Suu Kyi Ih Rakhine Ram Thu Le Rampi Thu Ih A Sim Mi Kimcang

Salai V Bawi Lian

Leitlun ramtamhuap thuneitu pawl le upat mi pawl hnenah kan rampiin harsatnak a ton reromi pawl cu Myanmar State Counsellor Suu Kyi cun mipi pawl hnenah September 19, 2017 ah thusimnak a nei.

A thusimmi a nai theibiknak in kan mipi pawl hrang ih siar olsam le theithei dingin ka rak let. A zaten kimcang ih let ding cu duhthusam asinan, a remcang theibik ding zuam phah in hitin kan rak let mi cu a si.

‘Upat mi zaten cibai, kan dung kum UN zatlang thurelnak ah kan rampi acozah thar dinhmun thawn thusimnak ka rak nei dah zo. UN thuthlung le zulhphung pawl pom hnget in hi thu hi ka dinhngetpinak thawn ka tarlang sal duh a si.

Tuikum meeting cu ka kai theilo ruangah hitin a tawi zawngin kan rampiih hmakhua le kekar dan tawifamkim te ih tarlang ding ka duh.

Ram mipi zalennak hrang le mipi ṭhansohnak hrang 2015 ih hriltlin kan si veten, tuah ding mi le mawhphurhnak tumzet pathum tuahsuak dingin kan hmaiah a songaw. Cumi pawl cu a tuum zet mi le caan sauzet rei ih tuahthei ding mi pawl an si.

Ziktluak Mipi Zalenak, Reidaih mi Remdaihnak le ṭhansohnak pawl an si. Hi pawl hi olsam mi an silo. Thlakthlengawknak hrangih hmainor cu kan hrang ahcun kum 50 lenglo ralkap uknak ihsin mipi zalennak ih kai rero kan silai ruangah kan cawm nung rero lai fang lawng khi a si. Curuangah a famkim mi kan si thei hrihlonak cu a si.
A hngetkhoh mi Remdaihnak khal kan rampi zalennak kum 1948 ih a ngah ihsin kan mah sung ih buainak kum 70 sung um rero laimi ihsin kan rak zuam rero zo mi a siih hlawhtling thei dingih kan zuam rero laimi khal a si.

Thansohnak timi cu a tlun lam ih pahnih pawl cawmnunnak thawn kan hlawhtling vivo tum mi a siih remdaihnak le mipi zalennak ziktluak pawl ngahnak ihsin cangsuak vivo peh ding mi khal an si.

Kan rampi cu rampi relbawlawknak hrangih buaithlak zet mi a si ticu nan zapite ih theih cia mi a si. Cumi buaithlak zet cu theicingin mipi pawl cun caan tawite sungah a zaten cingfel thluh dingin ruahsannak in nei.

Acozah thar kan kai hi tubaite a siih thla 18 hman hmaizarh lawng ihsin a kim lai ding mi a si. Thla 18 cu caan tawite sung a si ruangah cumi pawl tuahfel thluhnak ding caan a si lo a si. Cu tiih kan ti ruangah kan hmabak pawl le kan mawhphurnak pawl tuahsak thei ding dinhmun kan silo tinak lam a silo.

Rampi mipi pawl parah ka zumnak ka ret ih tuini ah leitlun ramtam huap le kan ram rualpi pawl, in zangfahtu pawl hnenah kan rampiih a hmalak tummi; rampi remdaihnak, ṭhansohnak, thuhla hi ka lo hlawm duh hai a si.

Leitlun ramtamhuap pawl ih seherhnak le ngaihvennak bik a simi Rakhine thuhla khal lo hlawm ka duh a si. Kan dungkum UNGA ah ‘leitlun ramtamhuap pawl ih zingzoi zohfelnak le hliakhlainak kan ṭihlo, ih remṭhatnak ding hrangih hmalaknak le khawkhannak khal kan poi tilo’ tiin ka rak tlang au pi. Cumi pawl kan tuah mi a tawi zawng in ka rak tarlang duh a si.

UN ih ka thusim thluh ni 18 nak, October 9 ni ah, Rakhine ram ih Palik sakhan hmun 3 rori ah Muslim hrimkai pawl in an siim ih, October 11, November 12 pawl khalah an siim bet hrih. Hi mi ruangah mi tamzet in an thihphah ih Inn urkang sak le um hmun neinawn lo in mi tamzet an um phah ih, Muslim mi ziang maw tizat Bangladesh ah an tlan phah.

Cumi thok ihsin kan rampi acozah in remdaihnak hngetkhoh Rakhine mipi le Muslim pawl lakih a um theinak dingah a cang thei tawk in kan tawlrel cih a si. Hi tiih buainak sosang a suah hlan ihsin Kofi Annanrori khal sawm in le amah ih hruai miin zohfelnak neih ding khalin kan rak sawm zo mi a si.

Cumi cingin buainak pawl cu kan rak khamngah lo ih kan dung kum tiang khal remdaihnak cangsuak thei dingin kan zuam bet hrih lai ko. Cuvek ih kan tum rero laifang le hmalaknak kan nei rero lai fang te ah palik pawl umnak sakhan 30 rori le Taungdanza khawte ih palik sakhan pawl cu August 25 ah hriamkai pawl in an siim bet sal.

Rakhine ramih misual cangvaihnak ruangah rampi acozah cun, Arakhan Rohingya Salvation Army (ARSA) pawl ih cangvaihnak cu, Leitlun ih mihel cangvaihnak thawi pehparih daan hrampi Bung 6, cang 5nak vekin mihel cangvaihnak a si tiin le mawhphurnak neitu an si tiin mawhpuh an si.

Myanmar rampiin Rakhine ram buainak thu ih minung covo pahbaltu le buainak suak tertu pawl cu kan duhlonak kan langter ih thazaang khal kan pe lo a si. Hi hmun ih kan ret mi ralkap le mipi kilhimtu pawl khal acozah lam ihsi hngetkhohzet thupek le zirhnak thawn, thusuak le mawhphurhnak pek mi pawl an si ṭheh ih buainak lak ihsin  mipi pawl kilhim dingih mawhphruhnak kan pek mi pawl an si.

Milai covo pahbal zawngih cangvaihnak le buainak suak dingih cangvaihnak, ziangtheilo nauhak le mipi pawl buainak suak tertu pawl cu dingfel lairelnak thawn an tlun ah thuhla cingfel ding khal kan tum a si.

Buainak tuartu zate hnenah kan riahsiatnak kan tarlang duh a si. Buainak tuartu pawl hi Muslims pawl lawng siloin phunhnam nauta le mi hnuaita deuh pawl leiltun mipi pawl ih an theih lo mi khal an tel a si.

Hi tiih harsatnak tuartu pawl hrangah bawmnak hi August 27, 2017 ni thok ihsin bangranten kan pek thluh. An zate hnenah thleng thluh thei ding khalin kan zuam rero lai a si.

Kofi Annan in kan ram sung ih dinhmun pholangnak felfai cu August 25 ni ah famkim zetin a tarlang ih himi ni hi buainak a suahnak ni khal cu a si.  Kan rampi hrangih tuahrem ṭul mi tiih pek kan simi khal a rangthei bikin caan tawi sungah tuahfel thluh thei ding khal kan zuam tum mi a si. A dang ṭul tiih ruahhmanmi pawl khal facirik te hrelh loin caan rei le tawi tiin tuah thluh thei ding kan tum a si. Rampi acozah khalin a theitawp a zuam rero lai a si.

September 5 ni hnu ah doawk buainak zianghman a um nawn lo. Asinan Bangladesh ih a tlan luttu Muslims pawl an pung sinsin mi cu felfai teih zohfel ding kan tum a si. Ziang ruangah ramleng ah an tlan rero hrih lai timi cu a tlan tu pawl tawngin suh kan duh ih, tlan velotu pawl khal suh kan duh a si.

Mitam zet ih kan theih lo mi cu ramleng ih a tlantu Muslism tamzet hi Rakhin ram sungih a tlan velotu Muslim tamzetin an thlun lo tihi a si. Muslim pawl umnak hmun ih zatek 50% hnak ih tam pawl hi an mah si dan te vekin a um hrih lai ih buainak a suah hlan ih an dinhmun kel vekin tutiang an um hrih lai a si.

Curuangah rori ah himi thu cu nasaten ziang ruangah hitin a cang rero hrih lai timi hi kan zoh ih kan zingzoi fel a ṭulnak cu a si. Thubuai a umnak hmun lawng zoh loin thubuai a um lonak hmun khal kan zoh a ṭul a si. Ziangruangah hi hmun pawlah buainak suak ding an rak hrial thei a si pei? Curuangah kan ram dinhmun in ṭawm pitu ram mipi pawl hnenah sawm kan duh mi cu kan ram Muslim dinhmun ih kan zuam reronak in theihpi ding hi kan duh mi a si tihi a si.

Hivek thu kan zuamnak ih nan thei duh ngai a sile in rak theihter hram uhla nan mah hrangah a hmun ih feh dingin kan lo khawkhan pi dingih nanmah le nanmah khal; hipawl hi ziangruangah an tlak suak velo? Ziang ruangah an kiangkap khua pawl cem duahdo cimit duahvo vekih a lang laiah an mai khua cio ih um hrih ding an hril? Timi pawl nan sut awk thei ding a si.

Kan ram mipi pawl harsatnak ih ummi lawng siloin Rakhine pengṭhen hrangah ṭhansohnak tuah dingin 2017 – 2021 hrang tiin tumtah riruang ih ka ret mi pawl khal tarlang ka duh a si.

Khaw mipi pawl hrawng hnaṭuan ding 100 lenglo um, mipi le bulpak hnatuannak ding tuah sak dingin tuah a si. Cumilawng siloin khawsung mipi ṭhansohnak hrang lampi; a hlan khawte mawṭaw thlen theilonak hmun pawl ah mawṭaw thleng thei dingih lampi kauhnak, meisa, harhdamnak le zirnak pawl khal thleidannak neiloin pek ding tumtahnak a um a si.

Harhdamnak thulam khalah khuahlan ih a thlenlonak hmun pawl ah tamsin thleng thei dingih tumtahnak pawl khal a um a si.

Tlawng 300 lenglo sak dingin le Muslim pawl khalin thlei dannak um lo in phunsang tlawng kaiter ding ti khal kan tawlrel zo a si.

Harsa pawl hrang ih bawmnak khal August 25 ih buainak a suak hlan tiang ahcun mipi vantlang hnenah thleidannak umloin zatek 95% tluk roriin pek an rak si thluh ko. Tu khalah a veihnihnak hrang pek ding tumtahnak a um lai a si.

Ram mi sinak ih cohlannak ding thu khlah zofehnak neiih thuhla zingzoi dingin le kan ram mipi zate kan ṭankhawm ṭul mi a si. Hi tiih zohfelnak neih ding mi thu thawn pehpar awin Muslim Hruaitu hrekkhat pawl cun zohfelnak thuhla ah tello dingin le mipi pawl in thazaang pek lo dingih thuhla fialawknak a um. Hi mi ah sunralnak zianghman a um lo ruangah nan zaten in rak bawm cio dingin le nan rak tel cio ding hi kan duh a si.

Zirnak lam thu khalih buainak a suaklonak ding ah zirlaibu, remdaihnak, vantlang mipi hrang ṭhansohnak lam thuhla pawl zirnak ding khal a thar ih suah dingin tumtah a si.

Radio FM channel khal tuah sak ding in le; rammi sinak hrang ih zohfelnak thuhla thannak ding, zirawknak thu le harhdamanak lam thuhla pawl thanawk thei dingin bunsak ding tumtah a siih Rakhine Bengoli, Myanmar pawl in phuan a si ding.

2016 ihsin ahlan ih thuthang latu pawl fehsianlonak hmun pawl khalah thuthang latu pawl feh thei dingin zalennak pek an si. Buainak a suah hnu khalah acozah cun thuthang latu pawl feh thei dingin a zuampiih zalen zet in siannak khal pek an si.

Bangladesh thawi ramri thu khalah Bangladesh home minister in kan ram ih ra tlawng dingin ziangtik lai caan khalah kan rak cohlang in kan rak hmuak ih ramri thu reltlang ding khal kan ralring a si.

Bangladesh ram ih tlantu pawl Myanmar ram piin rak cohlang sal dingin ngennak a um. Himi thu khalah zohfelnak felte ih neih ding ruahmannak pawl hi 1993 ihsin a rak um zo mi a si.

Hi lungkimnak, rampi pahnih karlak ih a rak um mivekih thlun peh ding khal kan ni cu kan ralring a si. Kan rak lungkim tlang mi vek cekciih thlun dingin kanni cu kan ralring a si. Ka simvo vekin hi tiih zohfel zo mi pawl cu zianghman dawnkhamnak um in, humhimnak kim thawn kan ram ah lakluh an si ding. Zohfelnak neih ding cu ziangtik lai khalah ka ralring ringring a si.

Leitlun ramtin mipi pawl in Rakhine ram ih thubuainak ruangih ramleng ih tlan mipi pawl le inn le khua urkangnak thuthang ruangih harnak tuar pawl ruangih in ngaihvennak pawl hi kan thei a si. Ka sim zovekin September 5, 2017 ihsin buainak hi a um nawn loih, umnak hmun ralrin dingih ralrinṭulnak hmun khal a um nawn lo. Himi thu ah kan ni khalin nasa ngaiten seherhnak kan nei ve a si. Buainak hi ziangmi cekci a si tihi hawlsuah ding kan duh tuk ve.

Puhawk tonnak thubuai thawi a rawicok rero mi a si. Cu pawl khal a zaten kan ngaicang thluh. Hi puhawknak pawl khal hmalaknak ngaingai kan neih hlanah rinrahmi le a fekmi dinhram thawi ummi pawl an si ding kan duh.

Thubuai tisuaktu cu zovek sakhuanak, miphun, ramkhel thu ih sinak nei an va si khale kan ram piih a pompi mi milai covo sinak le vantlang mipi buainak suahpi tu an si ahcun an tlun ah hremnak pek ding kan tum thluh a si. Mipi covo pahbalnak thuah kan ram hi a neem men lo mi a si.

Rakhine state ih harsatnak thu kan buaipi rualin kan ram thlanglam ih buainak khal mallai vawn ther cih ding kan duh. Kan ram ah remdaihnak, a hngetkhoh mi a um thei ding hi kan duh mi le kan tumtah mi cu a si.

Curuangah hi tiih remdaihnak hrang hmalaknak kan neih mi ah in telpi ding hi kan lo sawm duh a si. Ni kum August thla ih kan rak tuah mi remdaihnak thu khalah buainak tete pawl kan tuar hrih rero lai. Himi pawl ruangah ka mangbang lo. Ziangruangah tile hivek hi leitlun hmun zakip ih remdaihnak thu ih rak thleng rero dah mi an si ko. Cem ral tluh ziknak vek tluk ih buainak le thuhla dangdang pawl tla a rak um dah ṭheu ko. Asinan a cem netnak ahcun kutsihaw in an rak sualsuak thluh cio mi san thuanthu pawl tla an rak si.

Ziangruangah tile leiltun mi zapiin, buainak hnakin remdaihnak, raldoawknak hnakin hnangamnak pawl hi kan hrilsawn mi a siih cucu zovek mi khalih an thazaang tlungter sal tertu le phurtertu bik a si. Asinan thilolsam te men cu a silo harsa zet mi cu a si.

Hmailam pan ih rampi remdaihnak le tundinnak kan tuah rero lai ah leiltun mipi zaten in rak zangfahtu le in rak theithiam pitu pawl hnenah kutongzawm ih in rak bawm ding hi zangfah kalo dil duh a si. In rak bawmnak ding khalah a sezawng siloin a ṭha zawng hmakhuathlir mi hlasawn, in ruah pi ding hi kan duh in ka lo ruahsan a si.

Kan rampi hi rampi pakhat vek ih in zoh ding hi kan duh ih, buainak a suahnak hmun pakhat te men zo ih in khaikhawm men ding hi kan duh lo a si.

Kan ram hi belnu kuai mai thei ding ringring dinhmun ih ding mi ram mipi zalennak nei kan si hrih lai. Asinan cumi pawl khal a sinak vek ciah in cingfel ding hi an mai mawhphurhnak a si. Hmun pakhat ih harsatnak lawng zohih tuahrem ding ci a silo. Azaten a pumhuap ih tuah ding hi kan tumtah mi a si.

Curuangah kan rampi hrangih hmalam ziin thar, feh dan ding thar, a ṭhalam hoizawng, mipi pawl ih eithei ding le hnetkhoh zet a si theinak ding in hawl piih in dinpi dingah ka lo sawm duh hai a si.

Kan rampiih harsatak hi coplecilh ih kan cinfel theilo mi ruangah ziang tik hmanah kan cingfel thei nawn lo ding tinak a si riai lo. Kan mipi in an tuarnak hi malte kan ti rei phah deuh tinak fang lawng hi a si sawn ih kan mipi pawl ih tuarnak hi a rang theibik ih cemter ding hi kan tumtah bikmi cu a si.

Kan rampi ramri le mipi pawl humhimnak thu ah leitlun ramtin pawl khalin in telpiih in theihpi ding hi kan duh in kan lo sawm a si. A hleice in an ram thu ahcun Myanmar rampi minung pawl in mawhphurhnak hleice a siih, acozah zungsang ih hnaṭuantu ihsin thok mi zovek khalin rampi ṭhansohnak ding thu ahcun mawhphurhnak kan nei cio a si.

Kan rampi remdaihnak hrang ih kan zuamnak thu ah ram leng mipi pawl in intel ding hi kan duh sangka hi tumpiin kan ong a si. Buainak hmun ah ra lut in ra zoh cio uh. Cutin kan rampi buainak thu ah nan mahten ra zohin zianga cang? Hi mi buainak hlonhlo thei dingin ziang mi kan tuah thei ding tin nanmahten rak ruat ve cio uh. Culawng siloin remdaihnak a umnak hmun ah ziangtin remdaihnak an tuah timi khal thuukzek ih in rak zohpi ding hi kan duh a si.

Ziang a cang, ziang tin kan cingfel thei ding timi le ziangtin kan bawm thei ding timi, ziang ruangah hitin a um lo ih ziangruangah a cang thei timi tla in rak zoh piding ka duh a si.

Mipi bawmnak khalah kan tlangbawi pawl ih hohanak in hmalaknak neih rero a siih Red Cross le rampi sumpai rak bawm tu pawl khalah kan lungawi. Kan ram mipi pawl bawmnak rak pe tumtu pawl khal nan um ti kan theiih kan lungawi.

Zovek mi khalin kan rampi Myanmar hi sakhuanak, zumnak, miphun sinak le ramthu khelruahnak dang men ruangah ṭhendarh ding kan siang lo a si. Sakhuanak le miphun buainak in in ti buaiter ding a siloih kan duhlo, kan danglamnak cio vekin kan rampi hi kan tung ding mi a si. Mi zocio in mahle sinak vek cio in milai covo kan nei.

Ram khat ih miphun hrinkhat kan si vekin leitlun rampiih miphun khal kan si Leitlun rampi mi khal kan si.

UN hi rampi pakhat le pakhat buainak pawl cemtertu ding hrangih din mi a si. Curuangah tuini ih kan tuah thok mi pawl hi a thoknak lawng a si hrih laiih Myanmar rampi hrangih a hngetkhoh le a rintlak mi dinhram pi hrang hmalaknak lawng a si hrih lai. Kan rampi Myanmar mipi kalak ih buainak tenau pawl a simi, miphun pakhat le pakhat, ruahnak dangdang pawl hi kan do thei ding a si. Ruanak dangdang ruang ih buainak pawl tla cu thinlung kauzet le ruahnak ongaw zet ih kan reltlangnak in kan cemter thei mi a si. Tirhsiannak le midang zawnruahnak pawl khalin midang ih thuruah dan hi kan theithiam sak thei a si.

Cutiih kan ṭankhawmnak lawngin si kan dinsuak thei ding. Cuti siloin pakhat le pakhat tongkam, cerek, kharuahnak ih doawknak cun in tuahrem lo ding a si. Do awknak le ṭihnak pawl cun hmaphe lawng hi a suah pi mi a siih cumi pawl kan suahthluh lawngah remdaihnak ngaingaih hi kan ngah thei ding a si.

Nan theicio zo vekin puhkual tonawknak pawl lawnglawng in kan ram hi a khat. Cumi thuthawn pehparin khawilam hman hoin thu ka sim tum lo ih buainak le ralawknak thuhla; ruahnak in siseh, hriamhrei in siseh kan tumtah ka coktho tum lo ih cumi hnakin remdaihnak um thei ding hi ka thehdarh tum bikmi a sisawn.

Himi ka simmi pawl cu a tawinak zawng ih sim mi a si ruangah leitlun ramtin mipi pawl in kan thuhla ngaihven ih in rak theihthiamnak ding hrangih ka tarlang duhmi le a tawizawng ih kan phuan duh mi a si.

Comments

comments

Comments

%d bloggers like this: