Leilungpi Kum Ziat A Si Pei

Salai Ro Nei Cuanhow-old-is-earth

French boruak thiam Georges Louis de Buffon (1707-1788) in Bible thuanthu zoh ta cuang lemlo le Scientists hmuhsuak mi um hranpa cuang loin leilungpi hi kum 75,000 hrawng a si men thei, ti’n raltha takin a zum mi cu a sim ngam mai.

Buffon in vanboruak ih leilungpi pawl le kan umnak leilungpi hi Arti sungin ar fate an keuh bangin ni tumpi sung ihsin an suak ve, a ti. German khawruat thiam mifim Immanuel Kant (1724-1804) cun nebula timi cu amahte hipnak tha in a hip khawm ih a laita pawl cu arsi ah cang in a lengta pawl cu leilungpi ah an cang, a ti.

Kum 1798 ah French vanlam thiam Pierre Simon de Laplace khalin Immanuel Kant ih sim dan thei cuang loin nebula hin thil dang a hipton thluh ih cu ti’n ra cang suak mi cu a si, a ti ve. German vanlam thiam Carl Fredrich von Weizsacker (b.1912) khal in hiti vek deuh thotho in a simsuak ve. Hiti ih an buaipi vutvonak san cu leilungpi suah kum theih duh deuh ah a si. Belgian vanlam thiam Georges Edouard Lemaitre (1894-19660) in leilungpi hi a thok pek aiin a tum vivo tiah thuk zetin a rak zumfel ngah. Amah in vanboruak ih leilungpi pawl hi, “Van Arti,” ihsin puak kuai darh thluh an si, a ti.

Cumi ihsin tuini ih leilung puak a suahkehnak a si, a ti bet fawn. Russian-American astronomer George Gamow (1904-1968) in hi puak kuai darh theh zumnak hi, “Big Bang,” tiah hmin a sak hmaisabik. Scientists pawl in cuih arsi rual pawl cu ziangtik ah an puak kuai ti kan theih ahcun ziangtik ah an rak komkhawm aw ti kan thei dingih leilungpi kum kan tuat thei ding, an ti fukfi ngam. Hubble in a hmaisabik ah huaisen taktin big bang a thoknak kum cu billion 2 luan zo ahkhan a si, a ti. Cuti a si ahcun leilungpi ih kum hi 2 billions ai in a upa zo tinak a si cu!

Hubble in leilungpi kum zat a rel hnu kum 60 ah big bang kha 15 billions lai a rei zo an ti lala. Midang in 10 billions a si titu le 20 billions a si titu khal an phul nohnoh ve. Billion 15 ti vetu phuaih dang pawl ih sim mi a dik ahcun cumi hlanah 10 billions a rak um zo tinak a si ding, titu khal an bo lo lala. Big Bang tuat cun an bangaw thei lo a si hi. French mithiam Bernard Pilissy in 1570 hrawngah leilungpi ih pianhmang hi ruah, thli le tisuar in tampi a ti danglam zo, a ti.

Cumi a ti danglam theinak dingah cun amalbik kum 6,000 lai a rei zo a țul, a ti. Noah ih tilik khal a cang thei lo tiih a rel ruangah kum 1589 ah an ur that. Himi hnuah Halley le Hutton khal in an buaipi na sa ih leibek khal zo thuah aw țhențhen cu a zohfel tikah billion hrek cu a si zo, an ti fang lai. New Zealander Ernest Rutherford (1871-1937) cun radioactive in kum a țuat tikah ziangvek thil khal a kum ih hrek tiang lawng a theithei, a ti. Ţong dang in kan sim a sile thil pakhat ih a kum hrek lawng a thei ih a dang kum hrek a theithei lo, tinak a si. Cuih radioactive cun lungto ih a cahnak thazang (uranium) cu 4.5 billions a si a tiih thorium cu 14 billions a ti thung. American mithiam sang, Bertram Borden Boltwood (1870-1927) in lungto ah uranium timi a um ahcun leilungpi kum kan țuat thei ding a ti ve.

Cuih lungto ahcun dat cangtertu isotope timi atom fate takte a um ih cumi kum kan kom khawm tikah lungto ih kum cu in sim thei, a ti. Lungto lawng siloin khuahlan ruhro, canyon le thingkung hlun pawl kum khal in an țuat thotho. Tu laiah lungto kum 1 billion ti zo cu olsam tein hmuh mai theih a si ih, 1931 ah lungto 2 billions ti zo an hmuh hnuah kum 3.8 billions a ti zo mi an hmu lala zo, ti a si. Himi hnu an hawl sal hnuah leitlun ih lungto upabik, reibik le tarbik an hmuh suak mi cu 4.03 billions a ti zo, ti a si. Himi hi lungto upabik an hmuh suak theimi lawng a si ih, a hlanah tlang puak kuai in tampi a zupralter zo ding ti khal cu an sim ngam hrih lai. Hih lungto pawl ihsin kan leilungpi ih kum an țuat tikah Scientist pawl in leilungpi hi kum 4.6 billions a si zo, an ti.

(Visited 280 times, 1 visits today)

Comments

comments

Comments

%d bloggers like this: