J.H.COPE Ka Hmuhdan

J.H.COPE KA HMUHDAN

Pu No Than Kap

Dr. J.H Cope tei Nupa

Laica in tuahsaktu J.H.Cope award (lawmman) ka ngah tikah ka phu lo in ka ruat, ka lung a awi zet fawn. Mihrek in, lungawipinak ca ah Pu NTK cun J.H.Cope bangin kan cangandan cawisang thiam seh, tiin an ngan. An duhsan cu “o” le “aw” hmandan khalah ca in tuahsaktu J.H.Cope bangin ngan ve seh tinak a si (himi ngantupawl ih calai fehpi dan ka theih fiang ruangah hitin an sim duh mi a si ding ka tinak a si. Ka palh thei men).

J. H. Cope hi upatzetnak ka nei. Cuipawl cu;

(1) Lairam tlawngah 1906 lai ihsin Kawlca hmangin ca rak zirh a si lai ah, Laimi cun Laica neiin anmai Laica ten ca an ngan a tul rak ti biktu a si.

(2) Uktu Mirang cozah in Laica (Laizo/Falam) ca tuah dingin an fial mi a siih, Laizo tawng thiam lo rorin a bulpak zuamnak in ca in tuahsak thei.

(3)  Laimi pawlin Manipur le Mizoram ih an unaupawl thawn cangandan bangrep an nei lo a si ahcun, an hlataw sinsin ding, tiin a rak ruat thiam (Mirang cozah in linguist thiam a hranten ko in Laica tuahter an tum mi cu a duh lo). Curuangah Roman cafang (tui kan hman mi) cu Mizoram le Manipur lam kan unaupawl hman mi thawn bangaw dingin in rak tuahsak thiam ih tui ni tiangin kan ca ngan mi kan siarsakaw thei (Chinram hlanah Mizoram lam cun ca an rak nei zo).

(4)  J. H. Cope cun, tulai Falam mihrekkhat bangin Mizo/Lusei cangandan cu hnamdang ca vekah retin a do lo, a hua lo. Lusei ngandan le Laica ngandan bangaw dingin a rak zuam sawn. A hmuhnak a kau sawn, Mizo le Laimi cu unau kan si ti a rak theithiam sawn. Thimnakah, November, 1921 ih suah mi CHIN HILLS NEWS sungah J. H. Cope cun hitin a ngan, “Lehhnu ah Laitlang ah ca kan ngan tikah Lushaipawl ih ngandan kan thlun ding a si. Awsau thawn a cem a si ahcun hlan vek in kan ngan ding. Asinan awtawi thawn a cem a si ahcun “h” kan bet ding.”

ASINAN, J.H.Cope ih tuah mi le tuah lo mi parah pawi ri mi ka nei.

(1)  Laimi le Mizo cu unau kan si ti theinacing in Mizoram siangbawi pawlih an rak tuah cia mi “Duhlian” tawng cu cangandan ah siseh tawng hman dingah siseh a rak hmang ve mai lo (hihi Laica hnakin Lusei/Duhlian a tha sawn tinak a si lo, ka duh sawn tinak khal a si lo, official le common language neih theinak lamzin ruat in ka sim mi a si). Khalai ihsin “Duhlian” hi in hmangter thluh mai sehla, tui ni ah Chin pawlin common language kan nei lo tiin Hakha, Tedim, Falam, Cho, Khumi, tvk., kan cukaw rero lo men ding (mai innsang le umnak lawngah mai tawng cio kan hmang dingih official le common ah tawng pakhat “Duhlian” hman a si ding).  A hranteten Tedim, Hakha, Falam Chinbok tipawl Tlawng ih zir ding “Text book” tiang J. H. Cope in a rak tuah ciamco tikah, mai tawng le anka ngainatu hlir kan si fawn si tikah thazet a bang nan, Chin pumpi “hnampi” si thei dingih anka pakhat hman le neih theinak ruat cun “tha vek nan tha lo” ah a cang.

(2) Ngan zo bangin Chinram ah Mizoram/Manipur ca le tawng pakhat lawng in hmangter ceng lo a si ahcun, J.H. Cope hin Chinram tal ahcun tawng/ca pakhat lawng in tuahsak a tul in a thupi. Asinan cutin tawng pakhat lawng a rak hmangter duh fawn lo (Hakha, Tedim, Falam, Chinbok, tiin tlawng ah a zirter vivo). Chinram tlawng zate hman ding ca cu uktu Mirang cozah rorin Laizo (Falam) siseh tiin an hril hnu khalah J. H. Cope cu Tlawngca thu ah thuneitu “Honorary Superintendent of Schools in Chin Hills” a rak si tikah a mai thu in ca dangdang a tuah thotho.

Khatlamah kan unau Mizoram ih ca tuah saktu siangbawipawl cun, an pumkhatnak le common language an neih lanta theinak ding ruatsak thiam in “Duhlian” tawng pakhat lawng Mizo zate hrangah an tuahsak. Bible khal Duhlian tawng pakhat lawngin an lehsak. Mizoram ih um tawng dangdang Lakher, Mara, Hmar, Ralte, tipawl in Bible an tuahsak celcel lo, dictionary an tuahsak celcel lo, ca an ngansak celcel lo.

TLANGKAWM: Lungawipinak ca ngantu hrekkhat duhdan bangin J.H.Cope ih dung hi thlun tum ve bang ningla, (1) Kan Laica ngandan hi Mizo/Lusei thawn bangaw dingin ka zuam a tul ding, (2) Chinram peng tin ah mah le tawng cio hman a tha ka ti ve ding, ka cawisanpi ding, (3) Chinram in tawng pakhat (common language) neih tul lo phunin ka feh ve ding.

HMINSIN: (1) Mizoram siangbawipawl cu Mirang ram ihsin ra an siih Chinram siangbawipawl cu America ihsin ra an si. Pathian thu le kap khatih zoh cun, tawng hran nei zaten Bible hrante neih cio, calai hrante neih cio hi a tha. Kap khatih zoh, asilole “hnampi” si thei dan ding mit thawn zoh cun, zawi hrin bikih  tawng a si hmanah tawng pakhat lawng hman tlang, Bible khal neih tlang, calai khal hman tlang hi a tha sawn.NTK

(2) Mirang cozah in Laizo (Falam) ca zir ding thu ih thu an relcat dan cu hitin a si:

“Col. Burne (the then DC of Chin Hills) called a meeting at Falam in June 21, 1921 to discuss the merits of a change of language in Schools, ie, Chin Hills. The results of this were gratifying to Cope, who had long advocated the use of Chin as a medium of instruction. The conference recommended the change in the village schools….. By the end of the year the recommendation of June, 1921 conference had gone to the Education Department in Rangoon…..a conference was called at Maymyo for October, 1922. …It (the conference), however, decided that Laizo Chin (Falam Chin) was the language to be taught and English the second.”  Cf. Robert G. Johnson, HISTORY OF THE AMERICAN BAPTIST CHIN MISSION. Vol. I. pp. 458-460.

Siar duh bet hrang:  Cope Siangbawipa thuhla tawi

Comments

comments

4 Comments

  1. A hmuhdan a si ruangah zianghman el theih cu a si lo. Asinain, hmuhdan dangdang tla a um thei ko. Theih ding thatha a run ngan ih lungawi um zet.

    Cun, J. H. Cope Award le a hnenih ngenmi hi Tong siloin, Cangandan a si ruangah a hmuhdan sungin rel ding tampi a um thei. A hmuhdan soisel le amah Pu Than engtai siloin tong le cangandan thu hi polhcok lo sehla a tha ding.

    Group mail ah simrelnak (fakselnak) nei ding ka dil lai ih a lungkim sile simrelnak kan run tuah leh ding.

    H.Sui

  2. Thang Lian Mung says:

    “Khalai ihsin “Duhlian” hi in hmangter thluh mai sehla, tui ni ah Chin pawlin common language kan nei lo tiin Hakha, Tedim, Falam, Cho, Khumi, tvk., kan cukaw rero lo men ding (mai innsang le umnak lawngah mai tawng cio kan hmang dingih official le common ah tawng pakhat “Duhlian” hman a si ding).” le (1) Kan Laica ngandan hi Mizo/Lusei thawn bangaw dingin ka zuam a tul ding, “J.H.Cope ih dung hi thlun tum ve bang ningla, (1) Kan Laica ngandan hi Mizo/Lusei thawn bangaw dingin ka zuam a tul ding,”

    A tlun ih thu pahnih te hin casiartu pawlih ruahnak ah mangbangza in a khat ko ding ka zum. Siar menmen loin thaten, thate in ruat in siar cio sehla, cun ruat cio sehla casiartu pawlin an cohlang thei pei maw? ti ka ruat nasa. Ziangziang a si khalle tualsung suak a simi kan Chin calai ka duhdawt cio ti cu a lang ko. Asinan kan Chinram leng ih ta hman kan Chinram sungah a pumhlum in lakluh mai ding cu a cangthiam pei maw? Mizoram ih hmanmi ca khi ralcannak asilonan, Chinram ih common language dingah hman ding cun a cangthiam zik lo ka ti. Kanmah Chin pawl hnak in kan Chin tong a sunsak ih a humhalhtu, J.H.C cu kan hnakin kan Chin ca thiamsawn tinak a si ko lo sawm? Cuhman cu Chin ca a thiam lo nan kan ti hrih ahcun e? Anih cun kan Chin ca in tuahsak, a hram a toh, lai hmanah Lushai ca le Chin ca a thenhran thiam zo. Atu kan san lawnglawng ah a thar in kan thenhran thiam lo. Kan experience ih zir tla a si ko ih mawhthluk aw rero khal a tha lo. Mizoram ah thlakhat ka um ih Mizoram ca, Mizoram hla, Mizoram rawl tla, ka uarve zet zikzik. Asinan kan Chin ca le Lushai ca ahcun cokpolhnak ka nei lo lawlaw. JHC Chin ca na thiamtuk hngai ual, ca in tuahsak lai kha! A sautuk deuh. Calai duhdawtnak ruangah a si.
    Thang Thang

  3. Upatmi Pu Than,

    J. H. Cope na hmuhdan na run ngan ih theih thatha tampi a um. Ka hmuhdan maltein run tarlang ve sehla –

    J. H. Cope ih cangandan in tuahsakmi hi Chin State ih miphun(clans) tampi (zate ti sehla kan sual kem) in kan thlun ih kan hmang in ka hmu. Kan tong bangaw lo hman sehla, kan awsuah ih kan ngandan (kan cafang hmanmi) a bangaw ti theih a si. Falam cangandan bul teh Lushei cangandan thawn bangaw dingin lungkim sehla, kan unau Chin dang (Hakha, Tiddim,,,,) pawl in teh an thlun thei kem?

    J. H. Cope in tlang tong (common language) cu in rak tuahsak thei lo nain, tlang cangandan (common orthography) cu in tuahsak lo sawm, tiah ka ruat. Hakha tong kan thiam lo nain, Hakha tong ih nganmi ca kan siar thiam thuh, Tiddim tong kan thiam lo nain, Tiddim tong ih nganmi ca kan siar thiam thluh,,, tong pakaht hman ding cu in rak tuahsak sehla cu kan duhtuk miangmo nain, Chin mi kan zate hrangih cangandan phunkhat hmang dingin in rak tuahsak khal hi kei ih hmuhdan ahcun lungawitlak, tui hnu khal ih thluntlak in ka hmu.

    Chin country ding thei sehla, Chin State, Mizoram, Manipur,,, pawl le Lairawn, kan zatein kom aw in tong pakhat, cangandan pakhat hmang ding sisehla, Mizo tong le cangandan hi kan hmang tla a si men thei, hman khal le a thazet in ka ruat, ti duhmi cu zoi tong le cangandan khal kan common language a si ahcun thiam dingin kan zir cio ding ih a tha theh in ka ruat.

    Simrelnak ah –

    Na ngan vekin J. H. Cope cangandan pucawitu si dingin le dikzet ih thansoter dingih lo ngentu ah ka rak tel ve ih,”J. H. Cope cun, tulai Falam mihrekkhat bangin Mizo/Lusei cangandan cu hnamdang ca vekah retin a do lo, a hua lo. Lusei ngandan le Laica ngandan bangaw dingin a rak zuam sawn. A hmuhnak a kau sawn,” tiin na nganmi ah Falam sungin Mizo cangandan do le hua hi kan um ka zum lo. Mizo tong cu Mizo cangandan ih ngan ding a si ih, Chin tong cu Chin cangandan ih ngan ding a si hrimhrim in ka hmu, Chin si na rori ih Chin cangandan le Mizo cangandan polhcok ih ngan pawl cu uarlotu kan um phahphah ko ding ka zum. Na nganmi vekin J. H. Cope hin ‘o’ le ‘aw’ thu ah Mizo cangandan thawn bangawk a duh ahcun ziangah saw Mizo cangandan cekciin in rak tuahsak lo si pei? (Ruah ding tampi a um thei) In rak tuahsak sehla a thazet tla a si men ding nain,,,,,, A theory maw thupi deuh practical sawn?

    Cun, IPA duhdan ah teh Mizo cangandan hi J. H. Cope ih in tuahsakmi Chin cangandan hnakin a dikdeuh cuang maw?(o le aw ngandan thu ah). Dikdeuh a si le thlun hliarhlo ding a si ko. J. H. Cope in le bangaw cekci in a rak thlun lo zo ruangah IPA duhdan thawn a dikdeuh cuang lo tla a rak si ahcun tui hnuih Mizo cangandan bang dingih zuam rero teh a thahnem cuang kem?

    Na tlangkawmnak ih “ Lungawipinak ca ngantu hrekkhat duhdan bangin J.H.Cope ih dung hi thlun tum ve bang ningla, (1) Kan Laica ngandan hi Mizo/Lusei thawn bangaw dingin ka zuam a ṭul ding, (2) Chinram peng tin ah mah le ṭawng cio hman a ṭha ka ti ve ding, ka cawisanpi ding, (3) Chinram in ṭawng pakhat (common language) neih ṭul lo phunin ka feh ve ding.”Na timi pawl ah tong le cangandan hi cokrawi ding a si in ka hmu lo, zozo khal mai tong cio cu thiam ding si ko. Asinain. J. H. Cope cun anmah le tong cio kha cangandan bangaw in ngan dingin a rak tuahsak hai. Kan cangandan (Kan awsuak ih hmanmi cafang pawl ah) ah kan common ko lo sawm?(Ka palh tla a si men thei).Chin mi sungin pakhat le pakhat an tong kan thiam levetein an ca kan siar thiamcih. Cangandan bangawk lo cun an tong kan thiam khal le an ca siar thiam dingin an cangandan zirsal a tul lala ding si.

    (1) Kan Laica ngandan hi Mizo/Lusei thawn bangaw dingin ka zuam a ṭul ding,
    J. H. Cope ih policy sungin practical ih a rak tuahmi hi thansoter a thupi sawn lo maw? (Cekci ih bangaw ding hi kan Chin tong thawn tul si sehla, thasawn si sehla a rak tuah zo lo ding sawm?)

    (2) Chinram peng tin ah mah le ṭawng cio hman a ṭha ka ti ve ding, ka cawisanpi ding,
    Himi thu ah tong pakhat ding thu kan lo ngen lo ih cangandan thu kan lo ngenmi a si ruangah J. H. Cope cun cangandan phunkhat thlun ding a rak tuahmi thansoter ding sawn a si. (Mai tong cio hman ruangah common language neih theilonak a si cuang lo, tonkhawmnak ih kan hman ding lawngah common language a tul ih neih tha cu a si ko.)

    (3) Chinram in ṭawng pakhat (common language) neih ṭul lo phunin ka feh ve ding.
    Himi thu ah cangandan thu kan lo ngenmi a si ruangah tong le cangandan cokpolh lo sehla a tha ding. (Kan tong pakhat tuah ding si sehla Hakha tong maw, Tiddim tong maw,,, si sehla the Falam pawl in kan lungkim thei kem? Mai tong cio in kan tong ko nain ngandan cu an bangaw thluh in ka hmu.)

    “Lusei ngandan le Laica ngandan bangaw dingin a rak zuam sawn. A hmuhnak a kau sawn, Mizo le Laimi cu unau kan si ti a rak theithiam sawn. Thimnakah, November, 1921 ih suah mi CHIN HILLS NEWS sungah J. H. Cope cun hitin a ngan, “Lehhnu ah Laitlang ah ca kan ngan tikah Lushaipawl ih ngandan kan thlun ding a si. Awsau thawn a cem a si ahcun hlan vek in kan ngan ding. Asinan awtawi thawn a cem a si ahcun “h” kan bet ding.””

    Hiti a si awk ah ziangah saw Lushei ngandan rori a rak thlun lo? Cun, ‘o’ le ‘aw’ lawng siloin adang ‘c’ le ‘ch’ ti vekah teh ziangah saw a rak thlun theh lo. Tu ah teh thlun dingin kan awpicih lo? J. H. Cope ih Chin cangandan in tuahsak ah Mizo cangandan cu a rak um zo na ti fawn ih ziangah saw Mizo cangandan thlun ding a ti ahcun Mizo cangandan cekci in a rak thlun lo ti teh ruahtlak a si lo ding maw? Cun, Chin cangandan rel levetein Mizo cangandan rel ve tengteng a tul ringring vekih a um hi teh, kan unau Hakha le Tiddim,,,, pawl in teh an tong le cangandan an rel tikah Mizo pawl ih ngandan an rel tul ve kem aw,,,,,,,,, (Mizo le an cangandan huatnak a um lo ih an tong khal huatnak a um lo, Mizo tong kha Mizo cangandan ih ngan cun, a mawi ih uar a um tuk vekin Chin tong kha Chin cangandan tein ngan hi a mai ih uar a um ve.)

    Kan lo ngenmi cu tong pakhat hman ding siloin J. H. Cope ih in tuahsakmi cangandan pakhat kan hman thluh theinak ding a si sawn. Cuti kan ti tikah common language neih kan duh lo tinak siloin, kan tong le awsuak bangaw rori ngandan dangdang ih ngan celcel hi teh a tha na ti ko maw? Cun, kan Falam tong kan zoh tikah, mipi tonkhawmawknak ah cun tong pakhat kan hmangtlang thei ko nain, ca kan ngan tikah, tong le awsuak le sullam bangaw rori tongfang bangaw lo ih ngan hi cu a poi tuk lawmman ko.Tong pakhat ngandan bangaw lo hnakin, tong dangdang ngandan bangaw mi hi, calai le cangandan lamih thlir ahcun a sunglawi sawn in ka hmu.

    Zate hnenah, thusut ka lo duh hai mi cu –
    Ziangruangah saw Falam mi hrekkhat in
    1. Bible thu le Pathian thu kan rel tikah Mizo Bible le Mizo ram thu relcih loin ka um thei lo?

    2. Hla thu kan rek khal le Mizo hla le hlasak thiam, hlaphuah thiam relcih lo in kan um thei lo?

    3. Tong thu kan rel khal le Mizo tong thu relcih loin kan um thei lo?

    4. Cangandan thu kan rek khal le Mizo cangandan relcih loin kan um thei lo?

    Kan tong le cangandan tanta lawlawin Mizo tong le cangandan thluh thluh lawlaw sehla teh kan lungkim thei maw?

    Thinlung thiangtein,
    H.Sui

Comments

%d bloggers like this: