RAITHAWI DAAN LE THLAKAWH DAAN

By-Saya Sui Nei Piang

RAITHAWI DAAN LE THLAKAWH DAAN

1. RAITHAWI DAAN KAN NEIHMI

(A) Kawl hrong rai thawi (B) Hrisarai (C) Hringdorai

(D) Hrengtonnak rai (E) Pu Luh rai

A. Kawlhrong Rai

Naute silai ih minung kan damnak dingah a sibik. Arcang sen in thawinak an tuahsak theu. An thlacam daan cu hitin a si.

“Kawlhrong ka lo thawi ho khaw, Ti bang fim in.

Fangfai bangin fai fualfi’n ho khaw na um ding

Ti’n puithaim in Ar cang thah dingmi tlunah tidai le fangfai in a tawih ih thla a camsak theu a si.”

Ihkhun lu sutpi phurah dang pher an retih a parah Arcang thin fate le a sa fate cio in an lak fingfing ih an ret khawm. Sihte ih a eilonak dingah a kapvel ah vutkuang an phulh ih khuhriang kheng in an khuhta.

D. Hrisa Rai

(Vokte le Arpi dum an hmang) Tlangrai natsia lakih khamawknak raithawi a si. Hi mi biak pang a sile rai nonsal a tul. Innpi disap ah sawl daihnah an khiakih an tar theu. Innlen zarh le len theih hrihlo a thiang lo kan si tinak a si.

C.Hringdo Rai

Tualleng nauhak raithawisaknak a si. A pa sazawh a thlun thei tinak, unau sungkhat pawlin rawlei an sawm tikah mi inn ah rawl a ei thei thlangin a thiangzo tinak a si. Cumi tuahta lo cun mi innih rawl ei thiang a silo.Lamzin sakta sawlhnah himzetmi an hawlih cuih sawlhnah cun an thawisakmi nu maw pa si mawi cu an zap ciamco. Cuihsin puithiam in thla a camsak ih hnam umzat hmin hmuahhmuah salin

“Hring ka do hring ka do,” tin tidai le fangfai hmawm phah in, thla a camih a theh in innleng ah a zapnak thinghnah cu hring suak law, hring suak law” tin a thawi tak hminsalin thla a camsalih sawlhnah cu kot khenah a hei khawh ih thinghnah cu tualzim kotkhen tlunah an tar.Cuihsi cun an thawi sak mi cu mi inn ah sazawh a thiangih a pa sazawh a thlun thei thlang.

D. Hrengtonnak Rai

Mipa nunau tlangval le falat zik zawngih an tuah theu mi a si. Hrente taireh biar mipa in a kaih thei tinak le nunau in Hni fen a feng thei thlang tinak a si. Hi raithawinak tuahta lo cun pang hmul thethe khalih ningzak cingih khawlak vah rero men a si. Himi thawinak cu Uipi lole uico hman theu a si. Cumi hnuthlunah Arcang sen le Arcang rang an that tengteng theu. A tu cu na tlang val thlang, na fala thlang tinak raithawi a si deuh bik.

E. Pu Luh Rai

Fate pahnih thum an neih hnu ih an tuah theumi rai a si.

Vokte, Arpi, Arti, namte le buh tlor hlom hra kengih tuah theumi a si. Dam theilo le hlawhtlin theilo caanih pu biak lugnawi ternak le malsawm dilnak a si. Pu in damcak ding le hmui ngil hlawhtling malsawm ngahnak ih thlacamsak raithawi a si. An thahmi lu cu tual zim ah an tar theu a si.

1. THLAKAWH DAAN:

Lopil hernak ih hmanmi mualpi biaknak a si ih sepi him tha a dum thluhmi a lei tiang dum thluh an hawl theu. Cumi hnuah kelcang a dungthlunin an thatsal ringring.

Laimi pawl hi khua an sah le an to tikah sa le rallakih um an si ruangah anmah bawmtu dingah thiang tumpi, Lungto tumpi, tihnugn deuhdeuh ih an hmuhmi lem tlang pawng hrang le zum tihnung deuh deuh pawl cu Ranpi rante ti umlo anmah le ti thei tawk daanin an be theu a si. Cumi cu khawhrum biaknak tiah a hmin an sakih lopil an herh tik khalah an lo pilih cawm le patha cio dingah lopil an nam tinak a si. Lopil zikzawngih mualpi an biaknak sa cu khawsen in a sa an ei ciamco theu. Cumi hnuah mah le ti thei daanin vok in an thawisal theu. Hitin thla an cam.

Mualpi biaknakih an thlacam daan

Lei thuahriatih mi, Leithuahhra ih mi,

Sepi le zupi kalnga in damnak ka lo dil,

Cawrumlo’n, them um lo’n, kan khawsenin

Dam lunlo in mi dawt awkih khawri teek

Tla bangin in umter aw, nimza, fangza,

In thlak aw an ti.

Hiti tlai n an cam

Vok thau hmul te, zupi kalnga,

Ka lo pekih, kan cinmi rawl cu, phukpi le calno bangin

Hong tha she law, cun rawl kan lak tikah cang tlun

Kai siarlo in zaiter aw. Arsi tleu sung kan zik par kan tlan aw ding a si.

Bahnah tlam in thalk aw la fang vui fual in thlak aw an ti ih a netabikah

Ka sam thelh le ka sal thelhmi cu tlangval aa poh a ngaidan in rak thiam aw an ti.

Thlakawh dingih a tulmi thilri

1. Vainim fang la nim

2. Zu bel

3. Hai tuk

4. Zuti

5. Fung thul

6. Dang pher

7. Zudawhnak caat

8. Tho lu

9. Bing kau

10. Seki

Dawhhna raithawi daan

Dawhhna thawi kan timi cu tidawhhna in tidai tampi suak thei dingih dilmi a si. Vokpi ih thawinak tuahdaan a si. Hi thawinak hmun cu khawsung silo in hnarka khawsuah ih si thawi theu a si.

Lo rawl laknak ih an han tuan daan

1. Vahsah

2. Vahhau

3. Vahcuat

4. Vahcuat

5. Vahur

6. Hmangkhawh

7. Lorih

8. Sawl hawl

9. Fangsah thai

10. Fang thual

11. Belhtuk

12. Fangtan

13. Vainim hawl

14. Pamsiam

15. Sawl thlak

16. Thal rawl hawl

17. Lo cuat

B. Liangpi biaknak Rai

Simlam lopil her zawng le khawdamnak dingah voktha sumlo in liangpi an ko a sideuh bik. Kan khawtaw Dar tam ih sin an be theu.

An thlacam daan

Liangpi ee, mualpi ee, Kap piang le Bual thluai te sungin,

Vok thau le zui in an lo biak so khaw ee, Fanu fapa cawi in,

Nunnak damnak run thlak aw, Nimza, fangza, run thlak aw

Ka cam mawh ka hrelh mawh a umpang le, tlangval aa ka si vek in I ngaithiam aw. Hiti ih thla an cam hnuah fungthul in vok hnakah an dawtih an thah. An thawinak hmunah a sa an suanih an sawmmi hmuahhmuah in a sa an ei ciamco. Cumi hnuin raithawitu inn ah an tlung.

C. Hnaron Rai

Arcang senin an thawi theu ih sakah dingih dilnak ih an tuah thei mi a si. Khuangsawnbung (khan tlun bung) kan timi thuai ah an tuah theu.

D. Khawzing Rai

Innsungsang dam hmuhnak le hlawhtlin hmuingilnak lamih raithawinak a si. Sia an thatih an sathahmi lu cu sangka lam thlan dihre ah an tar. Sia dungthlunin vok an thatsalih selu tarnak thotho ah a lu an tarve.

An thlacam daan

Tawk Cung Nung e a thla vai in, a thla tem nawn hlahseh law, Sepi le vok thau sumkim le zupi kalnga in thla ka lo hual sokhaw, Tun harh le damin umseh law, Fanu fapa cawi in umseh law, sapi kapin sate kapin umseh law, Tha Siam hluanin, Ha cawh thelh khat khawlin san thum kar in umseh alw, ka cam mawh ka thelh mawh a umpang le a ngaisan thiam aw law tin thla an cam.

E. Thusia hnon raithawi

Vok thau an hmang. Hih serhsang an neihmi hmuahhmuah rai an thawi thluh hnuah a sia hmuahhmuah kan duhlo kan hlon a si tinak ah a netabik raithawinak an rak tuah theu mi a si. Innhnuai ih sutpi ban kha fate cio in an at fingfing ih haituk sugnah zupi thawn an than. Haituk ka cu dizang (dignai) hnah tha an lakih an hrut. Innsugn tuang deng ih sin innleng tumhmun tiang hmunphiah in an phiat fai ih hitin thla an cam.

“Hring ka do hring ka do, Tawk Cung Nung ih hring ka do,

Thlapa ih hring ka do, Sun Thang pa ih hring ka do,

Sai Lung pa ih hring ka do, hring suak law,

Hring suak law”an ti hnuah hmunphiah cu kot khen lamah an khawhih haituk khal a sungih an thanmi thawn hnarpawn ah an hlon.

Hi rai cu vok thau hmang le uico hmang an umih cuih hnuah ar cang sen in a thlun tengteng a tul.

Hi kan raithawi thalcam hi cam thiamlo le salsual le a tihnung zetmi a si.Pu Hlei Sum in a nu hnakna arcang rang in a rak thawi ih hitin thla a cam sual dah. Ka nui hnak rang arcang na in ka lo thawi dam awlawa ti ih a nu a nat a luar deuh deuh tin thuanthu an rak sim theu. Thlacamtu hi a camtu ding rori ih a cam a tul a si, sual lote in.

XI. CONLAM LE SA AIH DAAN:

Conlam daan

1. Rualtir-Sarual Lam

2. Thlai Lam

3. Thum sun

4. Tlaihra thah

5. Fangza aih

6. Cal Hau

7. Na Hau

8. Caw rual Hau

Rualtir- Sarual lam hi lam tawthawhnak a si.

Vok thau pahnih thah a si ih zupi belli tal a malbik ah veng a tul. Sarual lam dawt li kan nei.

Rualtir

Rual Thuan

Thlaiza Lam

Vai Lam- Laifang kanih lam a sibik. Hi lam pawl cu khawsenpi siloin veng upa sawmih lam theu a si.Tlangvo tin an siar lo.

Thlai Lam- Lampi thoknak a si. Hi lam cu vok thau sumruk kim tengteng thah theih a tul. Zu bel hleili a tlinih, vok thau sum 6 a kim locun vok dang bet sal a tul. Zu belhleili cu Hausa pawl lawng ih in ding a si ruangah hausa zu an ti. Zu belli cu- Thlailam zu an ti ih thlailam pawl lawngin in theih a si. Sung zu timi a umih belruk a si. Cuih zu cu conlam theilo mi rethei pawl le nunau pawlih in ding a si. A zatenzu bel 24 an tuah ih himi cu tlangvo veikhat ti ih siar a si. Tlangvo timi cu khaw senpi ih thiehpi mi lam a lam tiak.

Tlangvo lam, Tlanghoh hi khaw pacing tha in ruh kulh tlangin a au ih musipee, liangpi ee, purun ee, A conlam tui hminsalin zu zawh a sawm. An biakmi khawsia an sawm a sideuh bik. Con lam tinkim in cutin sawm theu a si.

An thlailamnak vok thau cu fungthul in a zakah an dawtih thingtan in an tal thah. Cumi hnu ah haituk sungah zupi an thunih vok thah dingmi parah thlacamtu in a burh ih hitin thla a cam.

THUMSUN – Sia pathum thah tengteng a tul.

-Secang

-Sepi

– Talhbeu (Sete)

– Thunsun tu pa in se thahmi nun lai ah se thah dingmi hnakah feipi in a sun thluh tengteng a tul.

– Se sun hlan hi tin puithiam in thla a cam.

– Khaw zing secang hun suah auh law.

-Zing mai, mai pi hun suah auh law.

– Manghlun tongnga, mangzing tongnga.

– Talhbeu hun suha auh law.

-Inn hri hun zong law, lo hri hun zong law,

-Lugn pi aw ai kham a, phiang thlua aw, lailun aw,

– Na cong nu ning law, na cong pa ning law,

-Na sun na zawh na kong ning law.

– Na lam na pa ning law, Con sual um hlah she law,

– Lam sual umhlah sehlaw, Van ni in sang aw alw, an ti.

Pau Cin Hau biak hnu ih an thlacam daan

Pa Pathian, vancung pa Pathian

Tidam thei tang ee, mual kam khupin

A kum tinten lawm hla kan awi lai,

Pa Pathian, kan bia, Vancung pa Pathian

Ka bia, Bawi Zisu an ti.

Thunsun tupa le nu ih hmin an salih hiti tla in thla an cam

Tongnga tongnga, Kap Piang tongnga,

Bual Thluai tongnga, na inn hri hon zong,

Na lo hri hon zong, Lungpi aw, ai kham aw,

Lai lun law, thlacam law, Piang thlua aw,

Tin puithiam in thla a camih Haitukin zuti se tlunah an burh.

Hi lam hi niruk sung an rei theu

Sumden ni

Tlangvo sun

Pazang sun

Rual zu in sun

Tappi zu in sun

Tualphiah sun

Thlaihra thah lam- Sia 4 thah tengteng a tul.

Secang

Sepi

Lum Thuan (Setlei)

Talhbeu (Sete)

Thlailam le thumsun thawn a zubel cemzat a bang aw ih tlangvo veikhat veihnih ti ih siar vivo men a si. Thumsun a danglam nak cu a zing nganak ah vok pi pakhat thah a tulih a sa cu sungkhat unau pawlin an ei.

5. Fangza aih lam

Lam hmuahhmuah lakah ti le rawl tambik cemnak lam a si.

Vok thau 5 a tul.

Vok pali sa cu sarual lam zem vekih zem awk thluh a si.

Vok thau pakhat sa cu khuaingal kainak sa an ti ih tlangvo sungah a cuih khuaingalsa le vok thau sa cu pacing pawlin zu thawn an hmeh ciamco theu. Sun khalah tualrawn ah phunhnih in an lam. Nihnih sung an lamih lam pi le lamte tin an then.

Fang za aih lam kan timi hi lal innah zukhai an la ih vengtin lal inn ah fangza ka aih ding ti ih khawthan a tul. Inn tek sung loih nakah tual her a um. An tual her hla cu

-Ra suak auh law, Rual u le rual nau,

– Rual sung rawn ih kan dir a cu thlang lo maw

– Lai ni te sun ah, Lai te sunai.

Hi lam an theh in Cere fugn ding pariat an la ih tual rawnah an rem tha khawmih inn tek n le buh suang tu in rawremmi cu zuti in an burh hnuah a lam hruaitu farpi le buhsuangtu in hmai an hruai ih a lampitu fala pawl thawn an lam ciamco theu. An lam hla cu Cere tlawhtlawh fangza aihaih tin mipa pawlin phiphut an rak tum. Hi Cere lam hi Simdihai khuahlan kan lampi a si.

Mar unau pawlin cuih lam cu an duh tukih an zir ciamco theu an ti. Khuaingal kai lam cu a conlamtu pa ih rinsanmi makpa le tupa in an lam theu. Tual rawnah dawron bawm an tunih pacing pathum lai in an kaihnget. A lamnak velin Cere lam tu pawlin an hel ve ciamco. An lam lai ah mipa pawlin hitin phi phut an rak tum.

“Khuaingal aw hong fu tut, Nim le fang ron phur aw la,

Khuaingal aw rong fu tut, an ti.

Himi lam hi khuai ngal kai kan timi cu a si.

Inntek faknakah rualpi tha pawlin hitin khuate hla an sam theu.

“Khuaingal e hrang bik e,

Saipa ee, banglen hengso e,

Heng so ve,” tin

Meithal tla an kap ciamco theu.

Nunau pawlin hla an sehve ih an hla cu

Thocum kawng sau, na zei maw kan sual,

Mero cumci lakih lianram kan tuanah mizangfah nei lo ti in

Fangza an aih sunah tualrawnah her nak ah hla an sak tlangtheu.

6. CAL HAU:

Sia pakhat khal a theih. Lam hminih an rak bunmi men a si. Conlam dang thawn a cem daan le a laam daan khal a bang aw thluh.

7. NAA HAU LAM:

Kum 50 kim hnu lawngih lam thihmi a si. Lam dang thawn a cem daan le a laam daan a bang aw thluh.Tlangvo tikih siar vivo men a si. Dar rual an tum theu.

Na lenglung, na lenglung,

Kawl na lenglung, na leng lung, tin dar rual an tum theu.

8. CAW RUAL HAU:

Hi lam khal hi conlam dang thawn an ti daan a bangaw thluh. A hmin a dan ruangah maih ti thei tawkih lam bilh rero men a si. Dar rual an tum ve theu. Hitin

Caw rual hau, caw rual hau anti,

Kawl caw rual hau, caw rual hau an ti.

Hminsin: Conlam ih an sa zem awk daan tlangpi

Hi lam a zaten lam kim theitu cu sabok ti ih kawh an si. Conlam secang an thah le sabok pa in a vorhlam kawng a co. Boksawh in a baan a cove.

An sa zemawk daan

Sa bok,

Boksawh

Pusa

Farsa

Sosa

Ekdawm dawl

Meikhu sa

Himi lo khal an lam daanih zirin sa co daan an tuah vivo.

SA AIH LAM

Kah caan

Lung Iang

Lungpi

Hauka

Ral aih

Kah caan

Sa kah hmaisa bik, kut she kahmi a aih a sile, “Kah caan” ti a si ih vok thau sumthum tal a thah a tul.

-Hn sa aihnak hla hitin an she theu.

Sava kap sava kap hngak rahten sa va kap,

A lawmtu an umlo, keiman lawm nap eng.

Cumi hnu sanga aih an ti ih sa 5 an kah a sile vok thau sumli le zu a neih tawkte ih a aih a tuul. Hi pahnih hi kah caan an ti.

Laimi mipa sive ih sa pakhat tal kap theilo cu an nautat awknak tongkam ah an thih a sile mithi khua zinpul an thlen hnuah sanu in an hnak ruh phangkhat a rak zuh sak an ti. Cuih nautat nak le thih hnu ih hnak ruh hloh ding duhlo ah sakah ding cu an zuam ciamco theu a si.

Lung Iang

Zukneng a kaput pa in vok thau sumli in a aih a sile Lung Iang Pa ti a si ih ramsa zemawk daan khalah lung pi sangtu a si.

Lung pi( Sanga kah le lungpi thei a si)

Sa nga aih nakah vok thau a tebik sumnga tal a thah a tul. A thahmi vok thau sa khal Lungpi ciazo pawl lawngin Buh ziang thih lo in an ei ih rawl an ei khawh in zu thawbik thlor tak sakirh khar cio an insal. An raw lei lai ah zohman an kiangah um thiang a si lo. Innsungah rawl an ei ih an rawl an ei ih an rawleinak sung lut pang an umle zupi belkhar an kuanter theu.

An ei theh in hnatuantu ruaitla pawlin an eisalih cmi an khawh in inntek in ei thiang a si. Lungpi cia pawlih an in dingah zu bel 6 tuahsak a tul. Lung Iang pawl ih inn ding ah a hran ten belhnih tual lamah an tuahsak theu, Voksa an ei hlei mi khal lungpi cia pawlih innlam tlun dingah a hran te ih tuahsak a si. Vok thinril cu zuhmeh ah an hmang thluh.

HAUKAA: Sahrang aih laam ti khalin kawh a theih

Mu vanlai, sum, thle hniar, Sahrang pakhat khat an kah le caw le sia ih a aih thei a sile hauka laam ti a si. Zaute ah pher ah phah ih sawmmi hmuahmuah in raw lei ruai theh khawm a si. Dar rual khal an tum theu.

Sahrang an kah ih khawsuah hnar ihsin nupi an kawhnak “ Hlado”

Mang ngen thai nu aw ee, ziangsi na rak man,

Na mang ah ee, an dawl ro lungah, nuar nei a lu ra zoh aw law.

Ngal an kah ih Hlado

Nuar nei ee, Ha tha ee, ra suak khaw ee,

Val pawi buanbang ka hlum so ve, Lei do ve,

Khen thah bang hin caw nee,

Sal lai lawng a zarh ee aw…

Hiti tla in an sam,

Val aw than duhlo, lo lian ram rak tuan auh,

Ling bang ee, leng hnuai ah, Ha tha ee,

Val law than duhlo lo lianram rak tuan au

Tu Ling ee, leng hnuai ah, Ha tha ee,

Buan bang ka hlum so ee….

Savom a sile: Ha tha ee tilo in vomkhuai ee, an ti ih

a dang cu ngal kahnak khuate hla thawn

a bang aw thluh.

Sahrang an kah ih tluang an khawn nak “ Hlado”

Sa neu ee Thang kah le nuar nei ee,

Khuaivom ka khuah thiam ee, Khawtin ee,

Tluang lakahin ka hmin ee,

Thang Cung nung siseh law.

Nu le pa nei lo ih sahrang an kah le hitin an sam

Zingpul ee, thleng hmaisa,

Mang lian ka pa vung sim auh law,

Na cawi ee, Khuaivom thawn a tlung tin ee…

Mithi khua ih pa an biaknak “ Hlado”

Na cawi ee, hrin hniangin, khuai vom a tlun tin ee,

Na duum ee, kulh thuai ti tum ee, mai ngo thawn,

I hmuak aw law, Na dum ee, kulh thuai ih ti tum ee,

Mai ngo thawn I hmuak auh law… Lai raw nee,

Khua lakah khup le maw val hawikomnakah.

Pawpi kahih khuate hla

Nang haw lee, Ka silo ee, Tlang hlum ee,

Khisen sa sokhaw sa haw lee, Kan ni ee,

Tongsual maw, Liang suan ee,

Cenghrang sa bawizaw ee.

Pawpi hi kan nih Hau hulh hrin pawlcun kah thiang a silo ruangah hiti ih hlado an samnak a si.

Tlavang kahih Pu Ral Duh ih khuate hla

Lairawn ee, khuapi tla ee in um zarh ni rak hauh auh law,

Tial then gee, theng te thawn, hnar suak ee, nan kham na fawh in gee….

Pu Ral Duh in thir thang in tlavang a awkih thir thang a tlanpi thei. Cuih tlavang cu khawsen deuh thaw in an dawi ciamco ih rolva tlunah an vong kah that. Cule Liangpi rawnah an riak. A thaizing zing pit ah khawpi pawlin hnar in an rak hmuak ciamco ih hnarih khuate hla a sakmi a si.

Ral aih:

Minung an thahmi an taksa fate tal innih an tlunpi locun aih theih a silo.Conlam hmuahhmuah le sahrang aih hmuahhmuah hnakin ral aih tu cu a sangbikih an ruahmi le an ngaisan bik mi a si. A tlangpi thu in secang ih aih daan a si. Hitin Dar rual an tum theu.

Sal lam kai tei ziangtin so,

Sawraw bingbeu, raw bingbeu, tin dar rual an tum.

(Visited 75 times, 1 visits today)

Comments

comments

Comments

%d bloggers like this: