TLU NAWN HRAM HLAH “MASADA”

TLU NAWN HRAM HLAH

“MASADA”

No Than Kap

1988- Tlangzim rawn pakhat:

Hring-duk nawn Olif color ti mi Olif thinghnah rawng ralkap thuam hruh kum 16 le 18 hrawng suakthuan mino zanga rual cu tlar khatah zakhat zakhatin thuah nga in an ding. An keh lam kutin anmai ram Israel ih tuah mi meithal tawite puak rang mangkhen Uzi ti mi cu hnget zetin an kai fekfek. An hmaiah an lam hawiin, riahse nawn a sinan ruahsannak sang zet nei mithmai thawn khawng theutheuin pacang pahra rual an ding ve. Cui mino rual mithmaiah tumruhnak le thih tihlonak a lang thluh ti a hmuh tikah an lakih hotu bik pacang ralbawi cu a mithmai a hung pan deuh. Hnangamnak thazang thar nei hluhhloin a theiaw.

Mino rual hmaiih ding sen thum ben ralkap pakhat cun an hmaiih ding minopawl hmin cu pakhat hnu pakhat ring zet, cang fohfoin a hun ko. Cui hnuah an vawrh lamih ken mi Bible cu sang deuhah a thlirterih aw ring zetin, “Israel pawlih Pathian Yahweh hminin thu ka tiam, Masada a tlu dah nawn lo ding,” ti’n Hebrew tawngin a au. A au vek cekciin mino rual khal vei thum tiang an au ve.Cui an thukamnak au thawm cu an dinnak tlangzim ihsin an hnuai phaikuam kimvelah a thang khawk ruangro. Hi hmunih hivek thukamnak neih hi Israel kumpiin an ralkap training awng mino zate hnenih a tuah ringring mi a si.

Kan dung kum (72 AD):

A hnuai ihsin hun thlirtu Rom ralbawi hminthang Flavius Silva hrangah a tlunih ban tumpi phun mi men bangih ding tiautiau, hnah hring thingkung kung khatte hman um lo, a ro-ih ro, sang viahviah tlangpi cu a lu tlunah rung cim ding vekin a hmu. Cui tlang cu Judea nelrawn ramro ramcar lakah rawkhui bangin amahte’n a ding tiautiauih pehzawmtu tlangtluan dang pakhat hman a kiangah a um lo. Thilmak zet cu cui tlang cu pi 1,450 a sangih a luzim cu tan bial mi men bangin a rawn derder. Cui rawn cu bawhlung sitnak bualrawn panga lai tlemin a kau.

Tlangzim rawnih umpawl cun Jerusalem khawpi umnak nitlaknak lam cu lungleng zetin an cuan cuahco. Aw! Jerusalem! hmuh leh ti ni um hram seh, ti’n mitthli halin thla an cam. Cui sin nisuahnak lam cu suk zoh nawnin an vun zohih tipi thi (dead sea) ti mi tilipi cu thiang zet le dumpawl kelkelin an hi hmu. Hi tipi thi cu tifinriat hnakih niamah a umih leitlunih a niamnak bik hmun a si. Tidai luan suahnak le luan luhnak nei lo tipi thi a si. A tidai cu a al tuk ruangah a sungah nunnak nei ngate le rannung ziang vek hman an um thei lo, thing le thirih tuah mi vawkkuang lawng ziang vek hman ret thei a si fawn lo. A ti leuh tikah a phuanaw luaklo menih a sungah pil a theih lo. Asinan hi tili sungah milai hrangih tangkai thil phunphun le damdawi hrangih tha thil phunkim a um.

Cui tilipi ralkhat lam cu an hi thlir vivoih rau riarite’n an hi hmu ban. Cui rau riari nawnih lang ram cu tui niih Jordan ramih rung cang hlan laiih Israelpawl rak do ringringtu Edom phunhnampawl rak umnak ram a si. Cui tilipi tawzum lam cu suahsual lamih khaw hminthang bik Sadom le Kumarah rak umnak hmun a si.

Hi tlangzim rawn cu “Masada” timi kulh hminthang a si. Hi Masada ih relh mipum thawngkhat hman kim lo nunau, nauhak le pacang rual um khawm ruangah do neh lo mi nei lo, miphun zo vek khal sâlih tuah thei thluh Rom kumpi cu mangbangin a um.

Masada ih umpawl cun ralring zet le thinphang nawnin an umnak tlang hnuai cu kilih kipin an vun thlir kualih thingkung pakhatte hman umlonak kawlh lel-lelih umhmun khuar Rom ralkappawl cu amahmahin an vun hmu. Asinan a tlang cu a san tuk ruangah a hnuaiih ralkap pawl cu sihte vak neuhno vek fangin an vun hmu ban. Rom ralkap cu an umnak tlang saklam le thlanglam hmun riat laiah umhmun an khuar ti fiang zetin an vun hmu.

A hnuai phaikuam ihsin cui tlangzim Masada thleng dingah mi pakhat tlem, so tenten kawi ngialngi zin fate zawhin kaisoh asile ni khat zik lai rei a tul. Asinan tlangzim thlen hnu hmanah tlang tlun rawn Masada cu cuampi tiattiat lungpi thawn kulh hnget thluh mi a si ruangah, a luhnak kawtka ihsi lo cun lut theih a si cuang lo. A sungih lut theinak umsun kawtka cu a tlunih um pawlin an rak kharpit bembem ruangah ti ngaihnak a um lo. Cui cuampi tiattiat lungpi rak dawltu cu Jesuh Khrih nautet laiih nauhak kum hnih hnuai lam rak that thluhtu Herod siangpahrang a si. Anih hi Judah siangpahrang asinan Edom hrin a si ruangah le a sualral tuk ruangah Judah pawlin an hua zet. An huat ruangah hi hmun hi a relhnak le daite’n a cawlhnak dingah a rak tuah mi a si. Herod a thih hnuah hi kulh hi Rom ralkappawl an um lawk. Asinan 66 A.D ah Menahem Ben Yehuda hoin Judah pawlin an laksak. Cui ni thawkin Rom uk duhlotu hnam duhdawtu Judah pawl kutah a um.

Rom ralkap thawng hleinga lai hotu Gen. Flavius Silva cun hi tlangzimah loh-theih-loin hung kai suah a tum. A tlun rawnih relh phunhnam duhdawtu Judahpawl cu sâlah a hung kaih thluh tengteng a tul. Asinan tu tiang ahcun a hnuai phaikuam ihsin hun cawn cuahco men ti lo cu tuah thei mi a nei lo. A kut hnuaiih raltha le ralrel thiam ralkap thawng hleinga rual khal an umnak kulh sungah a thupek hngakin fei le nam thawn an ralring t’engt’eng. Tu tiang thupek an hmuh lo ruangah a hrek cu dawnharin an to thul an ding thul.

Ni le can a hung rei vivo. Asinan tlangzim rawnah hung kai ngaihnak a um lo ruangah Rom ralkappawl cun tlangzimih umpawl cu hung do neh hnakin tidai le rawl loin ret an tum. Cuti’n pawn lamah tirawl hawlin suakvak thei lo dingin an kulh pit thluh. Tlangzimah tidai le rawl a cem cun anmahte rung tumin an kut sungah an rung peaw thluh ding ti’n an ruat. An lakih tam sawn cu nunau le nauhakte an si fawn ruangah rilrawn le tihal an tuar rei thei an zum lo.

Cuti’n ni khat hnu ni khat, zarh khat hnu zarh khat, thla khat hnu thla khat a liam cutco. Asinan a tlunih Judah raltha le tumruh rual cu tlang hnuai lam panin tumsuk ti an nei lo. Rom pawlin Masada tlangzimih Judah pawl an kulh bet sung cu thla sarih a rei thlang.

73 A.D. Tihphannak thlentu zing dai:

An umnak nitlaknak lamin Rom ralkappawl cu an hung kaisoh thei mai an zum ruangah Judahpawl cun thing umsun le leilung cawhpawlh thawn tlangrawn hung lutnak kawtka cu an khar pit. Asinan cui kawtka cu Rompawl cun meisa thawn an ur kangih an siatbalsak.

Tlangzimih um Judahpawl hrangah ruahsan ding dang a um nawn lo. An let hleinga hnakih tam, leitlun ralkap cak bik Rom ralkap cu annih nunau, nauhak le pacang um khawm mi menmenin thla sarih sung ziang tuah thei loin an umter thei zo. Asinan tu ahcun an pacangtha pawl cun ti thei mi an nei nawn lo. An ti thei umsun cu tlang hnuaiah vung tumin an ral kutih pekawk thluhih an sâlih can lan ta, lole an ralpawl hung kai tiang rak hngakih an nupi le fanu pawl duhtawkin nawmcennakih an hung hman lai rak zoh cuahco a si. Cuti’n tlangzimih an rak um ahcun thin tuar loih rak do let tumtu cu zangfahnak sete hman tel loin Rom ralkap cun an nam hriam le fei zum thawn an that thluh dingih, a tang sun mipa cakvak deuh khal an sâlah an hruai thluh ding.

Riahsiatza Zan:

Rom pawlin Masada tlangzimih Judahpawl an kulh bet sung cu thla sarih a rei thlang.Tikcu le canin tlangrawnih umpawl cu a liamsan vivo. Cerlian ninu khal thlanglam thlangzimah a liam miarmo. Khua a hung thim cetco. Tawkfangah thlang lam van tlunin thlapi khal a hung eng pempo. Zan dang bangin thlapi vang lawmin nauhakpawl cu sa celcite’n an lekaw rero. An lekaw lai cu upa zohmanin kham an tum lo. Hi vekin zalen zetin dawnhar mi nei loih khawsak le tlanlen an duh ruangih hi hmunih ra um hrim an si ruangah, zovek ral hmanin an zalennak le an fatepawl thinnawmnak dipdalter le hnaihnawkter an tum lo.

Asinan an fate pawlih nawmnak cun rei a daih nawn lo ding ti an thei. Mupi bangin thla neiin zuang hlo thei an si fawn lo ruangah, an hrangah nung cingih Rom kut sungih pekawk ti lo cu tuah thei mi dang a um nawn lo. Hmansehla Pathian ih pek mi zalennak cu zo vek hnen hmanah pek an tum lo, hlohter khal an tum lo. Pathian siar lo zo vek phunhnam dang hman an lu tlunah um a thiang lo tiih zum hngettu cui Judah mi raltha rual cun Rom pawlih ruah ban lo mi tuah an tum.

Tualleng nauhakpawl an ih a hmu thlang. Nauhak dang khal an lekaw an cawl thlang. Zantim an naih cuahco thlang. Tawkfangah an hotu bik Ekazar Ben-Yair cun an zate’n hmun khatah a ko khawm hai. An zaten an hotupai’ mithmai an zohih a thusim ding mi theih fiang tumin dai khepkhepin an to. Pacang hrekkhat ralvengtupawl cun an hotu bikih thusim lai tibuai theitu an um pang maw ti thei fiang tumin khamtlang ihsin hnuai lam cu thate’n an vun thlir kual phahphah. Rom ralkap cu an umnak kulh sungah an um kelin an um rero ti an vun hmu. An mithmaiah riahsiatnak a lang ko nan dungsip tumnak sete hman a lang lo. Cule an hotu bik cun tesinfahlang tiangih cinken ringring tlak thu ropi a sim hai!

“Dungthluntu rinum le ralthapawl, hlanlai ihsin milai parih tha umsun cung Pathian siar lo, Rom le zovek hnam dang uknak hnuai hmanah lut kan tum lo. Hihi a takin kan langter a cu thlang. Rom kutih kan luh ahcun sâlih tang kan si maiih, cu tlukih ningzakza le mualphothlak a um lo…

Curuangah thil sunglawi le ropi tuah thlang uhsi. Asinan cui hlanah kan neih mi zate’n nawkkang ta thluh uhsi. Rom pawlin kan thil lak ding pakhat hman an hmuh loih, an tham banah kan minung kan um nawn lo ahcun, an hrangah cu tlukih tuar har a um nawn lo ding ti ka thei. Hmansehla kan rawl retnak cuam cu nawkkang loin himte’n tan ta uhsi. Culawngah rilrawn ruangih thataw kan si lo, sâlih tan kan duh lo ruangih thataw kan si ti Rom pawlin an thei ding.

Ra uh! Kan kutin zalen zetin nam sau a kaih thei laiah thil upat tlak tuah uhsi. Ral pawlih sâlah lut loin thi sawn uhsi. Cuti’n hi leitlun hi kan nufapawl thawn mi zalen dinhmunin tanta uh si.”

Mipi cu an dai khepkhep. An lakah zohman cui a sim mi el tum an um lo. Lungkim lo khal an um lo. A sim vekih tuah ngam lo ding hmelpu khal an um lo. Nupawl cun ziang theithiam hrih lo an pawm lai fahniangtepawl cu an zohih an mitthli a tla. Tualleng nauhak rual cun riahsiatnakih khat an nu le pai’ mithnai cu phaw kekite’n an zoh. Mitthep loih thihnak pahtlang ngam pacangtha rual cun an nufapawl cu an zohih an awm sungah riahsiatnak le thinhengnak a soin a hung so ut-ou. Asinan an hotupai’ sim mi si lo hril ding dang an nei nawn lo ti an thei.

Tawkfang an rel tlang hnuah fung zukin an lakih pacang pahra hril dingin rem an ti. Cui an hril mi pahra cun an nupi le fate telin an zate’n that thluh dingin tuanvo an pe.

Van a thiang riahriah. Thlapi khal tlang phenah a liam zik thlang. Cung sangah arsi an hung de sepso. Thawmvang zianghman theih ding a um lo. Zilthli nemte ra hrang zerzo ti lo an hnenih ra thleng thil dang zianghman a um lo. Jehovah Pathian cun tlunvan ihsin run cuan reroin an thei.

An lakih mi pahra cu nam hriam thawn an hung ding suak. Mipa sim lo nunau le nauhak lak khalah thah tihih tal suah le tlan tum an um lo. Nam sau thawn an hngawng an sat tikah sat rem dingin le thi tengteng dingin nunau le nauhakte khalin an lu an rak tun. Nauhak hrekkhat cu ziang bik si an hnenah thleng ding ti khal thei fiang loin an nu le pai’ fial vekte’n zathalin an it ih an mit an sing. Nu hrekkhat cun an fate cu nam sau thawi an satthat lai rak hmu ngah pang lo dingin ke thluangin an bawhkhupter. Cuti’n mi pahrapawl cun thin pacang zetin pakhat hnu pakhat an sat that vivo. An sat mi lakah zohman thinphangih tap le talbuai an um lo. An doral Rom kutih thih le sâlih tan hnakin mi zalen dinhmunih thih cu thil sunglawi sawnah an ruat. Cui a thattu mi pahra lakin pakhat cu fung zukin an hril lala. Anih cu a tang lai mi mi pakua thattu ding a si.Cuti’n a thah hlanah mipi an thah mi lakah hnukcat loih um lai an um pang maw ti’n an zoh tha sal thluh. An zate’n an thi fel thluh ti an theih hnuah an lakih an hril mi pacang pakhat cun a dang pakua cu thin pacang zetin a thah thluh. Cui hnuah amah le a mah khal a thataw ve.

Thihnakin Masada kulh cu a tuam pit thluh. Masada kulhih um lakah nungdam pakhat hman an um nawn lo. Zilthli nemte a hrang nawn lo. Thlapa le arsi tle sepso khal an hlo thluh. Van a thim. Jehovah Pathian a riah a sia. Masada kulh luahtu umsun cu nunnak nei nawn lo miruak lawng an si thlang.

Mithiin minung a neh ni:

A thaizing khua a van that hlan, ar vei hnih khuang hrawngah Rom ralkap cu Masada tlang parah khawthim sendenin hung kai an tum. Judah pawlih rak phih mi sangka khal a awngaw viahviah. Cuiti’n lilawn dawnin an kaiih awlte’n tlang tlun an hungthleng. Sangka an luh vete’n Judahpawl cu fei le nam thawn an thei tawkin an rak do an zum nan, rak dolettu an um hrih lo. A tlang rawn an hung thlen hnu khalah anmah rak dotu ding milai pakhat hman hmuh mi an nei loih an mang a bang. Asinan Rom ralkappawl cu an hna a ngam taktak hrih cuang lo. A thupte’n hmun khatkhatin Judahpawl cun an rak bawh a si ding ti’n an ruat. Hmanseh milai cu sim lo cucip le kharbawk thawmvang hman an thei cuang lo.

Khawfing a cat ruangro. Khua a vang vivo. Rom ralkap cu a rawn laifang an hung thleng. An rak ruah dan hnak hmanin a hmun cu a rak nuam, a kauh khal a kau diahdiah. Nisuahnak sak lamah a tlar a tlarih dawl mi pindan vek inn an hi hmu. An keh lamah Judah pawlih an sak ta mi Sinakawk (biakinn) cu thing riamrite’n a rak um. Cui kiang naihnawnah Herod siangpahrangih hmeipawl takkhawlhnak le an taksa nonal dingih tikhu thawi an uamawknak lung-inn cu mawi le hngetkhoh zetin a ding. An feh vivoih nisuahnak lamih um tlangzim rawn luhnak kawtka pakhat deuh cu an va thleng. Cui sangkapi cu a sung lamin awn theih rual loin lungpheng hlaipi thawn an kharpit ti an va hmu.

Asinan Rom ralkap cun kaih le thah an tum bik mi minung pakhat hman hmuh mi an nei cuang lo. Dimtei’ milai t’awng awn le au thawm khal theih mi an nei lo. A daihin a dai khepkhep. An mangbangah relh theinak ding inn sung le kawmker tiangin an bih thluh.Thawmvang theih mi an nei cuang lo. A netnakah a rawn kil khat an va thlengih a tlar a tlarih mithi ruak um khawm cu an va hmu. Cui hnu lawngah Rom ralkap cun thil um dan an thei fiang. Diriam fahranin an nam sau thawi dawh that an rak tummi milai pakhat hman an rak um nawn lo. Ni tam le zan tam an taksa hiarnak riamtertu dingih nawmcenpi an rak tum mi fala le nunau pakhat hman nungin hmuh mi an nei lo. Suk le soih caw rual men bangih sawr le fial ding sâl khal pakhat hman kaih ding an hmu lo. An hmaiah uangaw le puarthau zetih dingin, “kan lo neh” tiih cil an phui rero thei ding mi pacang nungdam khal pakhat hman an hmu lo. Cuti’n ti ngaihnak thei loin an hotu bik Flavius cu a beidawng le thinling tukah a nam sau vanah athlirih ringpi’n a au ruangro.

Ral nehtu ti dan theu bangin an ral Judahpawl neih mi thilri le thuamhnaw laksak ding an hawl rero nan hmuh ding a um lo. An hmuh sun cu meisa thawi nawhkang mi dum cak riamriam meihawlih cang zo thilri le vutzam pungkhawm lawng an si.

Miruak umnak kiangih a tlar a tlarih dawl mi pindan sung an va zohih Judah pawlih tan ta mi rawl le eiin ding an va hmu. Cui an ret ta mi tirawl cu milai 1,000 lenglo hrangah ni tam daih a si ti an hmu. Cui si cun Judahpawl cu eiin ding neih lo ruangih thataw si loin, phunhnam dang sâlih tan an duh lo ruangih thataw an si sawn ti Rom ralkap cun an thei fiang.

Gen. Flavius cun amah le amah nehtu ah a ruataw thei nawn lo. Judahpawl sawn cu nehtu diktak an si ti a thei, ziangahtile an kut sungah lut loin mi zalen dinhmunin zingpul mual an rak liamsan ruangah a si. Cui ni cu Flavius in a dam sungah mithiin minung a neh ni a tawn vei khatnak a si. Falvius cu ti ngaihnak thei lo thinling tukah a au ruangro lala.

Cui mah le mah thataw Judahpawl cun sâl tang minung si hnakin, zalennak nei mithi si an hril sawn ruangah Rom nehtu cu anmah ah an cangih Masada tlu nawn lo dingih tuahtu khal anmah an si lanta.

+++

Lungthin an kai tho: Cui Judah raltha rual thahawknak hmun Masada tlangrawn kil khatah dingin khua ka ruat. 73 A.D laiih mahte thataw Judah ralthapawl cu ka kiangah hung ding thuptho salin ka thei. Thi dingih khua an rak khan lai le cui hlan thla sarih sungih an khawruah danpawl pakhat hnu pakhat in sim reroin ka thei. Annih cun ka lung sung thuk bik le ka hna thli-ah mithiin minung neh a theih ti in sim. Nung cingih sâl dinhmunih um hnakin thih a sunglawi deuh ti in sim. Nun hnakin thih hin mi’ thinlung sungah hna a tuan thei can a um ti in sim fawn.

Ka thinlung mitthlam cu muvanlai bangin a zuang diaidoih kan Lairam tlun a thleng. Masada iang tlang a um ve mahna ti’n hring dildel khua le ram le fing le tlang ka cuan vivo. Masada iang tlang a rak um riai lo. Ka lungthin kaithotupawl iang ban pacangtha tal an um mahna ti’n khaw zakipih mi tinkim ka thlir kual lala. Cuipawl iang ban khal hmuh ding an um lo. Milai ciocio kan va bangaw lo ve aw, ti ruat phahin ka thawpi ka hun suah.

Tlailam zilthli nemte a hrang zerzo. Cung ninu khal thlanglam tlang zim phenah liam zai a rel ve thlang. Cuti’n ziangtikah kan ramah Masada iang tlang um leh kei maw ti ruat phahin le ka lungthin kaithotupawl rauthla cu upatnak pe phahin tlang hnuai lam panin nuamteten ka suk

***

Thaizing khawvan hlanah Rom ralkap pawl cu hi kulh sungah an hung lut thei thlang ding. Asinan hmai lamih kan um dan ding hril thei dingah zalennak kan nei lai. Kan nupipawl cu mi hmuhsuamin umter lo uhsi, kan fatepawl cu sâlih tan timi a theih hman theiter hlah uhsi.

HMINSIN: Masda thu hi a takih rak thleng a si. Ca ngantuin hi hmun a va thlen hnu-ah Lairam hrangah zalennak sual ve dingin ke a kar. A tumtahmi a hlawhtling hrih lo ti a thei nan a thinlung sungmuril ah hnamdang ukmi sâl ih kumkhua um hnakin mi zalen dinhmun ih thih cu a sunglawi sawn tin a zum hnget.

Comments

comments

Comments

%d bloggers like this: