Suu Kyi Nobel Lecture

Suu Kyi Nobel Lecture

(Suu Kyi Nobel Thu Zirhnak – I)

Salai V Bawi Lian

Suu Kyi Noble Lawmman a lak laiih a thusimmi pawl © THE NOBEL FOUNDATION 2012  ih siannak vekin Chin zatlang  ṭongin ka rawn tarlangnak a si. A zaten veikhat tar ih tarsuah dingcun siar man lotu le mit zoh  kham deuh ih ka theih ruangah  ṭhenthum ah ka  rawn ṭhen a si.

Your Majesties, Your Royal Highness, Excellencies, Distinguished members of the Norwegian Nobel Committee, Dear Friends,

Kum reipi liam zo, Sankhat lailiam vek tluk a siko, cumi lai ahcun Oxford ah ka um ih ka fapa Alexander thawn Desert Island Discs timi Radio awsuah kan ngai. Theihlar zetmi program a siih (ka theih tawk cin ahcun tutiang an pehvivo lai) cu mi ahcun mi larlar nunphung dangdang ihsin an sawm khawm ih cutin discs pariat, hmunkhat ah cathianghlim Bible thu, Shakerspeare ih kut hnu, nawmnak le an duhmi pawl leh an thil cakmi pawl rel khawmnak le titi khawmnak cu desert island ah annei theu. An can a cem cun kan pahnih in kan rak nuam aw thei zet. Desert Island Disc ih thusim dingah nangkhal an lo sawm ve leh ko ding tiin Alexander cun in rak sut dah. ‘Ziangah sawmlo lamlam’ tiiin kei khalcun ka let cih ve. A tlangpi ahcun khatawk ih an sawm  mi pawl cu zuknung cang milar pawl lawng an si ti thei cing khalcun, ziangruangah in sawm ve leh ding tin in sut thotho. Kei khalcun thu reilote vawn ruatin hitin ka let : “zirnak lamin Nobel lawmman ka ngah lai ding silawm” cutin kan pahnih cun kan hni. Kan thil zuamtumnak ih kan ban tummi cu nuamzet vek bang hmansehla ruahban umlo mi thil a si. (Ziang ruangah khatin thulehnak ka rak pe ti cu ka thei fiang nawn lo, khalaiih ka rak siar thluh pekte mi Nobel Laureate thuanthu ruangah lole khalai ih Desert Island cangtu pawlcu canganthiam an rak si ruangah tla a si men ding.)

1989 kum, a veikhatnak Inn sung khuahkhirh tawnhrem dan in pek ṭum ah mual in liamsan zotu ka pasal Michael Aris in in ra tawng ih an rualpa John Finnis in Noble Peace lawmman ngahtu hrangah ka hmin a pek thu in sim. Cui can khalah ka hni thotho. Michael cun cutiih ka hnih ruangah mangbang vekin a vawn um nan, ziang ruangah ka hni ti a thei suak cihsal. Remdaihnak Nobel Lawmmam maw? Thliropi zetmi ruahsannak, asinan cangthei lo tuk mi! Cui lawmman cu ka ngah taktak tikah hi Remdaihnak Nobel lawmman hi ziangtin ka ruat. Thusuhnak ziangmaw tizat keimah te ka sut aw ṭheu, cui tikcu caan hi ka hrangah Noble lawmmam hi ziangha a si ti leh remdaihnak hi ka hrangah ziang cekci ha a si ti relsuahnak ding caan remcang bik a si.

Thusuhnak in tuah tikah hi thu hi ka sim nawn camci ṭheu tlailam radio awsuah ihsin Remdaihnak Nobel lawmman ka ngah ti cu ka thei. Hi thusuah an tuahmi hi mangbang zet le thinṭhawng zet in a ra thleng tlang cuanglo, ziangah tile a hlan zarkhat duh ihsin ka hmin cu hrilding mi lakih a hmaisabik ah a um tin an rak tlangau pi rero zo kha ka thei cia. Hi ca ka ngan rero laiah khami lawmman na ngah in tiih in sim lai cek ciih ka um dan vawn mangsuaksal dingin nasaten ka theih ringringnak pawl ka sawm khawm. Ka thei fiang cekci nawn lo, hi tivek a sita in ka thei: ‘Oh, keimah pek dingin thuthluknak an tuah zo si maw.”  A taktak vek khal thu ngaingai cun a bangin ka ruat lo ziangah tile keimah rori hman kha khalai ahcun thil nung ngaingai mi vekah ka ruat aw thei lo.

Cutin pek le pek inn thawng khuahkhirhnak ih in ret vivo hnu ahcun keimah ten hi leilung ngaingai lakih ta sinawnlo vekin ka thei aw. A zalen mi leitlun, kei ka umnak leitlun cu ka inn, cutin midang hrang zalen leitlun dang asinan khuahkhirhnak thawnginn ih vantlang mipi, van tlun leilung dandang pawl khalcun anmah le an sidan cio cun nitin an duhmi an dawi ve cio. Ka hrangah Remdaihnak Nobel lawmman cun mahlawng ih an tan ta mi, minung pawl umnak hmun ah a tak ngaingai na si tiih in hnuk saltu le in phorhlang tu a si. Aw a si, hikhal thawklekhat ih ra um vukvi mi cu a si cuanglo. Can a hawngliam, ni a tam, thla a liam ih thuthang ih in rak puannak pawl leh awsuah ih an than mi pawl cun keimah lamah in rak dengve vivo ih ziangtluk in Nobel lawmman hi athupi ti ka thei fiang thei sal a si. Cuihleiih a thupibik bet mi cu leitlun ramtin pawlin mipi zalennak hrang le minung covo Burma ih a sual suah tum rero mi khal hi Nobel lawmman in a tak in-in tarsuah sak phah a si. Hngilhmi cu kan si dahnawn lo ding a si.

Theih hngilh lan ta ka si ding. French pawl cun ṭhek darh hi thih fate tiin an ti. Cuvek in theihhngilh timi cu thih fate a si ve thotho a si. Cumi cu minung pi pawl thawi’ hmunkhat ih kan pehtlaih awknak hri ti hlotu khal cu a si. Tu baite Thailand ka tlawnnak ah hitin beunak hawl pawl le Kawlram mi, mi vakvai hnatuantu pawl in ka hnenah an tap an aihram; “In theih hngilh hram hlah uh!” An simduhmi cu: “ kan harsatnak le tuarnak pawl in hngilh sak siang hram hlah uh, in bawm theinak ih in bawm ding khal theihhngilh hram hlah uh, nan leilungtlun ah kan um ve ti khal in theih hngilh sak hram hlah uh.” ti a si. Nobel Committee pawl in Remdaihnak lawmman in pek laiah kan ram sungih nekcepnak pawl le midang lakih lak hran kan sinak pawl, minung pi pawl thawn pumkhat kan sinak pawl khal an pompiin in theihsak cih a si. Curuangah ka hrang ahcun hi Remdaihnak Nobel lawmman cu mipi zalennak leh minung covo ramsung lan ih ka ruahnak ti kau betnak a si.  Nobel Peace Prize in ka thinlung sungah saka in rak onsak a si.

Kawl pawl cun remdaihnak hi ṭihnung le harsatnak pawl hmuahmuah lak ihsin a ra suak mi lungawinak tiin an ti. Nyein-chan timi kawl cafang cu calai takin kan leh ahcun meisa alh hlio an mihnak ihsin a ra suak mi a dai ti a si. Hi kan leilung pi khal tuarnak le ṭamnak ih mei alh cun in kulh rero a si. Kan ram sung ih nitlaknak saklam khalah kaihhremawknak hi a reh hrih lo; thlanglam ah sakhuanak ruangih vantlang mipi buainak pawl khal hi tawk hmun ih ka rat hlan ni reilo te ah a suak ih an buai rero lai. Thuthang rapthlakza khal in kan leilung pi cu kilkip in a tuam rero. Kan nitin nun man pawl cu; rilrawngnak, natnak, umhmun hlohnak, hnaneihlonak, retheihnak, diklonak, thleidanawknak, biaknak le ramthukhelnak ih maithu lawng duhnak pawl hi an si. A diklo lam ih remdaihnak bulhram cu tan san ih thazaang hmannak pawl khalcun hmuntin ah um hmun an co vivo. Cuvek thotho in a tullonak ih minung thazaang pawl hmannak, kan leilungpi nuamte ih um ternak ding hrang silo thil hman sualnak pawl khal kan hmu vivo a si.

Leitlun doawk pi a veikhatnak khan a tullo ih thazaang hman heunak pawl le zangfahnak tello ih ṭhalai cahnak hmansualnak pawl a langter. Kha lai caan ih bezai nganthiam pawl khan ka hrangah poimawh zetnak an nei. Ziangruangah tile khalai caan ih mino pawl ka kum zat rual lawng an si ih, cumi pawl culo zet ih an parcuainak le tuarmi le an ruahsan ih an thlir mi pawl an mah ruangah ka rak siarngah ve. French Foreign Legion ih raldo American mi mino pakhat cun a thih hlan 1916 ah hitin a ngan; “buainak ih a kulh nak hmun khat ah;” khalai san ih mino nunnak ziamral mi, zianghman hmin neilo ih a cuai ta mi pawl khal ziang ruangah ha an si? Kum zabi kan liam zo, asinan duhthusam ih a sannak cu tu ni tiang kan hawl lai mi a si.

Kan hmailam can ih thil thleng dingmi pawl zianghman ruat lo in le minung sinak ziangman ruat loin kan sual peh hrih ding maw? Raldonak hi remdaihnak a um theinak ding hrangih thihnak a umnak hmun umsun a si cuanglo. Tuarnak timi theihpit lonak hmun ahcun buainak ci a karh ih tuarnak cun thinhengnak le siatkhatnak le zangfahnak pawl a ti dem a si.

(Visited 68 times, 1 visits today)

Comments

comments

Comments

%d bloggers like this: