Mino Le Ṭhansonak – Saya J. Khum

“Mino Le Ṭhansonak”

Saya J.Khum

 

  1. Thuhmaihruai

Thangso ve rero nacing ih thanso bet duhnak kan nei hi mi lungput kan bang ve zik thlang tinak a siin ka thei. Thil tha khal a si. Cun kan thanso zonak dinhmun pawl hi vun zoh hliah ngaingai sela santiluanin in hruainak sawn a rak si duh viau. Kan mai nor suah le tuan suah si loin a mahtein santiluanin in rak thlen mi a rak si ziar theu. Curuangah thansonak ti tongkam hi ning siang lote ih kan hlam ih kan sal rero a tul hrih lai. Thanso kan tul hrihnak zawn pawl sim hmaisa nung na, a fiang uar-ii ding ka zum.

  1. Mai pumpi lawng zohtu kan tam hrih lai

Hnam a veitu le a seherhtu ngaingai, seherh lawng si lo ih caan le thazang, a tul cun sum le saw tiang cemliam ko ih seherh ih a poksuaktu hi kan mal zet lai. Tam sinsin kan tul. Ka thaw tak ih a rel theitu kan um zat tal hi a tuansuak ngaingaitu um hnik nungna cu sun hmuh theih, zan thelh loin kan cangkang zutzo rori ding. Laimi lakih ka hmuh tam bik cu, hnam cu duhdaw tiaw ve si, tuan suak le pawk suak cuang si lo, a tuansuak le a pawksuaktu midang an um khal ih, keimai tuahrel (organize) mi a si lo em mai, tiin a rak bawm le hnuthlurhpi tal kha paih cuang lo, cui bet ih a rel hnawng le rel setu lamlam si lala fawn pawl khi an si.

Kan um dan ding sawn cu hitin a si ti’n ka hmu. Mai sungkua cio neh takih cawm thei dingin kan zuam ding. Sungkua rilrawng ih ret cing cun miphun le ram hrang ziang hman kan tuan suak thei hrih lo ding. Cumi hrang tuan rero phahin phun hnam hrang thil tha a tuah suak tumtu pawl an rak um a si le, kanmah hmanin huaihawt ih tuan ding lam kan si kha thei ringringin kan remcan thiamdan tetein kan rak telpiin kan rak bawmbawi kei ih kan rak hnuthlurh pi ve ding. Mai thute thaw mai vawih te thaw, ti thufim hi duh hnakin kan sor tangkai tuk lam maw aw?

  1. Khua kan ruat lo

Ca thiam tapohin ca an ngan lo ih an siar uar cuang fawn lo. Research le thil zingzoi ding zingzoi dan a thiam ih, zingzoi mi le hmuhsuah thar mi khal mipi hrang a ngansuak thiam thlang tiin University pawlin Master degree le Ph.D. degree in pe ih, degree ngah bel belin research tuah nawn tahmun hlah. Ngan kha ngan nawn cuang hlah, ti na rengrengin kan talpawl.

University ih a hna bik cu an subject field hrang hmasawnnak a thlenter theitu ding mithiam, research tuah ih cui research ihsi ngah mi result pawl ngansuak ih hmasawtna thlentirtu, hrinsuah le cuvek minung hringsuak sin theitu ding mithiam hrinsuah a si. Kan nih degree kan ngah ih, university ih a tumtah mi, subject field hrang thil thar hmusuak ding ih research a tuahtu le cuisi ngah mi hmasawnna a khihzawn mi hmuhsuah thar result pawl phawrhsuaktu si ban cuang loin, “Ka ha ka tlak,” ti si awm takin hnangam zetin kan umaw men. University in a hrinsuah tum mi minung kan si ngah lo cingin kanmah rori hmanih kan si ngah lo mi university in a hrinduhmi minung hringsuak thei ding si awm takin university saya hna lamlam tla kan tuan hai lailai.

Ram dang zirsuak (scholar) pawl khal zum vek si ban lo kan va tam ta em! Thiam si, tuah si lo pawl hi ziangruangah hitin an um a si pei, ti’n ka ruat theu. Keimah le keimah ka lehawknak cu, “Khua an ruat lo a si pei,” ti hi a si. Khawruah sawsawh men hi a um ih, ruah ngaingai hi a um lamdang lala deuh tiin ka hmu. Khawruah ngaithlak tein an ruat a si ahcun miphun hi vei lo thei an si lo. Seherh lo thei an si lo. An seherh kei ih, an seherhnak a natsat dan izirin an cangsuak lo thei lo. Research tuahin thil thar an sawpsuah kher lo khal le an theihcia mi thiamnak le fimnak pawl mipi an hlawm tengteng ding.

  1. Hai lo mi kan zir tam tuk

Hnam cangkang pawlin an hai mi lo thil zianghman an zir ciamco ka thei dah lo. An duhhril mi nunlamzin(career)-in a tul hai lo mi degree hi pe theitu umin pek tum khal sehla an la duh kem maw ti ding khi an si. Kanni cu kan hai lo mi, kan tuan tum mi le kan nunlamzin (career) hrilmi in a tul lem loh mi zirin kum 3, kum 4, kum 6 lai tiang tla kan thanghlo men ih. Cumi ihsi ngahmi degree cu khawruah ticangkang deuhtu le inn hngaktu zuk tar hrang menah hmangin kan nunlamzin hril mi hrang a tul ngaingai mi zir kan thok lala. A rei duh nasa. Cumi kan thehin kan duh hrilmi hna cu kan vun tuan thok ve fang. Kan society le nun har society, ei tlak bar tlak kan si hlan khi an hngakhlap emem fawn si. Khua kan tlai tuk. Company tivek, NGO tivekah a si le phei ahcun kan kum a rak luan man theu. Lole a luan zik leu leu theu.

Kan ram education system in a zir lo, ti hi kan hnemawknak leh kan hmaiphihfainak a si theu. Asinan atu cu zo khal an tuan hiar mi le paih zet mi lamzin lawnglawngah feh thluh thei dingin education policy a thlengaw thlang. A kaitu tlawngta lamin zalen tak ih duhhril theinak an neih(free choice) lawng si loin phunsang tlawng pawl khalin an tlawng ih kai tuding hrang an duhmi tlawngta an hril (free selection) thei ve fawn. Cuvek a si ruangah tu hnu zel ahcun university tlawng le a saya pawl khal um sawsawh menmen le a hmin ih cazirh ve sawsawh menmen tivek kha a um nawn lo ding, zirh thiam hleice, tuah that hleihce le hminthat hleihce an zuamaw thluh thlang ding. Darwin ih rak duan mi “Survival of the fittest,” kha kan practice ve thlang ding a bang. Curuangah kan ni khal, kan nun lamtluan ih kan sor tangkai tuk lo ding mi zirin can rei tuk tuk kan tham ralter nawn lo pei.

Degree ti mi hi minung a suak tapohin an ngah ding a si, ti dan a um lo. Ziang ram hmanah a um lo. A um khal a um dah kel lo ding. Minung zo khalin anmah le hna cio an nei ding a si, ti dan lawng te um sehla cu a awm tuk. Curuangah kan tuan hiar mi tuan thei ding ih thiamnak kha university ah a um lo a si khal len university kai loin a leng ah vocational training lam lain kan tuan mai ding sawn khi a si. Kan tuan hiar mi le duhhrilmi zin hrang thiamnak university in course a pek riai loh cing khalin university ih kai ih degree ngah kan tum hrim hrim mi hi a tul lem lo. Kan duhhril mi le kan tuan hiar mi hna kha rawl bel ih hman tlak a si ding lawng te a thupi ke.

  1. Hmasawt lo piin cangkan kan tum ciamco

Sumlut le tuansuah lam ih thangso si lo, hmanrua le thilri hmuah a suak tharthar hman thei tum si kan si hai. Hivek kan si sung cu kan thilri hman a san poh le kan tawpawp a kau ding. A san cu sumlut lam sangter thei si lo ih hmanrua le thilri lawng a model kan tisan ciamco si cun khat lamih kan sum hman theunak (cost on basic need) in maw tuar ke, ti ruah a tul. Ziang ziang maw neih cia zuar tahratin maw lole nitin hai mi ti le rawl quality poh tise koin maw kan um hen ke. Hivek hrilhro ih dik lo tak ih kan zuamawk zel ahcun kan nunau pawl poh khalin a heu thei lo mi zuar an hreh lo mai pang ding ih, kan tlangval thatha pawl khalin thil thalo tuanih hlawhawk le mi thil fir tiang an hreh lo leh mai ding ti a phanum.

Miin sum lut a neih tam bet vivo ruangih a hmanrua le thilri ken a ticangkan hi tawngpa dawt ih dawt ding a si lo. Dawt dan dik tak cu hi ti sawn hi a si. An neih vek thilri neih ve mai si sawn loin anmah vekih sum lut pungso ve ding ih hna tampi tuan, lole hna thasawn tuan ih tan lak khi a si sawn. Cuisin kan sumlut lamah kan hmasawt ve a si len lawng an thil neih le ken vek kan lei ve ding ih, kanmah le kan thil neih a milaw ding. Mi hrekkhat anmah le an thil neih le ken mi milaw lem lo hmuh ding kan um hnuaihni.

Hmin tla hi Mirang hmin kan bunaw nasa. Nonawn deuh le phei cu mah le mah bel cop men khal si lo, hminsah lai ihsin sah tel hrimhrim tla kan si hai. Asinan theih ding kan nei. Mirang context ahcun Robert ti hmin nei tapoh chu an rualpi le sungkhat nai pawl cun Bob ti hi an kawh duatnak a si. Cubangin Anthony khal Tony tiin. Cuvek thiamthiamin nunau lam khal Deborah ti cu Debbie, Margaret cu Peggy lole Maggie tiin. Kannih Robert ti ih hminsak si ve lem si, Bob ti ih kawh ih hawi hehe men tivek, Anthony si si, Tony ti koh ih thei thiam lo ih um cuahci men tivek, nunau lam khalah Deborah si si ih Debbie ti ih vun kawh ih, “Debbie ka si lo, Deborah ka si,” ti talh pawl le Margaret si si ih Maggie ti’ kawh ih “Awi” nakcang thiam remrem lo kan si ahcun hmasawt loin cangkan kan tum tinak a si ding.

Saya J Khum

  1. Hai mi le Duh mi hlir thiam lo

Nunlamzin hrilmi zawn silo ni tin khawsak le hnatuan tlanlennakah duhmi hnakin hai mi hi a hmaisa ringring ding khi a si. Thil ti tulmi kan neih tikah, cumi ti theh ta le tifel ta lo tlain rualpi kan pal ih kan hei leng phah men. Rualpi kan lenmi pawlin thil ziang ziang mawsi in rak ruah ih hnuthlurh ding um ci pawl tla a rak si cun kan tul hai mi ti ngah lo tlain ni kan vui theu. Thil tha lo tak a si. Management kan thiam lo tuk. Time management lawng a si lo. Task management khal a si. Tul hai mi le tuah duh mi ahhin tulhai mi hi ti theh fel hmaisat tengteng ding a si.

Hna sang ngah theinak ding hrang ih tim tuah rero lai ih tuah duh mi thil rualpi pawlin tuah an rawt tik ih feh peng cih ve lala mai pawl kan sih zul sung cu kan hmasawt ngaingai hrih lo ding. Hlawhtling ding hin taimaknak lawng a tawk hmang kan neih pang kei, a tawk lo. Beih ngaithlak ih bei ih, thil dang ti cak mi le tuah hiar mi te te pawl tuah pangnak lak ihsin khal supawk thei a tul, ti mi hi kan hnghilh lo pei.

  1. Ṭuankhawm kan thiam lo

Kawl phun hnam hi zohthim an tlak nasa ti’n ka ruat. Singer le Actress pawl tla hla an sak tlang ih, mitcaw le bawmbawi tul pawl bawmnak hrangah tla hna an tuantlang thei. Tumtah mi Mission an zoh thiam. Zo thawn ti lam si loin Ziang hrang ti mi zohin an tuantlang thei. Cumi khami thawn ka zai tlang thei lo tivek hniaihniai a um ve lo. Kanni cu thiltha khal tuah khawm nung na, kan tuanpiaw thei mumal hai lo. Mission zoh loin minung kan zoh theu. Thil pang a um ih khaw thar sah mai nun le khawtlang ih lungawi lo tik ih khaw thar din lawk mai nun hi kan pipu hnen ihsin kan sawm nasa ha maw, thu kan duh hai tuk maw ziang hen. Tuankhawm, tuantlan tik ih thawmvang nei tak ding vek khal thawm vang nei tham lo te tein kan um darh pherhphi ih. Um teptep law’n kan um khelkhi. Tihzahum thamin kan tuankhawm thiam a si le hi hnakin tampi’n kan thangso lai ding.

  1. Mah le fehnak zawn cio ih hlawhtling ko feh kan mal

Thil thiam del dul, ziangah hman si kupkap lawlaw si lo pawl kan tam nasa in ka hmu. Amateur lawnglawng kan tam ih, professional kan mal nasa. Thupi hlapi ngaingaiah thiam ve sawsawh pawl cu an hnawng thotho. Cun thiam ve sawsawh pawl hnakin thiam ngaingai pawl hin hnam an hminthatter sawn. Mah le hmun cio ih professional zet ih tuan thei cinri kan tam len lawng kan hnam hi mi phunhnam dang tlain pawihai thil dangdangah in rak pan thlang ding ih, phun hnam hmin kan mawiter thei ding kha a si. Phun hnam dang pawl ih ra pan tlak khawp professional paziat ha kan siarawk thei ke le?

  1. It’s my life lak dan tawk kan thiam lo

It’s my life ti hi a hlasaktu’i sam zatin kan sam suak tam ve. Upa sawn le Saya pawlih thusim tla a thatnak te te ngai ih theihthiam tum lo’n “Ka nun a si hi, ka thu thu,” kan hei ti thlang.

Hlan minung kan mawl lai deuh ahcun tawnteh mi hi zirhtu tha bik a si, “Experience is the best teacher,” an rak ti dah. Asinan atu cu thil ziangkim tawnteh hnu lawnglawng ih kan theithiam ih kan fim cop zel ding a si ahcun tisualnak hrangah caan tam tuk a cem ding ih, kan nun sungah kan si ding zat kan si man lo ding. Curuangah midang, a hleicein hmai ih rak feh zotu pawl, hnen ihsin an ti palh mi leh an ti fuh mi zohin tisual mal thei bik le tifuh tam thei bik dingin nunkhawsak hi kan tum ding a si, tiin “Experience is a good teacher for fools,” tiah an thlak zo.

“Ka nun a si si,” tiin zu kan in, kuak kan fawp, nuam kan cai. Asi nan kan sung le te pawl, kan nu le pa, kan te le fa pawl an si ding zat an si thei lo phah theu. Kha, na nun na hman danin midang a hngawng ban viau lo maw. Na sual viau ih na mualpho dan a lansarh viau ah phei cun na sungkhat naivai le na miphun na mualphoh a si. Miphun nei lo, sungkhat vuangva nei lo si aw la cu thu dang. Kan nun hi kan nun a si nan pehtlaih cu a nei a si, ti kan theih a tha. Na nun kha zo thawn hman pehparaw lo sehla upa le saya pawlin khal ziang hman lo sim ding an nei nawn lo ding. Asinan minungah cuvek a um thei lo tluk a si. Mi pakhat khal “Ka nun a si si, kei mai thu,” a ti ih, ri bekthlek ko zu a in. Cu hnu cun um men thiam nawn lo’n motorcycle a hei mawng. Innsang hnih tei hruang a hrut siatsak ihleiah nauhak pakhat a siatsuah. A nun a hman duhdan danin a hman ruangah midang thawn pehparaw loin a um thei tinak le a si cuang lo. A minung lakah a tlangleng thotho. Minung lakih a um thotho tikah a nun danin midang parah hngawng a nei. A nun a si lo mi, midang nun tiang a buaiter. Kan duh dan ih um ding in right kan nei men ding nan, midang nundan le umdan va tibuai ding tiang cu right kan nei dah lo ding. Minung cu social animal a si tlat mai. Umdan tha, nundan mawi le khawruahdan dik hi a thupi nasa. Karl Marx-in, “Ka ta hmang ka rak tiaw ih, society ta ka rak si ziar. Society hrang nun a rak tul ziar,” a rak ti.

  1. Thunet kharnak

Kan worldview bi tak mai sung ih khua ruah ruang ih, “Ziang nge,” titu pawl lakih mal laite ih in theih ve hai tikih mi lar ngaingai ih neihawk mai lovin le Kalewah hman thleng ban lo kan cangvaihnak fahrah te te ruangih tum awter tak ih umhmun hriam ih hriam ve mai mai lovin ram level, global level tiang khaw ruah kan zuam thlang ding. Ca ngan thiam na tiaw maw, kan ram pumpi ih minung zatek ziang hmuahin ha na cangan siar? Zaithiam na tiawter maw? Na VCD tuah mi kha ziang pawlkom mawsi ih inn tin ih a hnekih hnek miah loin copy zianghmuah na khawng thei ke? Kan ram pum ih minung zatek ziang hmuah in ha rak ngai ngah ke? Rel tham sim tham lo te an si ding. Hi hnak ih tam pi ih thangso ding cun ka puan inn kan kauhter a tul.

(Visited 99 times, 14 visits today)

Comments

comments

Comments

%d bloggers like this: