KEIMAH LAIPA SING NGE

KEIMAH  LAIPA  SING NGE

Pu Sen Ling

A. Khuhlan Pipupawlih Tikcu Hminsindan

1. Ni

Ni a suak zik, tlang zulim ni in a kah hmaisabik khi sakhi ni an ti. Cuisin ni a suak, thaithawh ei cu, lomi feh cu, lomi feh reh, a `ausang, naurawl pek cu, sunno, sunder, dunhnuher, serai thah cu, vawl thah cu, phianghnam suan cu, rawlthing sat cu, zanriah suan cu, lomi tlun cu, ni a tla, tlangkam ah ni a um lai, khawza ni mit, thimrei ai tin an rak ko.

2. Thlapi

Thlapi a de zik, a ui ar thei ti mi a um. A ti can cu thlapi a det zik zawngah nunau dan nei (milai khal siseh, `ilva khal siseh) an nunau dan rat ding an thei tinak a si.

Thlapi a de, a thaithih kul lolen, a pheiphuk an ti. A ti can cu a thim le a vang a zarepaw tinak a si. Thlapi a thul, thul hmaisabik, thul laita, thul netabik tin an siar (Thlapi thul ti hi thlabual karh zan tla an ti). A zan thumnak cun a sawl deuh thlang ruangah a kei lu an ti.

https://i1.wp.com/farm4.static.flickr.com/3653/3304891756_6229548007.jpg?resize=218%2C5003. Arsi

Thlatang canah cun zanlam khua a thim deuh hlan ihsin van ah khin arsi an lang thawk mai `heu. Cui canah cun nauhakpawl in arsi pakhat kei pakhat, arsi pahnih kei pahnih… tin an siar `heu. Arsi hmin an kawh mipawl tla cu; zangkhau (arsi 7), siruk rawl`awm (arsi paruk an finaw hlethli), Ngan Bawm le Zawl Tling, Keical le Lal Ruang, Hrangkhup pai setil phir, Nufa thiambu lawngaw tivekin an rak ko hai.

Arsi hi khualtlawngpawl le ramtawipawl in tikcu zohnak ah an hmang `heu. Cun fur le `hal `henawknak an ti ih, `hal canah khin vanah arsi rinaw ringring hmuh ding a um. Cun, zianglam deirel arsi cu thlatang can asilen zanlam ah a suak ih, `hal can asilen zinglam ah a suak `heu.

4. Arcang Khuang

Zanlam nazi 10 le 11 hrawngih ar khuang cu intu hlam ar khuang an ti. Cun, zan nazi 12 hnulamih ar khuang hmaisabik cu `im ar khuang an ti. Cuihnuih khuang nawn cu vang arkhuang an si. Arpa notepawl in khuan an zir `ek`o. Zingmei thawh cu an ti ih, meisa an muah. Vangfai, vangfim a si thlang.

Arpi siar ihsi a `um zawngih a khuan asile mi a cawm an ti ih an duh hngen. Cun, arcang thim zawngih siar a kai zawngah a khuan asile nunau fasawn vawn an um duh an ti ih an duh lo. Cu lo asilen ‘ilva sa kut ah an thi duh an ti ruangah an duh lo. Cuisin lomi feh zawngah an khuang. Sundir ah an khuang lala. Lomi tlun cut ah an khuang thotho.

5. Khua van can an reldan

Khawfing a cat, khawvang dingin tlangkam kawl a sen hiamhiam, lo len a eng. Thengre ai cu, vangpawl, vangfai, vangfim tiin an `hen.

6. Khawthim lam an reldan

Ni a tla, zanriah ei cu, zanriah khawh cu, thimrel, thimbuksual, thimngah, thim berek, valno len cu, val u len cu, ihbur len cu, intu tlun cu, zanlai tak, zan thim rehlai tak tiin an ‘hen.

B. Bingbel le Khengkho

1. Bingbel

Khap kua, khap riat, khap sarih, khap ruk, khap nga, laklawh bel, kimthum bel, kimhnih bel tin an nei.

2. Khengkho

Vawhpi, khohraw, handawl hrai, thlirkho, vainim hrikkho, fang hrikkho, khosuan tin an nei.

a)   Vawhpi ti mi cu fang tang nga tlun lam dawl thei khawpih tum a si. Vawhpi thawi tiataw a awng mi a umih cucu khohraw an ti.

b)   Handawl hrai ti mi cu fang tang khat tluk a dawl thei mi a si. Cui hnuailamih te cu fang rel hnih, rel thum dawl an si ih cucu thlirkho tiah an ko.

c)   Khosuan ti mi cu a awngih tah mi a si ih, vainim hrikkho an ti.

d)   Fang hrikkho ti mi cu a awngih tah mi a si ih, khosuan hnak cun a awng a bi deuh. Fang rel hnih tluk dawl thei a si ih, cui hnuailam cu tlangrel dawl ti le kitseu ti mi an nei. Tlangrel dawl ti mi cu pi hnih dawl thei a si ih, kitseu ti mi cu pi hrek dawl thei a si.

C. Pipu thuserh

1, Kakkak

Kakkak an ti mi cu vate ci khat a si ih, a taksa pum cu a a tum vak lo. Kakkak tiih a ai `heu ruangah an si ding kakak tiih an kawhnaksan. A ai satliah menah cun sullam a nei lo nan, khawsung ah sun le zan zawmih a ai a si ah cun nupa `ang`hen a um duh an ti ih an duh lo.

2. Ngalcang pengpet

Hi ngal cu a sentet lai ihsin a rualpipawl hnenah um duh loin amahten a peureu mi a si. Tthal asilen tlangsannak hmun le ram pilril ah a um `heu. Thlatang can asilen tlangih meikhu umnak ah a feh ih ngalcang pengpet meikhu ham an ti. Cumi cu an kap ih an aih lo a si ah cun thihnak asilolen inn a kang duh an ti ih an duh lo. Cutiih siatnak a thlen theinak san cu a huaiih an ngai ruangah a si.

3.Ngal lu thosuak/ vawm lu thosuak

Ngal le vawm lu thosuak an ti mi cu an mit kil tlun, a bawp lam naihah khin mehtawk tlem velin a kua. Cu mi cu thoci ti mi in an bawmih an fem hluahhlo. Cu mi an hmuh a si ah cun a huai an ti ih an kap ngam lo. Thei loih an kap pang asile insang ah siatnak a thleng thei an ti ih an `ih ngaingai.

4. Zatum

Zatum hi sa huaiih rel mi a si. An kah asile a ke kerlak an zoh lohli `heu. Cui a ke kerlakah cun samphang a um asile thihnak an ti. Funghreu a um asile langzawnnak an ti. Meihawl a um asile inn kangnak an ti. Fanghum a um asile len le pa`hatnak an ti.

Cun, zatum calrang in sakhan namih a suah hmanah an kap ngam lo, a huai an tiih an `ih. Cun, a fa note kah khal an duh lo. An kap that zawngah naute `ahih a `ah asile siatsirh an ti ih an duh lo. Zatum an kap a si ah cun a zan cu zan mensuah tengteng a `ul. Zatum an kap ruangih an tuah mi thu dang cu kan rel cawk lo ding.

5. Sawrsia

Sawrsia hi kan pipupawl cun sahrang vekah an ngaiih an ‘ih zet. Ai a nei ih deh a duh len a ai a man ih, hlapi an tlan thei lo. A hnenah an rakir cingcing ti a si. Ramtawi dingih fehpawl cun an lamzin a tan zawngih an hman a khan a si ah cun bawngsiatnak a si an ti ih an duh lo. An kap pang khal asile ‘haten an vui a `ul. Tthatei an vui lo pang asile an thih hnuah (an phum zan ah) an thlan a phawrhsak ih an thil le ripawl lengah a suahsak `heu an ti ruangah an `ih zet hngen. Curuangah hlan kan pipupawl cun sahrang tlukah an ruatih an kap asile an aih tengteng.

6. Savuak

Savuak…savuak tiih a ai ruangah a si ding savuak an tinak. Hlan sanah cun savuak cu thla in a pawlh duh ngaingai. Savuak thla in a pawlh lai takah cun umngaihnak thei loin a lawk a tal. Khawsung ih mithi ding pakhatkhat in khua a hah tuk ruangah a si an ti. Cuvek canah cun thlua le tlang hrawngin a vak a tawi `heu. Savuak cu sun khalah zan khalah ar deh a hmang ngaingai.

7. Ar se khuang

Ar se khuang ti mi hi ci hnih in a um. Phun khat cu thuse zuar an ti. Thuse zuar an tinak san cu inn khat ar kha a khuang tungto ih, inn dangin ar in a rak khuan sawntu a um lo asile a thuse zuar cu a khawng lo an ti ih, cui a thusia cu a inn neitu in a co an ti. Inn dang ar in an rak khuan sawn asile a thuse zuar cu a khawng an tiih a ngaih a `ha. Khuan sawntu a neih lo a si ah cun inn neitu in a zan ah a ring an merh tan `heu. Nangmah maw siat phurtu an ti ih an duh lo.

Arcang siarkai zawngih an khuan asile `ilva sa kut ah an thi duh an tiih an duh lo. Cun, arpi siarkai hnuih a khuan asile nunau fasawn vawn an um duh an ti ih an duh lo. Asinan, arpi cu siar `um hnuih an khuan asile mi a cawm an ti ih, an duh zet lala.

Cun, zan lamah innlak lengpawl an feh laiah arsia an khuan a si ah cun mi inn dithla hnuai asilole, thing hnuai talah an cawl lawk `heu. Ziangahtile khawse ramhrang thawi an tawnawk pang asile nat ih thihnak a si an ti. Ar khuan a reh hnuah an fehsal ‘heu.

8. Thing hreng

Thingkung cu hridai in a ngerh ih, a vet `ei`ei asile an `ih zet. A huai an ti. Thei loih an hau pang a si ah cun an na thei. A nat asile an thawiawk a `ul. An thawiaw lo asile an dam thei loih an ngawr fiamfiam. A rei cun a thih hman an thi thei an ti ih, an `ih ngaingai.

9. Thing saihli

Thingkung pakhatkhat kha a tlun lam le a hnuai lamah hridai rin `eng`engin a sihaw mi cu thing saihli an ti ih, an `ih ngaingai. Thi loih an sat cat pang asile, a kung an hau pang asile, thing huai a si ruangah a natter thei an ti ih, an thawiawk a `ul.  An thawiawk lo a si ah cun thing hreng hautu bangin an ngawr ih an thi thei an ti.

10. Thing thlanthla mei

Zanthing kung, leilung ihsin taitan can hrawng, khuk can hrawngah a tiaawin a `ek pahnih an dingtlang zerzer mi khi thing thlanthla mei an ti. A huai an ti. Thei loin inn thingrua dingah an salh pang a si ah cun cui thing cun meisa a len duh an ti ih, inn a kang duh an ti. Inn thing ziang pohpohah hman an duh lo. Cuvek thing cu an inn thing khui mi mi ah simaw an hman pang asile, zan ah an `ak`ak fukfo ih, thawmvang a phunphun an nei `heu.

11. Thing lu bul

Thing lu bul ti mi cu a lu in a kiak ih, a kiaknak kiang ah a cerhbawpsal. A kiaknak fang cu sahriak culh mi bangin a ngil liallial ih, a hnum ringring. Cucu pinu tonak a si an ti ih, thei loih an hau pang asile thing hreng le thing saihli bangin mi a natter thei ih, an thawiawk lo asile thih tiang a theih an ti ruangah an `ih ngaingai.

12. Thing rialaw

Thing rialaw ti mi cu thingkung pakhat le pakhat an pawmaw ih, thli a hran can le a hnin can asile a rialaw ciamco ih, a awn a rak. Cu vekih umpawl cu an zaten an huai thluh lo, a huai mi a um. Thei loin inn thing dingah an salh pang asile a duh cancanah thingkungih a din lai bang khan awn can a nei thei `heu. Ttih a nung ngaingai.

13. Uico `ap

Khualtlawng si seh, hramlak feh si seh, hmundang ih um mithi, lang ih zawn tlun ding an um asile cui thlarau lang ih zawn tlung mi cu an rak hmuh ruangah an `ap an ti.

14. Zawhte ai le `ahaw

Zawhte a hur lo canih khawsung hmuntinah an ai, an `ahaw asile thla in a pawlh a si an ti ih, mithi cing ding an um a si an ti `heu. Zawhte `ahaw cu pakhat a it ih, pakhat in a kut in a vun tham zuatzo ciamco. Milai si loih `ilva tuah dingah cun thil awm lo tak a si.

D. Thu hminsin

1. Sarzam/sarzau

Sarzam/sarzau an ti mi cu van ah khin meikhu zam vekin thisen vek a sen mi zam riangring um can a nei `heu. Cu mi an hmuh asile thisia ih thi, ral ih thi an um a si an ti. Mina zawng an thih ah van ah khin saran an zau ngam lo, an zau thei lo an ti. Mi le sa ih pacang `ha, do le ral ih pacang `ha, miral`ha, huham a nei mi, mi hratkhawkhengpawl lawng an thih ah van ah khan saran an zau ngam an ti.

382. Ni sum / Thlapi sum

Ni asile sun ah vangro in a kulh ih, thlapi asile zan ah vangro in a kulh. Cumi cu ni sum / thlapi sum an ti. Ni sum le thlapi sum hi phun hnih in a um thei. A pakhatnak ah cun ni le thlapi vangro in a kulh asile ruah sur a nei an ti. A pahnihnak ah cun milian, mi‘hiam lal le miuk thihnak a si an ti.

3. Siku kho

Siku kho ti mi cu ni kiangah khin funghreu bangin tlun lamah a tungaw zerzer mi a um. Cuvek a lang asile lal ding asilole miuktu ding a suak ding canah a rak lang `heu an ti.

4. Luangpi suk zawn

Inn cu an `hiat tikah a thingrua kha a suk lamih zawn, put an duh lo. Inn a tawlam le a lulam lehlinih sak `hatsal khal an duh lo.

5. Thildang an sawihnawm mipawl

a)   Far le far nupi ih neih thlangawk an duh lo.

b)   Inn khat khawsang kum khat sungih a suak le a lut (nupi le pasal nei ih innpawn suak) um an duh lo.

c)   Ni khat sungah innsang khatih um sak le thlangah khualtlawng dingih suak an duh lo.

d)   Khualtlawng inn ah tlung nan riak loih fehsuaksal khal an duh lo.

e)   Siat tawn canih topinak ar mi inn ah lutpi an duh lo.

f)    Pai kawtkaih um an duh lo. Pai hmuanthlangih um khal an duh lo. Tthenaw zo, `angdang kai zo `hitawksal an duh lo.

g)   Nunau `angtawm pawmsal an duh lo.

h)   Nu `ang dang kai zo hnu, sathi lawn ta loih fate hnenah kirsal an duh lo.

i)    Inn sak siceng loin inn kauh an duh lo.

j)    Ihkhun kauh le cip an duh lo.

k)   Sungkaw kim loih vaih an duh lo.

l)    Ramri, lori `hawn an duh lo.

m)  Lo tawtawlh an duh lo.

n)   Hmuan tawtawlh khal an duh lo.

o)   Lo rulvei thlawh an duh lo.

p)   Nu le pa in fate parah `awngsia le hlasia len a `ha lo.

q)   Thingheng ruangah fate parih cilphui an duh lo.

r)    Nu le pa in fate lei `hi`iakih den an duh lo.

s)    Fa pakhatte lawng neih cu fa tampaw an ti.

t)    Fa pahnihte lawng neih asile fa langzawn an ti.

u)   Fa pathum lawng neih asile fa lungthu an ti.

E. Pipu Thufim

1. Fur ah lo hawl hlah, thal ah hawl aw

Fur canih lo ram hawl asile ruah a sur tam ruangah leilung a hnip ih, ram `ha le ram sia theih a theih lo. Tthal canih an hawl asile lei a muat ih ram sia le ram `ha awlten theih a theih tinak a si.

2. Cawnlam nikhua ah nupi hawl hlah

Mi hmuahhmuah in cawnlam nikhua ah cun mah le neihtawkten ceiawk a si `heu. Mah le tawkten thawmawk a si ruangah mai pian cuancai hnakih mawi le dawhih um a si. Cui canah cun mi tin cu mah le mizia thuh can a si ruangah misiakha le mitlaitluang, nun `ha ha a si ih, ziangvek mizia nei ha a si ti theih mai a theih lo ruangah a si.

3. A hmui in zoh hlah a an in ngai uh

Mi hi an pianzia, an hmuihmel le ruangrai `hat le `hat loin va tah/ zoh hlah uh. An mizia le an nungcangin va zoh uh an tinak a si.

4. Mi thu cawng

Mi nuncan a siat le a `hat hman thei hmaisa loin an ceiawkdan, an khawsakdan, an tlanlendan tivekpawl a cawng hmaisabiktu si hi san man ruangah si loin ler ruangah a si tinak a si. 1998 zobawm cangantu in an ngan mi, dawr ah hnipuan an zuar mi hrekkhat parih ca ngandan a rel mi hi cawn `ha ha a si ih, zoh liam men `ha fang ti rak ruat hnik aw.

a)   Na thuthu in si seh.

b)  Nazi 6 a kim veten.

c)   Ka zalen a si.

d)   Ka pian hi na duh zawng asilen.

e)   Tangka ka mamawh.

f)    Ziangtik can khalah ka man.

g)   Cawlhnak hmun nuam ka si.

F. Khawtlang nunkhawmdan hrekkhat

1. Hlawmzu zul

Hi hlan kan pipupawl cun hlawmzu zul an rak nei. A tlangpi thu cun pamsiam canih tlakawpawl an si deuh `heu. Cuvek pam an siam canah lo neitu in an lak hrelh mi vainim le thlairah dang cu a hmutuin ka lam a ti ih, a co thei.

Hlawmzu an ti mi cu upa le nauhak ti um loin bangrepten fanghum le vainim an thawh khawm ih, an tuahnak ding inn ah cun an kengkhawm `heu. Zan khat zan ah lomi an tlun hnuin an deng ciamco ih, an thlen inn te cun zu dingah an run suan. Zubel asilole kho sungah an uam. An tuahnak hmun cu mi hrekkhat in fala umnak inn ah an hmangih, a hrek cun an lakih upabik inn ah an tuah. An in ding ni khal an ruat cia ih, an ni tiam a kim tikah an suakkhawm vialvo ih, an zu cu an inkhawm `heu. Fala le tlangval hrangah cun can `ha um awl nikhua le cawlhum can tlaah an hmang ih, an nuamaw zet hngen. A tikcucan thlen ding cu an hngakhlap thei nasa.

Malte zu a vung mawn deuh hnu cun khuangdar an cuh. Hrekkhat in segser khawn ding an hawl ih, an duhduh hla sak in an nuamaw nasa. Thukam elawk le sualawk tivek a um lo. A nuam theibik in zalen zetin tikcu can an hman nikhua a si ruangah cui can hmankhawm ding cu an hngakhlap thei ngeingei `heu. Pipu nunmawi langnakbik pakhat tla a si.

2. Fanger

Hlawmzu vekin rawlih thawn si sawn loin zubel thawn khawm a si. Khaw khatah a veng a veng tla, mai ngainat zawngzawng sawmkhawmaw in tuah theih a si. A tlangpi thu cun fala umnak inn ah cun tuah tlangpi a si. Tabul a um loih mi zapi ta a si. Kan laimi hrangah kan tikcucan sunglawi le nawm can a si. Kan nithla siarah khin October, thlahranak ah a si ih, thlakuanak khalah a tuah an um.

Fang an ernak ding inn ah cun zubel khat ciar an pu ih, an panaw vualvo. Zanlam zanriah suan cutin val nautapawl in zu bengnak ding hrangah hnahthing (Hnahhlun hna le matlai hnah a si tlangpi) an la ih, mi hrek in zu ti paih dingah tidai an khai ciamco. Cutin an zu cu an bengta (Tidai an ciah, an tawihta).

Tuan ah zanriah an ei ih, zanriah khawh tawkfang cun an pan cupco hai. An thlen kimin an lakih upa fel deuhbik kha zureltu ah an kai ih, a upa paten zukhawn cu an tulaw. An lakih hna`uan taima le cak, laido thei an ti mi (Tlakloih lo hma an bun tikah a laiah a `angih micak lo deuhpawl a sawm theitu tinak) pawl cu an duhsaknak ah zuthaw le thum an tul.

Tawkfang zu an mawn thlangin khuangdar, sekirh, bawngmang, sehser khawn dingah tuha tiangin an la ih fala le tlangvalpawl cu a lak thlakaw in tapthlangah cun an to ih zan an meng ciamco. Fala le tlangval, midang dang hla an lehaw duahdo hai. An hla lehawkbik mi cu fakawknak hla le co lo hramawknak hla a tambik.

Cui canah cun tlangvalpawl in khuang an beng ih, (za beng khal an um) an khuangdaipawl cun a tum ih an lam ciamco. Mipa an si len khuahpuan rang an tai ah an ngerh ih, kawng siang`elh an hruh. Cun lupawng rang an pawng. A laiah an khiah hngulhhngoin zan khaw sau le tawi hman thei man loin an lam ciamco. An thlen inn te cu mi neinung deuh an si len vawk an that ih rawl an kilkhawm. Hmun dangdangih tuah an si ruangah zo kan nuambik ti cu an zuamawkbik mi a si.

Farer tikcu canah hin nauhak rai dawi can a si. Nauhakpawl cun an inn kiangah buhliah kung a um asile cu mi parah, a neilopawl in thing`ek parah hlamphei in far an van ih, “Nauhakpawlih rirai e suaklaw, suaklaw,” an ti ih, veng tin ah cun an au celcel. Inn tinah sang tuah a si ih, nauhakpawl hrangah cun zawlrit ti mi, sang cu pum teltiten an tuah ih, a zim le zim ah hridai in an ‘awn. Cu mi cu an awrh, pai `heu.

3. Ihbur len

Hlan kan pipupawl sanah cun ihbur len ti mi an rak nei. Mai rualpi `ha sawmkhawmaw in hmunkhat ah an ngainat zawng fala inn ah an riakkhawm hai. Khaw khat ah khaw tum le tetdanih zirin hmun tam deuh tlaah a si thei. Cuvek canah cun, cui an riahkhawmnak inn cu fala, mi ngaihsak thei deuhpawlih inn a rak si `heu. Cutin an riahnak fala in pasal a neih hlan sung hmuahhmuah cu cunah an riakkhawm `heu. An riahkhawmnak hmun hi a menmenin an ‘hawnaw dah hrimhrim lo. Cuti vekih an riahkhawm tikah zo ha mi zang `ha, khuangbuan ah a suak theitu ding ti theihnak ah, zan meifar eng lakah cun an buanaw ciamco `heu. Cuvek canah cun zohman thinheng an um dah hrimhrim lo. An khawn natawk pang a si hmanah ka rual a na maw, ka lo khawn pang hokhaw an ti ih, pakhat le pakhat cu ngaidam theitu si an cuhaw sawn `heu.

Cun, fala le tlangvalpawl cu mah le rual tawk cioin hna`uan ah an tlakaw `heu. Micaklo deuh le mize deuhpawl cu an hnawnawk `heu ruangah paih lo cing khalin heh leh tiah hna‘uan taimak a `ul. Ziangahtile cubang an annih sanah cun zubui bangin mai thazang lawng ringih ei thei le in thei an rak si ruangah a si.

Cun, annih sanah cun khawtlang nun ah zohmawi le felih nun cu an zuamawkbik mi a si ruangah fala le tlangval khalin nu le pai hmuh lo khalah camceh hrawngih um sulso men an cing ve dah lo. Mize le thanempawl cu an hminsinaw ih, nupi le pasal an tawng lohli thei lo. Leng u le val u zetzetin an tlang vuanvo men ruangah pasal le nupi tawn lo ding an phang thlohthlo a si mai. Cun, annih sanlaiah cun nupi le pasal neihawk tikah a rukih rukawk tivek a rak um ve dah lo. Ningzah thlak ngaingai a si. Abikin nunau hrangah tla cun ningzah a luar cuang. Ziangahtile a rukih an rukawk tikah nunau in a fan an ti ih, mifantu si cu zahthlakbikpawlih an rel mi a rak si.

Fala le tlangval in can `ha an nei thei lo nan, nupi le pasal neihawk cu an harsat cuang lo. Hrekkhat tla cu mah le mah hman duhaw cu rel hrih hlah, a hmuh hman hmuawta lo deuh thaw; hmel hmuhawk cawp hmanin an rak neiaw mai. Asinan, an neihawk hnuhnuah cun `henawk an tum nawn lo lawlaw. An nupi le pasal parah an rinum pumhlum a sibik. Thinlung dang neih tum tivek khal a um dah lo.

Tarkumin, fanau maltluan cawitu tu ah an cang sawn men. Cun, mah le mah cu duhdaw kuahko zet nan, nu le pai cokharh ruangih neiaw ngam lo khal an tam zet. Asan cu, nu le pai thu leng lanin nupi le pasal hi neihawk dingah an rak ruat dah lo ruangah a si. Cubangpawlih nun cu ruahpi tikah a har zet. Curuangah hitin hla tla an rak phuah hngehnge:

Mipa: Nganbawm le Zawltling khi kan cung vanlai parah,

Ra zohaw, Sai Cer Men kanmah bang zunih an ‘ian miarmo khi.

Nunau: Co in kharh maw, khuahlan Zawltling le Nganbawm bang tleinak ah,

Tlangvel ningla, ka nu lung na sir sawn lawitur maw.

Cun, ngaizawngaw khal cu an um ve thohto ih; cubang cun tulai san bangih cakuat le a thuptei umtlang tivek le sum le pai thawi lemawk tivek a rak um lo nan, nunau khal, mipa khalin an duhawknak le ngaizawnawknak cu hla lawngih langter, phosuak an tum `heu. Cucu an biakawknak a rak sibik.

Mipa: Lo hrilbik lang na nu hawi lakah Ttial Men aw,

Nang khal valce lakah sempawk cawi tum hlah ka za‘ial kut kai si.

Nunau: Co laiawkah ka za‘ial kut cu i hnawng khal la,

Zalam tawn biakbum men talah nemten i sawn Sang Hnin aw.

Cuvek cun hla thawn,    `awng mai hnakih thuk le fel sawnin an rak be aw `heu. Curuangah cokharh mi cu nu le pai buaipi tlak khawpin an thinlung a siat ih, thingphurh le lothlawh khalih hmanawk `ha nawn lo tiangin a buai an umnak a si. Cun, ka lo duh, ka lo ngai tiawk um lem lo khalin zan mennak hmun ah cu vekih hla an lehawk ruang ihsin mi tampi cu a ngaizawngaw khal an rak um thei ve. Cutin an neihawk ding khal asile khatlam khatlam nu le pa veve cun an relrem thluh hnuah, zan netabik cu manthah lolen ni tin an ti ih, ni an khiahaw `heu.

4. Tuanto

Tuanto ti mi cu val nautapawl in tuan ah zanriah an khawh veten val upawl hlanah fala an rak leng `heu. A sim deuh thlangin val upawl riah dingih an ra tin tikah val nautapawl cu an tin. Cu hnuah val upawl cu an rung leng lan ih, an riak lanta `heu. Kan pipupawl sanah cun tangphah dingah pher asilole saphaw an phah mai `heu. Cutin fala cun an innih riak valrualpawlih ihnak ding puahthuan a tuahsak thluh `heu.

5. Inntu hlam arkhuang

Hlan deuhah cun nupi nei, upa hrih lopawl cu ihbur leng tlangval hnenah fala an leng ve `heu. Inn tu hlam ar a khuan lai hlan lo an to fetfet ve. Zan nazi 10, 11 hrawngah ar a khuang ih, cucu inn tu hlam ar khuang an ti. Cuvek ar a khuan veten intek fala cun, “Inn tu hlam ar a khuang thlang e, tin thlang uh law,” tiah nupi neipawl cu tin a fial `heu. Cui canih tin hna thiamlopawl cu an nupi khalin an hlam ve. “Inn tu hlam ar a khuang zo, ra tin thlang aw,” an tiih an hlamaw `heu.

6. Phiang kum sawisel a sinak san

Phiangkum ti mi hi a hran pakain kum sia a si lo. Phiang hi a thawt tuk ruangah pa pakhat hi phiang a ei ih, thaw a ti tuk lawmam. Khawh hna a thiam nawn lo. A ban zik le tu hrawp khat a ti ih, a hrawp deuhdeuh thaw a ti deuhdeuh. Khawh hna a thiam lo. A netah cun amah le amah cu, “Tu ka eisal asile a pum in i khekin i hnai she,” tiah siat a camaw. Cucing khalah cun banhna a thiam cuang lo. A ei sinsin. A netah a um hmun ah a ril ti an um. Mi hrekkhat cun a khawh veten zau teah nitlang aiphahah a itthat. Phiang a ei mi cu a tam tuk ruangah a pum sungih phiangfang cu amah a mahin an lang thluh an ti. Cucu ar in an hmuh tikah an cutsakih, a pum a kuai ih a thi an ti. Hrekkhat cun a um hmun ah a tlu ih, a pumsung ih phiangfang cu a thlam an lang kelkelih ar in an cut kuaisak an ti. Curuangah cu pa cu hring thi ih thi ah an ngai. Mah le mah cam thataw a si ruangah, “Phiangkum cu titi a tam, tlangrai le thih khal a tam. Thusia le hlasia khal a tam,” an rak tinak san.

7. Pipu `awngfim

1)     Ttawng kam khat, sepi man.

2)     Bual ni ah nupi hawl hlah.

3)     Fur ah lo ram hawl hlah.

4)     A hmui in zoh hlah, a an in ngai uh.

5)     At man kuan cawk lo, fim man ei cawk lo.

6)     A `awng in saphu lei a phah.

7)     Thingkung a par hmuahin a rah lo.

8)     Thih ah kung tlung, nun ah sing lawm.

9)     Thothe in hma lo a fem/bawm lo.

10)    Kut dunglet nei hlah.

11)    Kut kem nei hlah, lo kem nei uh.

12)    Sehri cat le darhri cat.

13)    Nun awn ziat le thalkai ziat.

14)    Ka sen ah muthla ka `ih ih, ka upat ah ka pu ka `ih.

15)    Ka nui thusim lung ning na savawm sumsu hmu hlah ing.

16)    Sihte puantawm sai hngak law.

17)    Mithi bang le ba kawh bang.

18)    Laiking puanpi tah tum bang.

19)    Lei ka zoh ah a pit, van ka zoh ah a sang.

20)    Na atawk len sentlungpawng khit aw.

21)    Simlam umpawng par.

22)    Tenglam liangleh.

23)    Ttau ar ka lu sum le sum.

24)    Uico ka ha herher.

25)    Zin kiang thlawh le bawi biak.

26)    Thuaite bangin.

27)    Siat ni in rung nang, ra nang a ti lo.

28)    Miaa `awng ah khua a to.

29)    Nam loih mi lu tan.

30)    Nam linglet hum.

31)    Hricu hmai`ha zuan.

32)    Tafa ruat lo khuatang hawi.

33)    Ar khal nau zawngah an cukaw.

34)    Ka thaihlung mang man.

35)    Thih `ih ah limpin fei a liak.

36)    Uico vanlam san.

37)    Lungtat in hna a neih tikah.

38)    Sun`am arpi a tiat in.

39)    Len ih kawkpi a par tikah.

40)    Tuha bauh le hreiha bauh.

8. Ttawngkam sepi man

1)     Ttawngkam thlum.

2)     Ttawngkam `ha.

3)     Sunhlu ti thlum.

4)     Ttawng hmuithiam.

5)     Ttawng tlaitluang.

6)     Duhsak `awng.

7)     Ttawng tam menmen.

9. Ttawng mawi lo

1)      Beca na.

2)      Thu hmualkhen.

3)      Sairuh dengkiak .

4)      Ttawng thei sabawk khai.

5)      Ttawng namnal.

6)      Hmuhsuam `awng.

7)      Ttawng lemlei.

8)      Ttawng langliau.

9)      Ttawng zin zawh.

10)     Puarthau `awng.

11)     Puarpawk `awng.

12)     Ttawng hnam nam.

13)     Ttawng kingkawi.

14)     Huat thu `awngkam.

15)     Ttawng ral`ha.

16)     Ttawng cipciar.

17)     Ttawng sirsiau.

18)     Ttawng i siah.

19)     Ttawng bahlah.

20)     Ttawng irhsit.

21)     Aw hrosia.

22)     Ttawng awhrang.

23)     Ttawng kha.

24)     Ttawng hnagkha.

25)     Ttawng cikhir co.

26)     Ttawng kam khatah luhloh a theih.

27)     Ttawng mi salh.

28)     Ttawng thlahdah.

29)     Ttawng hmakhan.

30)     Ttawng mei nei.

31)     Nautat `awng.

10. Nunsimnak `awng

1)     Nunau phat hmang, sentlung phat hmang.

2)     Nunau thu le sepi ki.

3)     Nupi cum kel, darkhuang cum kel.

4)     Nupi thleng kel, hruangsia thleng kel.

5)     Nupi nun sim lo le thlawhri hai lo.

6)     Nunau ‘awng tam le mepi hawihreu hrep.

7)     Nunau `ha lo makin vung (vawng).

8)     Pipa `ha lo naming vung(vawng).

9)     Mi leng le vawksuak.

10)    Vawksuak dah lo lungtum tawng.

11)    Pacang zuri le zawng mang sia.

12)    Cawnglul tan kum.

13)    Fanu kir le loram kir.

14)    Kehtlak ui su beng.

15)    Pacang fim le ngalcang tleng khan.

16)    Tthal ah sakhi ka ir in ka it.

17)    Maitaw hlipaw.

18)    Mi thusim le ar hma cuk.

19)    Miaa sentlungpawng khit

(Na at awk len sentlungpawng khiaw).

20)    Mithi thlanphei kharin dai.

21)    Min dam le hur dam.

22)    Pasal van in tla.

23)    Rawl le ka lu sum.

24)    Ttoruah samei cawi.

25)    Ram rawl le sal su.

26)    Vanih sehri dir.

27)    Tite lakih ngapi bang.

28)    Tite len le mise len.

29)    Zai duh makin.

30)    Arpi zing`um bangin.

31)    Nunau van le ral van.

Comments

comments

Comments

%d bloggers like this: