Kan Calai le Kei

Salai Sen Ro Sang

Senhri Mekazin 2012 December issue hrang cahram dil mi hmin ngan mi no (12) nak ih ka hmin a tel ve ruangah ngan ve duhnak ka thinlung ah a rung suak. A thuhlu ah ‘Kan Calai le Kei” timi ka bun. Kan calai hi ka suangtuahnak thuk bik i luahtu, ummen thiam lo ih i cangvaitertu, bansan ka tum khalih niiang ih thing pawk vekih i pawk fetfettu a si ruangah  ka hrangah daithlan le ngaihthah a ngah lo ruangah “Kan Calai le Kei” tiih thulu ka bunnak a si.

Tui ttumah Pu No Than Kap in kan Laizo ṭong le ca hi Chin tlang ca ih zir ding in President hnenih ca a kuat  mi kan unau Hakha pawlin an duh lo thu langternak an tuah mi ka siar hin kan Laizo ṭong le ca  hi kan biak Cung Pathian in thlawsuah a pek mi ṭong le ca kan Falam siangbawi Rev. Dr. Stephen Hre Kio in, “Falam Baibal Thianghlim hi zuar khawng  cak lamah tuih hlan ihsin kum (10) lenglo Baibal rak nei zotu Hakha le Tedim a hun dawi man” an ti mi ṭong le calai a si ko nan ziangah saw hiti ih duh lotu le Laizo ṭong le ca hnakin Hakha holh  le ca Chin tlang ṭong dingih hman a tlak sawn thu an ngan ti ka ruat ih ihhmuh kaa thawt thei lonak i thlak.

Kan Laizo ṭong hi Mirang san lai ihsin tuih sun ni tiang Chin tlang ṭong aiawh ih hman mi a si ringring lai ih Chin tlang ca cu a si deuh hrih lo. Chin tlang ca ih cangsuak dingin Laizo ṭong hmangtu pawl kan ṭanrual a ṭul rori. Ziangtin, kan ṭangrual ding? CLF ih kan khaipa bik Dr. Than Bil Luai in ṭum 6, vawi 2 nak Senhri Mekazin December 2006 cahmai 78-86 nak ih “Linguist pawl thawn O le Aw thu kan relkhawm “ ti mi thu a ngan mi kan Chin ca rem ding dan Linguistic ih Ph.D  ngahtu le kan ca in buaipitu Dr. Connie Champeon hnenih hmaisawng loten in sim hnik aw kan tiih in sim dan cu a hnuai lam vekin a si, tiih a ngan mi hi mit thar in vun siarsal hnik kung.

Tuih hlan ngan dan

1.      bo,co, do.,ho,lo, so, po tvk (CLF &FCLS)
2.      cawcang, cawpi, cawte, cawpa, cawnu (CLF & FCLS)
3.       cohlang, khohkhah, tisoh (CLF &FCLS)
4.      sawn, tlawng, khawng, tawng (CLF &FCLS)
5.      ttawng, sawng, khawng, sawn, tawn (CLF lawng)
ttong,song,khong, son, ton (FCLS lawng)

Thurawn vekih ngan dan(Dr.Connie)

1.  bou,cou,dou,hou,lou,sou,pou tvk
2.      cocang, copi, cote, copa, conu
3.      couhlang, khouhkhah, tisouh
4.      soon, tloong, khoong, toong
5.      ttong, song, khong, son, ton

No. 1 – 4 tiang hi cu CLF le FCLS karlakah cangan dan thuhla ih thucuhawknak le thu elawknak a um lo. Kan thucuhawknak bik cu no (5) nak thu hi a si. Linguist tahfung in CLF ngan dan maw, FCLS ngan dan so dik deuh?

Linguist pawl thuron hi kan zaten thlun hliarhlo thei sehla kan ca ngan dan ah CLF ca ngan dan, FCLS ca ngan dan tivek um nawn loin hmunkhat(uniform) zet le harsatnak um nawn riai loin kan um ding. Tu rori ih kan thlun thei hrih lo hmanah Linguist tahfung ih a dik rori mi cu hmai lam ah kan thlun thei cio ko ding ka zum.

Lungrualnak Calai Seminiar  2012 April  Yangon ih  din mi Tuanrel Kawmitti pawl in sumpai tawlrel in, thinsau cuh in le kan miphun lungrualnak ding le tthatnak ding ruat in kan ca ngan dan ih nan ngan dan, kan ngan dan tiih thu elawk hnuaihni reh vuarvi dingin le awkhat(one voice) suah thei dingin napi in ttanlaknak nei thei hai sehla. Lei duh lonak le siar paih lonak thlentu bik kan cafang kom “o le aw” ngan dan ih awkhat kan suah thei hnu cun ttongfang ngan kom dan cu thinheng ko elawk ttul loin kan relrem thei mai ka zum.

Kan Laizo ṭong le calai hi tthang sin seh, mawi sin seh, cak sin seh. Awkhat suah in tthangso dingin ttanla tlang cio uhsi law! Unity is Strength is a Falam motto tiih Mirang Tuck & Carey(The Chin Hills ngantu) ih  fak hlawh mi  le“ Falam pi hi sulso duai ni kan nei lo “titu  hi kan thang a duai pang dah kei.

Laizo ttong le ca hi Chin tlang ṭong le ca ih cang lan ta thei dingin ziangtin ṭan ka la dingih kan ṭangrual ding?

1.      Tuih hlan ihsin kum (80) lenglo Laizo ṭong le ca ngan dan Chin State ih hman rero lai mi hi thlun phot ding. Peng dang mi tel riai lo ih kan Falam peng mi hlirhlang ih din mi Baibal tlawng Bethel Theological Seminary(BTS) ah zir ca ih hman ih Chin ca subject pakhat ih zir ding. (Hakha  Chin Christian College(CCC) Baibal tlawng ih Hakha ca an zir vekin).

2.      A dik lo deuh mi le rem ṭ l mi a um asile Chin State Education Department  ih Chin Casiar Committee thawn ttangtlang in remṭhat ding. Hi mi ah kan mi le sa lakih a kum tel calai le ttong thuhla zirsuaktu kan neih mi umsun , kan Falam Siangbawi  le kan calai tthansonak dingih a kul a tai ih ttangtu pawl  hman ṭangkai thiam ding.

3.      Cuih remṭhat mi cu hitin kan ca ngan dan ding kan rem a si tiah than ding. Chin State pawnlleng ih um mi pawlin Laihlumtu pawlih aan ngai in an remtthat mi cu “kong hran dap le ro hran rel” um lo tein thlun hliarhlo ding. Hi mi thu ah Dr. Than Bil Luai hi a fakum zet. 1993 kum ih a cabu ngan mi Lai ca ngan dan thuhmaihruai ah Lairam Education Officer pawlih aan a ngai thu a tarlang.

Ngun Takih Ngaihtuah Ding Mi Thil (3)

1.         Zangtin kan unau Kanpalet, Paletwa le Mindat lam mi pawl kan Laizo ṭong le ca thiam dingin kan zirh ding. An sakhaw hruaitu Falam ZTC le ZBC ih ratu pawl hnenin thuron a lak theih dingih ramkhel parry hotu pawl hnen khalin thuron a lak theih fawn ding.

2          Chin tlang ttong cu Laizo ṭong hi a si” tiah Chin State ih um mi zaten an thinlung sung taktak ih in pompi thei dingin ziangtin hma kan la ding?

`3         Chin State pumpi ih zir ca ah  Chin tlang ṭong Laizo ca  Phun hrek ihsin zir hrih loin anmaih ttong cio Phun hrek ihsin Phun (4) tiang an zir hmanah  Phun (5) ihsin  Chin tlang ṭong Laizo ca zir ringring thei dingin ziangtin kan nemhnget ding?

Hih a tlunih thusuhnak pawl  hmuahhmuah hi a takih kan tuahsuak thei ahcun kan Laizo ṭong le ca cu ngaisan tlak ṭong, tlawng ca ah  official ih zir mi, radio ih hman ringring mi le Kawhhran le Cozah lairelnak khalih hman mi ṭong nung ah kan canter thei ding.

Comments

comments

4 Comments

  1. It khop lo ih kan calai le tlangttong Laizo hrang ih thlacamtu tla kan ttul zet ding, pastor hrek-khat himi hrang ih tlacam ngam lo hman an um ka zum.Mipi lung daihter a har lo nan hruaitu pawl hi si ko, hruai sualawk hman a theih ding.

  2. Atha tuk e, i zuam ko ne uh a ho te dek ai tei te lai, nan thangcho ko e Falam pawl, nan ca tial mi ah khan “falam” timi kha langh ter tuk hlah u law

  3. val.hakha and thantlang+matupi says:

    aw…salai sen ro sang ca ngan mi cu tha ngai ve ko…..nain..pengtlang ttanh tuk in ca na ngan i a poi zetmi si…kan chin miphun nih hmunkhat ah kan hna tlak lawng ah a cang thei dingmi si..a tu ah cun mipi ruahnak hal ta loin a duhduh in NO THAN KAP nih TEIN SEIN sin ca a kuat ruang ah tlang holh hi fak tuk in kan chinland ah kan buaipi tuk….kan nih hakha lei mi nan unau pawl cu pengtlang kan ttanh ve ko nain..kan chinram hi lunrual ding hi kan zuam peng mi si….kei falam nang hakha a ttul maw…laimi kan si hi a tawk ko lo maw/. cu ruang cun…kan holh kan ca zong ah pakhat holh a hmang tam deuh poh kha thazaang kan pek dingmi si…kan nih hakha cu a fektukmi a rumtukmi ca kan ngei cang…CACC ZONG AH a phunphun ca rel awk zoh awk tampi a um 1893 hrawng in ca chuakmi kan ngei zo….a tu tlanglei chinram zong nih mitam pi nih an thiam cang……….hmailei zong ah a tthancho cuahmah lai…laiholh cu vawleicungpi zong nih khoika hmunpoh ah theihpi mi chin ca tiah an pom ko lai zei ruah ah a hmang tu a holh tu kan tamtuk cang…laizo tong hi a hmang tu tamdeuh sehlaw kan doh lailo kan duh ve ko a aw nem i a tha tuk ve ko nain…a tuchan ah cun chantiluan kan dawi a hau..chinram ah zei holh dah a hmang tu an tam timi milu zat zong in kan zoh pah hau…bawipa nih lam akan hruai i lei dongh tiang a hmun dingmi lai holh lai ca…hmailei zong thlacamnak he hmai kan nor rih lai…zei tik hmanh ah tedim siseh falam siseh tlang lei kan unau siseh kan hua bello ….NO THAN KAP nih phungning loin ca a kuat ruang ah hakha lei kan lunthin a fak ngai…mipi ruahnak hal lo ruang si

  4. Rual Salai Sen,

    Na nganmi cahram “Kan Calai le Kei” cu thatein ka siar ih ruahnak thatha a suak deuhdeuh. Na nganmi sungin Dr. Than Bil Luai le Dr. Connie ih “Linguist pawl thawn O le Aw thu kan relkhawm” timi ih kan buainak (lungruallonak zawnte) a simi No. 5nak hi kan zatein ruat that a tulzia pawl ka hmusuak vivo.

    No. 1 – 4 tiang hi cu CLF le FCLS karlakah cangan dan thuhla ih thucuhawknak le thu elawknak a um lo. Kan thucuhawknak bik cu No (5) nak thu hi a si. Linguist tahfung in CLF ngan dan maw, FCLS ngan dan so dik deuh?

    A diktuk lawmmam. Kan bangawklonak te a simi No. 5nak hi Linguist pawl duhdan thlun phot sehla cu kan Chin cangandan hi International level a si hrih lo hmanah, Chinmi hmuahhmuah le kan Falam hmuahhmuah hrangah cun thluntlak le hmantlakbik cangandan a si ding ti ruahnak ka nei. (Linguist pawl ih duhdan kan thlun thluh thei lo hmanah, kan duhdan a bangawklonak te tal ih kan thlun thei cun, kan lungrual thluh ko ih a thami ngaingai a si.)

    Chin cangandan ih lungrual duhtu,

    H.Sui

Comments

%d bloggers like this: