Pu No Than Kap in Dr. J.H Cope A Hmuhdaan parih H. Sui Lian Mang ih A Hmuh Ve Daan

Pu No Than Kap ih Dr. J.H Cope a hmuh daan a ngan mi parah  H. Sui Lian Mang cun a tanglam vekin CT commentnak ah a let ih mipi hmuh awl ding ah kan tarlang.

Upatmi Pu Than,

J. H. Cope na hmuhdan na run ngan ih theih thatha tampi a um. Ka hmuhdan maltein run tarlang ve sehla –

J. H. Cope ih cangandan in tuahsakmi hi Chin State ih miphun(clans) tampi (zate ti sehla kan sual kem) in kan thlun ih kan hmang in ka hmu. Kan tong bangaw lo hman sehla, kan awsuah ih kan ngandan (kan cafang hmanmi) a bangaw ti theih a si. Falam cangandan bul teh Lushei cangandan thawn bangaw dingin lungkim sehla, kan unau Chin dang (Hakha, Tiddim,,,,) pawl in teh an thlun thei kem?

J. H. Cope in tlang tong (common language) cu in rak tuahsak thei lo nain, tlang cangandan (common orthography) cu in tuahsak lo sawm, tiah ka ruat. Hakha tong kan thiam lo nain, Hakha tong ih nganmi ca kan siar thiam thuh, Tiddim tong kan thiam lo nain, Tiddim tong ih nganmi ca kan siar thiam thluh,,, tong pakaht hman ding cu in rak tuahsak sehla cu kan duhtuk miangmo nain, Chin mi kan zate hrangih cangandan phunkhat hmang dingin in rak tuahsak khal hi kei ih hmuhdan ahcun lungawitlak, tui hnu khal ih thluntlak in ka hmu.

Chin country ding thei sehla, Chin State, Mizoram, Manipur,,, pawl le Lairawn, kan zatein kom aw in tong pakhat, cangandan pakhat hmang ding sisehla, Mizo tong le cangandan hi kan hmang tla a si men thei, hman khal le a thazet in ka ruat, ti duhmi cu zoi tong le cangandan khal kan common language a si ahcun thiam dingin kan zir cio ding ih a tha theh in ka ruat.

Simrelnak ah –

Na ngan vekin J. H. Cope cangandan pucawitu si dingin le dikzet ih thansoter dingih lo ngentu ah ka rak tel ve ih,”J. H. Cope cun, tulai Falam mihrekkhat bangin Mizo/Lusei cangandan cu hnamdang ca vekah retin a do lo, a hua lo. Lusei ngandan le Laica ngandan bangaw dingin a rak zuam sawn. A hmuhnak a kau sawn,” tiin na nganmi ah Falam sungin Mizo cangandan do le hua hi kan um ka zum lo. Mizo tong cu Mizo cangandan ih ngan ding a si ih, Chin tong cu Chin cangandan ih ngan ding a si hrimhrim in ka hmu, Chin si na rori ih Chin cangandan le Mizo cangandan polhcok ih ngan pawl cu uarlotu kan um phahphah ko ding ka zum. Na nganmi vekin J. H. Cope hin ‘o’ le ‘aw’ thu ah Mizo cangandan thawn bangawk a duh ahcun ziangah saw Mizo cangandan cekciin in rak tuahsak lo si pei? (Ruah ding tampi a um thei) In rak tuahsak sehla a thazet tla a si men ding nain,,,,,, A theory maw thupi deuh practical sawn?

Cun, IPA duhdan ah teh Mizo cangandan hi J. H. Cope ih in tuahsakmi Chin cangandan hnakin a dikdeuh cuang maw?(o le aw ngandan thu ah). Dikdeuh a si le thlun hliarhlo ding a si ko. J. H. Cope in le bangaw cekci in a rak thlun lo zo ruangah IPA duhdan thawn a dikdeuh cuang lo tla a rak si ahcun tui hnuih Mizo cangandan bang dingih zuam rero teh a thahnem cuang kem?

Na tlangkawmnak ih “ Lungawipinak ca ngantu hrekkhat duhdan bangin J.H.Cope ih dung hi thlun tum ve bang ningla, (1) Kan Laica ngandan hi Mizo/Lusei thawn bangaw dingin ka zuam a ṭul ding, (2) Chinram peng tin ah mah le ṭawng cio hman a ṭha ka ti ve ding, ka cawisanpi ding, (3) Chinram in ṭawng pakhat (common language) neih ṭul lo phunin ka feh ve ding.”Na timi pawl ah tong le cangandan hi cokrawi ding a si in ka hmu lo, zozo khal mai tong cio cu thiam ding si ko. Asinain. J. H. Cope cun anmah le tong cio kha cangandan bangaw in ngan dingin a rak tuahsak hai. Kan cangandan (Kan awsuak ih hmanmi cafang pawl ah) ah kan common ko lo sawm?(Ka palh tla a si men thei).Chin mi sungin pakhat le pakhat an tong kan thiam levetein an ca kan siar thiamcih. Cangandan bangawk lo cun an tong kan thiam khal le an ca siar thiam dingin an cangandan zirsal a tul lala ding si.

(1) Kan Laica ngandan hi Mizo/Lusei thawn bangaw dingin ka zuam a ṭul ding,
J. H. Cope ih policy sungin practical ih a rak tuahmi hi thansoter a thupi sawn lo maw? (Cekci ih bangaw ding hi kan Chin tong thawn tul si sehla, thasawn si sehla a rak tuah zo lo ding sawm?)

(2) Chinram peng tin ah mah le ṭawng cio hman a ṭha ka ti ve ding, ka cawisanpi ding,
Himi thu ah tong pakhat ding thu kan lo ngen lo ih cangandan thu kan lo ngenmi a si ruangah J. H. Cope cun cangandan phunkhat thlun ding a rak tuahmi thansoter ding sawn a si. (Mai tong cio hman ruangah common language neih theilonak a si cuang lo, tonkhawmnak ih kan hman ding lawngah common language a tul ih neih tha cu a si ko.)

(3) Chinram in ṭawng pakhat (common language) neih ṭul lo phunin ka feh ve ding.
Himi thu ah cangandan thu kan lo ngenmi a si ruangah tong le cangandan cokpolh lo sehla a tha ding. (Kan tong pakhat tuah ding si sehla Hakha tong maw, Tiddim tong maw,,, si sehla the Falam pawl in kan lungkim thei kem? Mai tong cio in kan tong ko nain ngandan cu an bangaw thluh in ka hmu.)

“Lusei ngandan le Laica ngandan bangaw dingin a rak zuam sawn. A hmuhnak a kau sawn, Mizo le Laimi cu unau kan si ti a rak theithiam sawn. Thimnakah, November, 1921 ih suah mi CHIN HILLS NEWS sungah J. H. Cope cun hitin a ngan, “Lehhnu ah Laitlang ah ca kan ngan tikah Lushaipawl ih ngandan kan thlun ding a si. Awsau thawn a cem a si ahcun hlan vek in kan ngan ding. Asinan awtawi thawn a cem a si ahcun “h” kan bet ding.””

Hiti a si awk ah ziangah saw Lushei ngandan rori a rak thlun lo? Cun, ‘o’ le ‘aw’ lawng siloin adang ‘c’ le ‘ch’ ti vekah teh ziangah saw a rak thlun theh lo. Tu ah teh thlun dingin kan awpicih lo? J. H. Cope ih Chin cangandan in tuahsak ah Mizo cangandan cu a rak um zo na ti fawn ih ziangah saw Mizo cangandan thlun ding a ti ahcun Mizo cangandan cekci in a rak thlun lo ti teh ruahtlak a si lo ding maw? Cun, Chin cangandan rel levetein Mizo cangandan rel ve tengteng a tul ringring vekih a um hi teh, kan unau Hakha le Tiddim,,,, pawl in teh an tong le cangandan an rel tikah Mizo pawl ih ngandan an rel tul ve kem aw,,,,,,,,, (Mizo le an cangandan huatnak a um lo ih an tong khal huatnak a um lo, Mizo tong kha Mizo cangandan ih ngan cun, a mawi ih uar a um tuk vekin Chin tong kha Chin cangandan tein ngan hi a mai ih uar a um ve.)

Kan lo ngenmi cu tong pakhat hman ding siloin J. H. Cope ih in tuahsakmi cangandan pakhat kan hman thluh theinak ding a si sawn. Cuti kan ti tikah common language neih kan duh lo tinak siloin, kan tong le awsuak bangaw rori ngandan dangdang ih ngan celcel hi teh a tha na ti ko maw? Cun, kan Falam tong kan zoh tikah, mipi tonkhawmawknak ah cun tong pakhat kan hmangtlang thei ko nain, ca kan ngan tikah, tong le awsuak le sullam bangaw rori tongfang bangaw lo ih ngan hi cu a poi tuk lawmman ko.Tong pakhat ngandan bangaw lo hnakin, tong dangdang ngandan bangaw mi hi, calai le cangandan lamih thlir ahcun a sunglawi sawn in ka hmu.

Zate hnenah, thusut ka lo duh hai mi cu –
Ziangruangah saw Falam mi hrekkhat in
1. Bible thu le Pathian thu kan rel tikah Mizo Bible le Mizo ram thu relcih loin ka um thei lo?

2. Hla thu kan rek khal le Mizo hla le hlasak thiam, hlaphuah thiam relcih lo in kan um thei lo?

3. Tong thu kan rel khal le Mizo tong thu relcih loin kan um thei lo?

4. Cangandan thu kan rek khal le Mizo cangandan relcih loin kan um thei lo?

Kan tong le cangandan tanta lawlawin Mizo tong le cangandan thluh thluh lawlaw sehla teh kan lungkim thei maw?

Thinlung thiangtein,
H.Sui

Hinah Siar J.H.COPE KA HMUHDAN

(Visited 433 times, 1 visits today)

Comments

comments

14 Comments

  1. Pu No Than Kap ih nganmi hi ka lungkimpi sawn.
    Sim rel ding tam ka nei lo.

    H. Sui ih ngan mi hi, kan Chin tong cun “Ngaih daan le hmuh daan” a rel ve maimai a bang ka ti.

    H. Sui hi calai ahcun ttanla zet pakhat a si.
    Uar um zet, asinan a mah nganvekin a theory sawn khin mi a neh tum theu a bang. Cun, amah hi tong mawi lo asi deuh nan, palap deuh vekin a cangvai theu. Hivek hi kan calai tisiat tu….

    Hmuh daan pakhat ve mei a si.

  2. Saithantluang Tuallawt says:

    Hi, Awl

    Hi vek buaipi tu tete kan um ve zel ih a thatnak lai khal a um. Hi vek ih kan Calai kan buaipi rero sung ah kan Calai cu a ziam cuahco lam cu a si bik. Tahfung or O le Aw kan ti sung ah kan fa le cun kan unau peng dang tawng an zir cuahco zik thlang cu a si bik hi…keimah ihsin thawkin kan tan lak dan hi a rak nep deuh bik cu a si.

  3. Dear,calai duhdawt utpawl

    Calai lam ah hin kan buainak arei nawnthlang nan hmunkhat ih feh tlang cu tuni tiang ahar deuh asi ko ee,H Sui ih ngan mi hi kapompi lawlaw
    angai2 kan ti ah cun kan chin ca hi phun 1/2 in phunli tiang lawng zir asi ih ramdang le phunsang tlawngah chin [lai] ca anzir ti ka thei dah lo.a umlo mi bet ding siseh la cu tha kati zet asi nan kan neih ciami cafang hlohter in kan unau mizo pawl cangan dan in kan feh tikah hrek khat thinlung cu feisun mi bangin ana, ka tlangval laiah mizo ram ah ka rakfeh ve dah!!!! kanpu thawn thu kan ruah aw cu nan ca hi adik tuk asi hi arak ti dah, thimnak ah bokbawn {bawkbawn} a awsuakin siseh angan in siseh adang hrim2 culawng silo adang tampi a umlai nan simlo seh la: tulai calai kalhaw hnuaihni ruangah Bible suakthar ah tla cun vawksungah khawsia anlut vivek in ngan asi
    keimah pumpak tla cun [O] hman ding nak zawn ih [AW] an hman tik ah Bible siar paihlo nak ah kan hman phah cu!!!!hiti vek in ka calai ih kan buai ringring ah cun kan lungrual nak le pawlkom awk nak ahlo deuh2 dingih kan ruah banlo mi riahsiatnak kan hnenah mero bangin athleng leh ding.

    calai -aw calai kanlo tan dan hi palhtan ih tang kan tam tuk lai pang maw,

    paBiak
    Allentown

  4. Dear all,

    Hu Sui hi Calai lam ih zuam zet a si.
    Asinan, a canganmi ah remh ding tampi a um lai.
    No Than Kap le pawl hnen ih rak ther aw ve ciamco ding a si lo.
    Chinland pawl hi vek cu rak posn hlah uh!

  5. No Than Kap le H. Sui cu lei le van an si.

  6. Kan thupi cu J. H. Cope Hmuhdan le Chin Cangandan a si ih kan relmi cu Pu No Than Kap le H. Sui Lian Mang vek a va bang ve,,

    An ca nganmi tlunah kan hmuhdan rel sehla a tha lo maw? Politic ah cun minung tan ding tla a si men ding nain, cangandan thu a si ih canganmi sungin rel cio sehla tiah,

  7. H.Sui a rak therawk ve ruangah kan phunzainak men ho khaw!
    Mai ih kuang lo a rak nor vivo rero ruangah ho khaw ……

  8. Duhdawt mi za te’n,
    Mai’ thu thaw, mai’ voih thaw an rak ti si, kan ngaisan mi cu kan ttan cio, faksel tu an um le kan hua.
    Cangan daan ah buai nawn lo in calai(pure literature) lam hi feh thlang nungna kan cu zo in ka thei.
    Khai cangan daan men kha cu thulungkhen nei zet pawl, patar le nutar pawl in rak buipi men hai seh la e, phunhnam dang khal in an rak buai ve dah cio nan an tlansan leh mai.
    Faksel nak calai thuhla hi ziang vek a si ti thei fiang fum fe si lo hin kan faksel aw ciam co theu i, mai’ thinheng hrikthla tla kan bang theu.

    Nan’s
    Joe

  9. H.sui lianmang hi palap vek na si.calai lam a ziang vek a vasi khal len pawi lo.zazet mi punothankap ih ti mi chin tlangtawng a falam laizo tawng hman hi lung Kim ciau nung na a tha ding.lo le cu a ai nasa in le hnu a buai nak a suak lai ding ti hi rak thei ciau uh la tha ding.cu le h.sui i thu suh nak ziang a ha Mizo kan tel ring2 ti mi kha a san nak cu kan ram a that lo ih ruang a kan harsat nak i ruang ah Mizo ram lam i sumpai hawl in a feh mi kan tam tuk ruang a a si tu cun kan ram a tha thlang i zo hman Mizo ram ah an feh pai nawn lo can a thlang thlang ding i cu tik a Mizo ti vek zo hman in kan tel nawn lo can a ra thlang lai ding an mah sawn in falam laizo tong hi an tel ve ring2 thlang ding.ha………

  10. Bawi Lian,Van Pek
    Nan aat nak le nan thatlonak nan pholang men silo sawm,
    ha…ha…ha…ka hnih suak men aw….

    Chin Vapual

    tla cu thotho

  11. Pu No,

    Pu No ti aw pa…..Na hnih a suak zet ngai ding.
    Mi bang mumal lo pawl cu a ṭul lonak thu ah an hnih a suak ṭhru.
    Vapual na si lo, Vapual hlotlau na si hi!
    Keep quite!!!

  12. Van Lawm Thang says:

    a comment mi thlahsak a si lo….
    CT Editor

  13. dear chin vapual…no than kap cu dr thleng ngahmi na ti cu dr khuinahin a ngah in dr a ngah nak ding ah dissertation ziang mi a ngan…ti teh na thei maw…2002 ah cbc yangon biank inn ah sui lian mang ih pek men mi dr kha si lo sawm..no than khat dr a zir lai ka thei lo…

Comments

%d bloggers like this: