MIZO CALAI A SANNAK SAN

MIZO CALAI A SANNAK SAN

                                                                                      By- Dr Run Bik

                                                                                      Senior Journalist

Mizoram kan timi, tu hlan ih Lushei ram hi kum 1800 hrawng ahcun an khua a tam nawn ah Sailo lal pawl an lal zo a si. 1850 hnu lam “Chhak le Thlang indo” an ti mi do aw khua pawl hi Sailo lal pawl in an rak ho zo. Sailo lal leh lal khal an rak do aw tinak a si cu. Hiti a si cing nan tulai ih Duhlian (Mizo or Lushei) tong kan timi hi Sailo lal pawlin an thlen nak I piangah an karh tir. Thu thimnakah 1880 hrawng ih Khawlian khua ih lal Vanpuilal ih tong cu a khaw mi Hmar le Paihte pawl cun kan lalpai tong an rak ti.

Cuticun British pawl in Lushei Hills cu 1885 hrawngah an run uk tik ahcun Duhlian tong hi a rak karh nasa zet zo. Curuangah an tong ti karh hmaisa biktu pawl cu Sailo lal pawl an si ta a si. Kum 1900 hrawngah mirang khualtlawng pakhat cun ke in ni 10 lai hlatnak kan feh hnu khalah tongphun khat thotho an rak hmang tin  mak zet in a rel. An tong a karhtertu a pahnihnak cu British kumpi hnak hmanin missionary pawl an si sawn ding. Missionary pawl in Mizo tong in ca an tuah sak ih, tlawng ih zir ding cauk vek tla an tuahsak. British kum pi hotu pawl khal in zirnak (education) lam cu Khrisian missionary pawl ih kutah an pe lawlaw.

Tulai ih Mizoram ih magazine darhkaubik “Khristian Tlangau” tla cu 1915 hrawngin an rak thok zo a si. Kristian sinak hi lal hrekkhat in an rak do lawk nan Bristish kumpi hnuai ih um ciocio an si ruangah na tuk in an do thei cuang lo. Cuiruangah Khristiannak khal a karh vivo ih, Mizo ca khal a karh vivo a si. An ram hi British pawl an um lai ahcun Lushei Hills District an rak ti. 1954 ihsin Mizo Hills Destrict ah an thleng. Cule 1971 ah Union Territory (UT) ti mi state nauta an ngah ih, 1986 ah state pitling an ngah.

India 1947 ih independence an ngah hnu cun Mizoram le Mizo tong khal a thang vivo a si. Christian kohhran hi an tong le an calai ti thangtubik a si kan ti vekin British pawl an um nawn lo hnu khalah an calai tuantubik vekah an rung cang.  An vanthatlehnak cu, ramri an dan awk lai khalah saklam ih um Presbyterian le Thlanglam ih Baptist pawl hi tong thu ahcun a tuan tlang thei a si. Cuihruangah tutiang ih an Kristian hlabu ti mi tla cu Presbyterian le Baptist kawhhran hrang tiin an ngan a si.

Tulai khalah Aizawl ih Synod Press ihsin hna an tuan nasa. Christian Tlangau tla cu ka theihtawk hmanah thla khatah cop 26,000 hrawg an tuah zo. Aman mal zetin an zuarih, sum thu ahcun an sung nasa nan Pathian thu le tong lam miatmi hi miat ah an siar. Cule, Magazine le cabu dang khal tampi an tuah ringring. Sunday ah an zir tengteng ih, kumtin bu thar an thleng ih, copy 26,000 lai in an suah theu fawn.

Cule calai lam ih ti tthangtu dang cu Mizo Academy of letters hi a si leh ding. Hinah hin Mizo calai lam ih mithiam pawl an tel ih, calai lam thangsohnak an rel thlang ringring. Anmai pawl hmin in thlatin magazine tla an suah. Kumpi lamin Mizo Text Book Committee tla an nei  nan an Mizo Academy of letters thawn an tuan tlang a ti theih a si. An calai ti thangsotertu dang cu thuthang pawl hi an si ding. Democracy ram na na na cu duhtawkin press an din ih, ca an suah. An nganmi pawl hi daan a kalh lo phawt ahcun duhduh ih ngan theih thluh a si. Cumi ruangah siar a nuam ih, mipi theihnak khal a ti kau.

Calai hrangih an tuannak ah kawhhran hi cu thawhhlawm ihsin mahten an ding thei. A dang pawl cu acozah I bom tul thluh an si. An tongkarhtertu dang cu Aizawl radio ah Doordansan (TV) hi a si leh ding. Radio hi state acozah hnuai ah a um lo nan mipi theih tha hmuahhmuah cu an phuang a si mai. Kannih kan lairam khal an mah vekin um thei sehla ti cu a duh um nasa.

(Visited 166 times, 1 visits today)

Comments

comments

5 Comments

  1. Um… Mizo pawl cu Sailo Lal pawl an rak fim hmaisa a si hi.

  2. Mizo unau pawl hi cu an rak hmaisa hrimhrim ih rak t’hangso ding cu an rak si renreng ko! An nih cu an mipi huap in 1915 lam in ca an rak suah zo tikah kan nih lam thaw cun tah t’him ding rual an rak si lo aw!

    An t’awng an calai t’hansohnak thupi bik pakhat ih ka hmuh ve mi cu an missionary pawl hi kohhran dangdang (Baptist le Presbyterian) an si hman ah t’awng le calai ah cun an rak t’ang rual lawng silo in miphnun upa pitling (British) an si nak ruangah hin a si ding tiah ka zum.

  3. Mizo pawl ca than soh nak san si bik i nan theih dan hi a hman na sa ding ka zum. Cu laiah, kan lai ca, kan duh vek i
    a than soh thei deuh hrih loh ruangah, rual kan daw tuk si ding aw..’ ka ti nguai ngo. Cu tikah, kan lai ca ziang tin a thang so ve thei pei,’ ti cu ruah lo a ngah nawn lo,
    ka rak ti kurhko re ro.
    Si e, kan lai ca than soh kan duh ve tikah cun, an mai ca, mi phunsang ca i rak ret thei tu pawl ti dan kan zoh thim hrim hrim cu a tul ding tiah ka ruat fawn.’ Hmaisa bikin, an mah Lushai tawng hmang mi i sin dictionary a rak tuah hmansa bik tu , J.F Laldailova cun, a thih zik zawng tiang i a rak cah hai rero mi cu, “lushai tawng hi khuarei daih seh’ nan ti a si cun,
    Bible hi a tul pawimawh hmaisa bik ding so khoo…” ti khi a si…’

  4. Cun, ka vun peh hrih kei i…’
    Kan Tahan lam i, kan mah pawl khal lushai ca thiam ko i kan rak zirnak san cu, Mizo Felowship pawlin Bible a nei lo hmuahhmuah hnenah an zem ciamco.
    Kan mah pawl tiang hin caan saupi mai insung tawng i thlacam thiam lo i kan rak um nak a si. A tu cu, kumthum fang lawng kan mai Bible ka vun hmang i, keimah tawkten hitluk kathangso manh,’ ka ti aw ve zik thlang a si. Bible siar hi, a si thei pei maw, tawng than soh nak ding ah cun.
    A pa hnihnakah, Tawng than soh na ding hrang ah cun, Media a thupii nasa. Tah thimnak nai bikah cun, Hlasak thiam pawl hi Media tum bik an si,’ kan ti thei ding.’
    Kan nih nauhak deuh i kan theih dan mal te ah cun, Salai Sun Ceu kha, kan lai ram hrang i, fidi ka theih hmai sa bik le tum bik cu a si mai.
    A pathumnak ah cun, Economic lam hi.
    A hlanah cun, upa pawl i in sim theu dan ka vun ti ti ding i.
    Falam hi lushai in, tawnglam ih a rak tih bik mi a si dah nan, Falam khawpi sung
    eco. a vun siat kha cun, zuam tulah khal a ret nawn lo hmang.Dik ngai maw.,Hman ngai maw.,? thei ve hlah…’
    Mmm, kei cun mi dang hmuh dan i ka hmu thiam lo a rak si khal len, zziang ti tha. Ka hmuh ban tawk a si e. Siang a si khal len, Calai ah cun Tampi than soh kantul ti cu Laimi phun hmuahhmuah in kan thei zo. A cang vaih lam lawng a tang thlang ding a bang. Mai siar thei tawk ciau ca siarin, mai ngan patawp i
    lai tawng i ca ngan vivo dingin, ka unau, ka rualpa in a rak siar ve thei nak ding ah
    ti in, thang phawk aw vi vo ding,’ ti aw ci se law, na amen ko lo pei maw…?

    Lungawi tuk…’

  5. Mizo pawl hi kan mah Chinmi lakah cun biaknak lei zong ca lei zongin hmaisami an rak si hleiah an uknak hi democracy a si ruangah zeilei paohin zohchunh awk tlak an si ko ti in ka hmuh ve. An literature zong Mirang nih Missionaries kha tavuan an pe law hna i, holhkhat te in an tuah khawh piak hna caah a tu tiang Duhlianholh cu common language ah an i hrawm khawh i lawmh a um ko.

    Kanmah Chaklei Chinmi he i tahchunhah cun kan missionaries pawl nih common language dingah holh khat in an kan tuah piak ding zak ah mah le umnak hmun mission field cio in ca le holh an tuahpiak hna ruangah ni hin tiang i khah khawh loin kan i dang dih caah common language tiang kan ngeih khawh lo hi a si ko tiin ka hmuhning a si ve. Common language ngeih dingah cun meeting tthu u sih law mee thlak in majority duhmi ah i fun u sih law a si kho ding lawng kan si tiah ka hmuhning a si.

    Kan unau Mizo zong cu kan phak lomi hna a um bantukin an kan phak lomi hna a um ve ko lai i, unau kan sinak tu hi biatakin kawl u sih law i naih deuhnak kawl cang u sih.

    Ukzanawl Lian pa

Comments

%d bloggers like this: