Biaknak Lam – Rev. Dr. Lal Tin Hre

1)  Na profile kimcang deuh in:

Na hminpum le duhkawh

Ka hmin cu Lal Tin Hre a si ih mual in liam san zotu Capt. Tai Thio ih sak mi ka si. A hminsak mi hmuahhmuah lakah a sak hmaisabik ka si hmang. Kan Lai mi tamsawn hrangah cun “Pa Hre/Saya Hre” tiin in ko nan hnamdang pohpoh “Hre” sal thiam lopawl cun “Lal” in ti. Bible tlawng ka kai tirte ah cun Mirang hmin “Albert” tiah ka rak sakaw dah. Asinan, ka thinlung ih thil pahnih a um ruangah tu-ah cun ka hmang nawn lo. Pakhat cu ka hminsaktu ka pu ih sak mi hi a famkim tawkin ka thei; a dang cu miphun dangpawl in Lai hmin hi an hmin hmaiah an ret ka hmu dah lo. (Mirang hmin nei pawl ka demnak a si lo, keimai ruahnak men a si). Lai mi si ruangih hnam dang hmin lak/cawn ciamco a tul mawsi tiah ka ruat. (Kan ram dinhmun zohin tu-ah cun ram hnihnak ihsi ram thumnak fehpawl cu Mirang hmin lawng si loin Lai hmin hman a phunphun an nei ti kan thei; a `tul ruangah kan ti ding maw!)

Suahnak khua: Laitlang, Falam peng, Falam ihsin peng 13 a hlatnak Cerhmun khua ih suak ka si.

Nu le pa: Ka pa cu Thang Tin Pum (1984 kumah mual in liamsan), ka nu cu Ngun Nei Sung (in dampi ngiaugngi lai). Ka pa le ka pu hi Cerhmun khua-ih Pathian rak awi hmasabik lakah an rak tel.

 

Sempi ulenaupawl: Unau 6, mipa 3 le nunau 3 kan si ih kan upabik (nunau) in thihsan zo.

 

Rawlhmeh duhbik:  Laimi tamsawn ih kan duh mi Vawk sa ka duhbik ve; asinan, vawk sa hua deuh nat ka neih ruangah a thau lam cu duh cingten ka supaw `tento. (Supawk thei lo can khal ka nei phahphah).

 

Na thuken: “Pathian ih i hman duhnak zawnih pumpekawk” le “Midang hrangih thil`tha ka tuah thei mi tuah”.

 

Huatbik mi: “Mi tiawter tuk pohpoh” (milian khal neiawter tuk, thlarau mi khal thlarau miawter tuk, thiamnakdangdang nei khal thiamawter tuk, tvp). Cun, mai lamkalnak thei cuca loih ziankimih hrawlhawk tum vivopawl khi ka huatzawng tak an si.

 

Duhbik mi: Keimai tlin lo mi, “Ruahnak picang, nundan tluangtlam” (Highly thinking, simple living) an ti mi khi ka ngaisang.

 

Ziangtik in ca na rak ngan thok? Tahan Theological School (College) ah Bible tlawng ka rak kai 1978-1981 ihsin malte ten ka ngan pherhpho.

Na ngan hmaisabik cahram hi ziang a si? Khuitawkah a rak tel?: A cekci ka vun thei nawn lo, FBC ih rak suah dah mi TLEUNAK makazin sungah “Thawhsalnak” ti thupi ka ngan mi cu ka vun mang lai. Cukhal cu cafang pakhat in rak thlengsak thuah a si. Kristian Thurin tiih ka ngan mi cu Kristian Thupom tiah in rak thlengsak dah. (Cafang rem le thleng cu editorial board ih ti ding hrimhrim a si ruangah za-ah-za in ka lung a kim).

 

2) Na suah hmaisabik mi cabu ziang a si?

Siangpahrang Khualbuk (The Royal Inn) kha ka Lusei `tawng ta ka let ih FSLS (tu-ah cun FCCLS) in 1984 kumah in suahsak.

3) Cabu paziat na ngansuak/suah zo? Ziangpawl an si? Bu 10 ti ding tluk a si ke cu!

01. Siangpahrang Khualbuk (FSLS, 1984)

02. Tulai Khawvel le Pathian Thu (Beirual Thupi, Falam Synod, 1986)

03. Nupi tha`thum (Chin Synod, 1999). A cekci lo deuhih leh mi

04. Kristian Thurin Zirnak (FCCLS, 2001)

05. Thukham Thar Hrilhfiah: Thesalon Cakuat (Chin Synod, 2000)

06.  Samaria Nunau (YCCF, 2002)

07. Kristian Nunze Mawi (Beirual Thupi, Falam Synod, 2008)

08. 1 & 2 Thesalon Cakuat Simfiangnak (Hre Kio Commentary Series, FBP   2009)

09. Leitlun Mi Ropipawl (Falam Synod PYJC suah, 2009)

10. Nupi tha`thum (Revised and Enlargred), suak cing ding. (Leh mi a si nawn lo, a hmaisa ta sirhsan in cabu dangdang ta ka bet vivo ruangah a lettu ka ti nawn lo ding).

4) Cahram (articles) teh ziangzat na ngan zo? A cekci cun ka thei lo nan 50 hnak cun a mal lo ding. Lai `tawng le Mizo `tawngin ka ngan tambik. Pathian thu, calai lam le khawtlang nuntu khawsakdan thupawl an si bik.

5) Falam calai market hi ziang a bang? Cabu suah hi zongsang ding ci a si tin na ruat maw? Tu hrihah cun kan (Falam) calai market cu a niam deuh lai in ka hmu. Sumpai lam cun a hlawknak (a miat) beisei ding cu kan si hrih lo. Mipi in ca an siar takah tiih mai liamkuan (a sungkhan) ih suah kan `tul deuh lai. Kan mi hmaisapawl khalin cu mi lungput neiin an rak suah a si ding ti ka zum; an miat ciamco ka zum lem lo. Asinan, tuvek tiang dinhmun in thlen hi a `thahnem tuk ka ti. Cabu hi a tam thei bikih suah thei sehla, kan siar cingcingin ka hmu.

6) Ca na ngan tikih harsatnak na ton mipawl? A tawinak cun tikcu pek hi a harbikin ka thei. Mah le hna`tuan nei cio kan si tikah cangannak dingih tikcu pek hrim lo cun ruahnak thar (idea) ngah a theih lohli lo. A thlarau co ta ciamciam hnu lawngah ngan ding a ra suak deuhin ka thei. Tikcu ka ti tikah ruahnak thar suak thei dingih ca dang rak siarnak tikcu khal a tel.

7) Ca na leh tikih harsatnak na ton mi pawl? Phun hnihin ka tawng. Pakhatnak cu Mirang `tawng ka thiam tawk lo. Kannih cu Bible (Pathian thu) lam hman mi `tawngkam thawn kan naihaw deuh ih subject tin hin anmah le `tawng koseh an nei cio ih kan theih ban lo mi, Mirang `tawngah ka harsa `theu. Pathian thu lam relnak (theological terms) khal a tharthar a suah vivo tikah kan `tawngih vun retdan thiam a har zet. (Tu hi ka `tuannak department in Reformed theologian hminthang, Donald K. McKim ih ngan mi Westminister Dictionary of Theological Terms cu Kawl `tawng in suah kan tum). A pahnihnakah, a thu hlo cuang si loin kan `tawngih mawi le remsawn vun hawl lohli hi har ka ti. An ngan vek cekci ih leh (literal translation) hnakin a sullam phawrh ding zawngih leh (equivalent translation) a `tul can a tam zet. Curuangah, cahram siseh, cabu sisehla, vei sawm sahra ka zohsal, ka remsal loah cun ka suah ngam lo. Cuticinghmanin lehnu ih ka siarsal tikah ka rak hman mi hnakih mawi le `thasawn `tawngfang ka sarsal `theu.

8) Falam calai a thanso vivo theinak dingah ziangpawl a `tul tin na ruat?

Pakhatnak, ca/calai hi ngainat/duh taktak a `tul. A sullam cu zo-ih suah mi khal, ziangvekih an ngan khal le siar thotho ding. Kan rak buaipi lawk mi (tu ah cun a buaipi zawngin mi pitling cun an fehpi nawn lo, group mail khalah hi thu hi a buaipi zawngih ngan lo dingin an ti zo mi), “O” le “Aw” thu khalah mai duhzawng a si lo ruangih siarsakaw lo tivek cu calai duh taktaktui tlungput a si lo tiah ka ruat. A siar thiam hrangah Kawl le Vai ca hman kan siar; Hebrew le Greek tiangin mawle! Mirang ca hmanah British English le American English cu an ngandan bangawk lonak zawn tete a um ve, an siarsakaw `theh thotho; hnam pitling an sinak a lang nasa.

Pahnihnak, siar ding `tha cabu, lole, cahram hi tampi’n suak phawt sehla.  Ca/cabu ti mi hi mai irawm suak tengteng an si `theh lo, `tawng dang ihsi leh mi cabu le cahram tampi a suah a `tul. Kan umnak Kawlpawl ih suah mi cabu zozai khal  hi leh mi a tawr in a tawr, cabu hrekkhat phei cu leh mi ti hmanin an ngan lo, anmai duhnak zawnte vial an lak mi a um ih a ngantui hmin an bun mai. Arcal tia hman ca ngan loin calai thu rak buaipi ciamco kan `thahnem lai ih, `thanso ngaihnak a um tuk lo. Ca/calai hi mahih tawnteh (experience) a si ti theih a `tha. Kan bangawknak lam cu 95% hnakin a tam lam ding nan kan danglamnak zawnte 5% hnakih mal hin Kawhhran ihsi thawkin kan politics tiang a hnawihnih `theh ih a pawi nasa.

Pathumnak, Kawhhran (pawl) le calai hi a fehkawp ding a si lo. Calai cu zate ta a si ih Kawhhran cu a sung um vial ta a si. Kawhhran pakhat fehpidan hlirih calai fehpi tum cu a dik lo ding. Cui Kawhhran fehpidan lo vekih cangan mi pohpoh lei/siar duh lo dinhmun tiang kan thlenah cun pawl thinlung (denomination spirit) thawn calai kan fehpi tinak a si. Cuvek lungput kan neih ruangah calai fakselnak (literature criticism) tla cu a tuar in kan tuar thei lo, mi bulpak `thuatawknak lamin kan la ih a pawi zet. Hi zawn hi kan `tanlaknak ding pakhat a si lala. “Makazin” hrekkhatah “`thuatawk” ti `tawngfang ka hmu duatdo `theu.

9)  Canganmi pakhat in cangan hi a pumcawmnak ah ziangtin a hmang thei ding? Ziangpawl a famkim a tul tin na ruat? Kannih Laimipawl hrangah cun cangan rori ih pumcawmawk ding cu ka ruat ban hrih lo. Ziangahtile, kan zate hmanin ca/cabu lei khal nungna cawmawknak tlak a tling lo ding. Amahlawngte, Kawl `tawng le Mirang `tawngih ngan thei hrangah cun cawmawknak tlak a si thei thotho ding tiah ka ruat.

10) Calai hrangih na sunmang, na seherh mi le na duhsaknak pawl? Sunmang ti hi kan hmang nasa ih Mirangpawl ih vision an ti mi khi a si hmang maw? Daydream khal an nei thotho ih duhthusam/saduhthah tinak khal a si. Calai hrangih ka saduhthah pawimawh tetepawl:- Pakhatnak, kan ca hi calai dang vekih zir, zingzawi, hliakhlai tlak le khaisan tlak calai a si ve. Kanmah (Laimi) hman si lo, Mirang hrekkhatpawl in PhD tiang an ngah theinak khawpih zingzawi le zir tlak a si ruangah zir bet ding tampi a um ti theih hmaisak a `tul. Kum 80 sung kan rak hman zo mi tivek phun lawngin a ngah lo. (Cuti’n kan ti nan, kan theih lo sungte-ah a zingzawitu le hliakhlai paihtupawl tidan thotho in in hruai rero ti kan cangan mi zohin a theihtheih mai). Ca ngandan fumfe (consistency) um loin duhduh ih ngan ruri hi calai `tha kan ti asile thu dang sisehla.

Pahnihnak, kan hruaitu hrekkhatpawl ih an tuah rero vekin kan ca hi phun hrek ihsin university tiang zir tlakih khaisan theih a si ruangah nasazetih zuam sinsin dingin ka duhsak. Calai lamih thu thar hla thar, hmuhsuah hi a `thanso vivonak ding tawlreltupawl hi calai siatsuahtu an si lo ti hi hminsin a `tha in ka thei. Calai siatsuahtu diktak cu ca siar paih lo, ngan paih lo, kan `tawng hnakin `tawng dang uarsawntu le mai duhzawngte lawng siarpawl hi an sisawn. Ziang phunhnam khalin an calai hi an rem, an thleng ih a mawisawn an hawl vivo.

Pathumnak, kannih Pathian thu zirnak lamih fehpawl in kan Lai `tawng rori in BTh le MDiv level tiangin Pathian thu (theology) lam cabu ngan in, kan `tawngin degree pe-aw thei sehla. Asinan, cukhal cu a hmin men si loin quality nei deuh lawlaw si sehla. Mithiam `tha`tha le sumpai nei, mi pe-aw tete kan nei vivo ih ni khat khatah cun kan hlawhtling leh ding ti ka zum.

11) Calai lamah cangvaihnak na rak neih mipawl? Calai lamih `thangso zet, Mizopawl ih tuah mi Calai Seminar tikvekah (Tahan ih Bible tlawng ka kai lai) ka rak tel `theu. An fakselawk natsatdan ka thei `theu ih cangantu hrekkhat cun an hua ding hmang ka ti ih ka tuk a rak sum zuakzo `theu; asinan, an hua lamlam lo. Calai lamah an rak sang nasa ti ka hmu. (Ka theihsun ah cun cangantu pakhat, Pastor cu a cangan mi an sawisel nasatuk ih cui hnu cun calai seminar ah a tel duh nawn lo an ti).

Kawlphai ih a um mi kan Kawhhran (Presbyterian) ihsin kan (Falam) thu le hla a `thansonak ding ruatin Hnam thansonak Ngaihtuahtu Pawl (HTP) hminin 1981 kum ihsin calai seminar kan rak tuah thawk ve. Cuvek phunin Tahan le a kiangkap ah calai seminar tuah a si `theu. Culaiih in rak hohatu lakah Pu Dar Lian Sel (B.A.; M.Div), Tahan le Pu Van Lal Ven, Hmun`tha cun mual in liamsan zo.  Ka theih sual lo asile Hmun`tha khua (tu ah cun Vengpi) Biak inn ah kan hmang hmaisabik. Dr. Za Hlei Thang, Pu Van Lal Vel (tleicia) le Upa (Rev.) Khuang Hlei Thang in cahram an rak ngan; kan nuam zet. Biak inn tualrawn ah pitar pakhat in Dr. Za Hlei Thang a biak (a cangan mi par ihsi a salhsuah) ciamco lai tla ka mitthlamah a um lai. Pu Za Hlei Thang ih thinsaudan le fimdan kha cutawk ihsin ka thei thawk.

Kawhhran ihsin sumpai malte te bawmnak kan ngah ih kum tin deuhthaw calai seminar kan nei. Tawkfang a rei deuh cun Tahan lamah hmun khat, Letpanchaung lamah hmun khat tiin `tum hnih kan neih tawk a tam. Ziang Kawhhran ti um loin Kawhhran dangdangah kan `thumaw mai. Seminar lawng si loin Calai Fellowship tiin hmin dang bunin pawlawknak kan nei bet. Fellowship ah cun a ca ngandanlam hnakin thupi kan tarlang mi kan relkhawm tamsawn. Cui seminar le fellowship hohatu (convever) dingah kawmi`ti in in rak duhsak `theu ih tel lo theih loin ka tel ringring. Cahram ka ngan tawk khal a um `theu.

Baptist Kawhhran ih hoha mi FSLS ah kan Kawhhran ihsin palai ah rualpi dang thawn in thlah ih kum tawkfang zet kan `tuantlang. A hlanih ZBC Hla bu an rak ti mai `theu mi “Kristian Hla bu” tawlrel khalah rualpi lakah ka rak tel `theu. Baptist lawngih hman a si lo ruangah “Khristian Hla Bu” tiih thleng a si. Hla lawng si loin Nauhak ihsin Pitling Sunday School tiangin kum rei lote sung kan `tawmaw. Thuhla dangdang a um ruangah tu-ah cun zirlai bu khal mahte ciar kan tuah. Rev. Dr. Hre Kio ih leh mi Bible remtu (Revised Committee) lak khalah in telh ih ka tithei tawk cun tha ka thawh ve. A tlunih ka sim zo vekin Thukam Thar Simfiangnak (Hre Kio Commenatary Series) khalah bu khatte cu ka ngan hnohno kha. Ka ti thei ding a umah cun `tuantlang vivo ka tum.

Chin Literature Forum (CLF) a rung ding lala ih a din ni khalah ka tel ih tutiangin EC member ka si. Calai `thansonak a si phawt cun ziang pawlkawm khalah ka tel bannakah cun ka tel ding ti cu ka ruahnak a si. Cun, keimah khalin hlawknak ka sar vivo in ka thei-aw. Ka cangan hmaisapawl le tui calai fehpidan thar tete ka khaikhin tikah zir bet ding ka va nei tam ve ti ka hmusuakaw. Ka zum ban lopi’n Falam Pawlpi,Yangon in 2006 kumah khan Literature Award (Calai Lawmman) in rak pe. Ka lung a awi tlunah zuam sinsin seh tiih thazang in peknak khal a si tiin ka ruat.

12) Tu thudang lo sut lala sehla, minu hip thei mipa (attractive man) hi mi zo/ziangvek an si?: Nunau mit le thinlung a bangaw `theh lo ding ti cu theih cia a si. Bangaw sehla kan duh mi a bangaw ding ih a buaithlak nasa ding! Curuangah, duhnak (love) hi a thupibik in ka thei. Duh hnuhnu cun an sinak le an ziangkim hi mi hiptu an si `theh.

13) Mipa hip thei minu (attractive woman) hi teh mi zo/ziangvek an si?:  A tlunta vekin a duhtui mit le thinlung a thupibik. A tlangpi thu cun mipa mit cu nunau mit thawn a bangaw lo nasa. Mipa mit ih lang hmaisabik cu “mawinak” hi a si. An thinlung le mizia a `that le `that lo kan theih hlanah a mawi le mawi lo in thu tampi a rak rel man. A lenglam zohah mawi phawt sehla, a nungcang mizia ah cun mipa tamsawn cun “nunau ngaingai, nunau ciahci” (womanly woman) si thei sehla, keimah cun ka duh.

14) Living together system hi ziangtin na hmu? Cawntlak a si tin na ruat maw?:

 

Hi thu hi a san dangdang ruangih ra cang mi a si thei. Thimnakah, inn san man a khun ruangah mahte san hnakin san `tawmawk a remsawn ih minung, thisen nei veve ti fam cu khua a rei tikah ‘living together’ khur sungah an tla `theu. Kannih Kristian fehpidan ah cun nupi pasal neihawk ti mi cu san (dam) sung hrang a si ruangah, hi mi system cu cawntlakin ka ruat lem lo.

15) Masturbation hi thil sual a si maw? A poinak le poilonak?:  Ka siar ban tawkah cangantu tam nawn cun sualin an ruat lem lo. Minung cu thisen le taksa thawi nung mi, hiarhalnak nei mi kan si ruangah supawk thei lo can khal vei tampi kan nei. Mi duh na lo cing va sualpi rumro (rape) hnak cun a `tha sinsin famteh. Masturbation tuah lo khalin mi hrekkhat cu zanmang ah, lole, thil dang ruang khalin mipa/nunau ti hi amahte a suak `theu. Cui ti suak cun taksa kham, luna cuaici tivek hman a rehter ti a si. Nupa umkhawm khal hi kan duhawk ruangah le cithlahawknak ding hrang lawngah a si lo, a nu a pa in harhdamnak a thlen thei ti a si fawn. A pawinak pakhat an rel mi cu masturbation tuah tam tukpawl cu mah le mah rinngamawknak (confidence) an nei mal ti a si.

16) San a thlengawk vivo vekin milai ruahnak le pomdan khal a thlengaw ve vivoih, neihawk hlanih sex hman (Premarital affair) hi a poi maw poi lo? A poi/poi lonak san?:

Kristian mit ihsi zoh cun sex cu neihawk hnu lawngih hman ding a si ko. Asinan, na ti vekin san a thlengaw vivo ih relthiam a har zet. Neihawk ti cu sex hmantlang hi a si mai tiih a ruattupawl cun sex an hmantlang hnu, fate an neih hnu ciamciam ih kutsih hman an um. Ziangmaw canah mah duh taktaktu tlangval parih tirhfak tuk fala cu an tlangvalpawl in an ngaithiam lo `theu; in duh ngaingai lo a si ding ti ruatin midang an neihsan thei. Coawk lonakah a can phah. Khatlamah, Kristianpawl in neihawknak kan timtuahdan khal hi khungkhai tuk loin, a awlsam zawng deuhih tuahdan um sehla.

17) Tlangval hrangah nupi hawldan?: Pakhatnakah, mai hmel duhzawng a si ding (a hawltui hrangih hmel`tha tinak). Pahnihnak, mize `tha le nuncan `tha thei dingih hliakhlai ta ciamciam. Pathumnak, sakhaw nun lamah sakhaw mi (piangthar cingcing si loin sakhaw nun, nunpi taktaktu). Ziangahtile, insungsang nun le falepawl nun kaihruaitubik cu nu an si. Mipa neih le siah zohtu si lo, mah duhtu taktak hmu thei sehla. Palinak, nu le pa le sungkhat thawi lungkimtlang mi si thei sehla. A netabikah, mipa khal nunau khal, thleng a har zet mi, mize thup kan nei. “Neihawk hnuah kan thleng vivo pei cu” kan ti `theu nan, a theih ngaingai lo. Curuangah, a falat laiih a mizia kan lo mi a si ah cun hrial in kan duhzawng hawl thei sehla. (A pawinak cu duhawk hnuhnu cun ziangvek khal kan hmu `tha thluh ih hrial a har lala fawn).

18) Fala hrangah pasal hrildan?: Fala zate cu an si lo ding nan, fala tampi in pasal dingah sumpai nei deuh an hawl `theu. A `tulnak zawn a um; ziangahtile, mah cawm theitu mipa (pasal) an neih cu an hrangah thil `tha hrimhrim a si. Zu le rit theih thil tham lo mi si thei sehla; ziangahtile, insungsang buainak suaktertu lakah zu le rit theih thil hmangpawl a tel. Mah hnakih nauta si lo sehla, ziangahtile, a tlangpithu in nunau an tar awl deuh `theu ruangah kum a rei tikah iaiawknak a suak thei. Kum bangaw deuh le phei cu tawhawk a tam cuang an ti.   

 

19) Tlangval hrangah fala thinlung hmin olbikdan phun (3) in in sim aw: Kan Lai thufim in “Fala zulh hrat, Sakhi zulh hrat” a ti vekin duh mi fala cu thlun paih phawt sehla. Pahnihnakah, an sungkua thawn pawl ngaihawk; nupi fate cawm thei ding koih dinhmun hngelhnget si a `tul. A netabikah nunau duhzawngih zei deuh a `tul. (Fala khal an bangw lo lala e, a hrekkhat in “pa” (cian nawn), ti rumro tlangval an duh ih a hrek lala cun “mi ti ciahcite” an duh thung).  

 

20) Fala hrangah tlangval thinlung neh olbikdan phun (3) in in sim aw: Pakhatnak, mai duh mi tlangval cu ngerh (try) ciamco mai ding a si ko. Pahnihnak, tlangval duhzawng thei ih a duhzawng vekin nun ding. Pathumnak, mi tlautla (ler) tuk si lo ding. (Tlangval ler deuhpawl in fala ler an duh mai `theu nan, khua a rei ih neihawk taktak tikah boruak a rit duh).

21) Pasal upa tuk le nupi nauhak tuk neihawknak ih a poinak le poilonak?: Thusuhnak ih “tuk” veve an si ruangah a pawi ding tin ka ruat. “Tuk” ti hin ziangtlukin an thlauaw ti ruah ding a um. A ‘upat tuk’ ah cun ‘nauhak tuk’ thaw cun harsatnak tampi an nei ding. Sex ihsi thawkin thil dangdang khalah harsatnak a um thei. Cuitlunah mipa cu upa tuk khal sehla, fate neihnak (ci) a nun thotho ruangah kum nauhak tuk hnen ihsin fa tampi a nei ding ih insungsang cawmawknak lam khalah harsatnak a um tengteng ding.

22) Nupi upa tuk le pasal nauhak tuk neihawknak ih a poinak le poilonak?: A tlun ta vek a si ko. A pawi thotho tinak a si. Ziangahtile, nupi tar tuk cun fate a nei thei nawn lo ding ti a fiang zo; a pasal in fate neih a duh ih an nu ih aneih thei nawn loah cun buainak a suak mai ding. Cuitlunah, nunau cu cak lo deuh an si tikah pasal nauhak tuk thaw cun an thuhai a rualaw thei lo ding. Nunau in a pasal nauhak tuk, thazang cak `thel`thel duhzawng a thlun thei loah cun a pasal cu khawdang a tang lo ding ti rel ban a si lo. A ler tiih mawhsiat ding khal a si lo; a mawh lo titlak a si. Curuangah a ‘tuk’ veve cu a `tha lo tinak a si.

23) Cathiam le cathiamlo neihawknak ih a poinak le poilonak?: A pawinak le pawi lonak a um. A pawinak cu pakhat le pakhat bawmawk an `tul canah bawmaw thei loin an um. Ca rung, ca ra, pasal um lo sungih thu pawipeng a um tikah cathiamtu lawnglawngih ti ding cun a buaithlak deuh. Khatlamah, cathiam veve nei-aw lakah a remaw thei lo nupa an tam zet ve. Ziangahtile, ‘thiam” le ‘thei’ an ti-aw veve ih “zodeuh” ti thinlung an pu duh zet.

24) Phunhnam dang thawi neihawknak ih a poinak le poilonak?:  Phun hnam dang kan ti mi hi ziang tiang a huap ding! Laimi le Laimi lak khalah hnam fatete kan um ih cuteh a huam maw! Thinlung kauzawng in mi hmuahhmuah hi phunhnam pakhat (Adam cithlah) kan si `theh, thleidangaw ding kan um lo ti zawngih ruah cun a pawi lo. Khatlamah, aw-an ihsi thawkin nunphung bangaw lo neihawk cu mai phunhnam te thawi neihawk hnakin thuhla a tam cuang a si ding, “Mai phunhnam ngaingai lo hi cu” a titu an um ruri. A tlangpithuin fate cu nui lamah an luang duh cuang. Nu an fim viau loah cun pai lam sinak cu nuam teten a cemral hrethro ih thlah hnih, thlah thumah cun cuvial a si ko.

25) Biaknak bangawlo neihawk hi Bible in a dawn ti cu kan thei cio ko. Asile an nupa in mah le biaknak cio zalenzet in kan be veve pei, kan fate khal anmai duh mi mi kan beter pei tiah rualremnak an tuah a si le teh? Cuti an rualrem thei ngaingai ah cun a pawi lo kan ti ke. Asinan, a tamsawn ah cun rualrem taktak a har a si ding, sakhaw biaknak bangawk lo ruangih buainak a tawng mi insungsang hmuh ding an um `theu.

26) Mipa hrangah kum ziat hrawng hi si innsang din (nupi nei) dingih thabik can?

‘Nupi ka nei lo lawlaw ding’ ti ceng loah cun kum 30 leng cu lan lo sehla a `tha.

27) Minu hrangah teh kum ziat hrawng khi si pasal nei dingih thabik can?

Zirnak le thil dangah laklawhnak a um lem loah cun kum 20-25 hrawng hi a rem bikin ka thei.

28) Duh mi thawi co-aw ngah lo pawl hi a hlan vek tlukin midang an va duhdawt sal thei kem? Hinah hin mipa le minu an bangawklonak teh a um maw? Duhdawsal thei ding. Co-awk lo ruang hman si lo, thihsanawk hmanah mai nupi/pasal hngilh ih nupi/pasal thar thawi nuam tuk an um ko.

29) Lungkuainat tuar (Grieving Period) sung hi ziangtluk hrawng a rei theu? Mipa le minu hi an lungkuai sung a bangaw ko maw? Mipa hnakin nunau hi an tuarfai deuh an ti cuteh. A rei lam cu ka thei lo. Mipa hi an zuau deuh ti a si. A nguk (tap) hruihro hman an um; nunau hnakin mipa an `tah a bendeuh an ti.

30) Nupa thenawknak sanbik hi ziangpawl an si? A san a bangaw lo cio ding. A tir ihsi duh-aw cia lem lo, sungkhatih remtuahcawp, lehhnu tiang duhaw thei ngaingai lo an um thei. Duhaw cia ih nei-aw ah cun nunau khal mipa khal nun hlothlau (mipa/nunau dang parah, sumpai lamah tvp) le sungkhat thawi remawk thei lo ruangah a si deuh bik.

 

31) Nupa an thenawk tikah pasal ih mawh maw nupi ih mawh a tamdeuh? Mi pakhat parah mawhnak hmuahhmuah `thum a theih lo ding tiah ka ruat. Mawhnak zawn an nei veve lo ding maw!

 

32) Nupa thenawknak a mal sinsin theinak dingah ziang a tul? Pakhatnak, Pathian thuih `thumaw nupa si thei sehla. Pahnihnak, nupi/pasal neihawk hi sumpai, neih le siah ruangah si loin duhdawtnak ruangih neihawk si `theu sehla. Pathumnak, nupa nun hi dam sung daih zir ding a um ih mai nupi/pasal duhzawng theih tumih zirawk vivo ding. Neihawknak famkim (perfect marriage) hi leitlunah a um thei lo, harsatnak kan tawn khal le a pahtlangdan hawltlang thiam sehla. 

 

33) Nupipawl in thei sehla na duhsak mi pasal ti lungawidan thupibik pathum in in sim aw. Nupi ~Tha`thum ka ngan laiih thinlung lam thuhla zirthiampawl ih hmuhsuah mi (an ngan mi) ka vun mang. Pakhatnak, mipapawl in sex lamih lungkim tawkih um an duh. (An tlin taktak lo khalle nunau lam ihsin harsatnak a pe ding a si lo). Pahnihnak, mipapawl in ngaisan (admiration) an duh. Mai pasal ngainep le ziangih siar lo hi mipapawl in an hua tuk ti a si. Pathumnak, mipa sungkhat thawi remawk. Mai pasal sungkua ngaihsak lo; cui sapbai-ih relsia/sawisel ringring nupi hi an pasalpawl in an thilungten an ngaina thei lo. Curuangah, nupa nun (insungsang) lam thu nasa zetih zingzawitu Cecil Osborne cun, “Na pasal in a sungkhat unaupawl a sawisel rero hmanah rak tel ve hlah. Na rak relpi ciamco ah cun a sungkhat lamah a thinlung a hersal thei” a ti.   

 

34) Pasalpawl in thei sehla na duhsak mi nupi ti lungawidan thupibik pathum in in sim aw. Pakhatnak, nunau ih `tulbik mi cu anmah duhdawt ih ngaihsak. Pahnihnak, pasal rinsantlak le pathumnakah, anmah cawm le zoh`tha theitu an duh bik.

35) Position dangdangih nupa sex hmantlangnak in a suahpi mi rah sia le rah tha pawl? Mai nupa karlakah cun lungkimtlang mi position pohpoh a pawinak a um ka zum lo. Asinan, pakhat khatin amai duh mi position lawnglawngih umtlang tum in, a nupi/pasal in a rak remtipi loah cun a `tha lo thei. Lungkim tlang mi position ih umkhawm tluktu a um lo. Theihthiamawk veve a `thabik.

36) Sex Education hi ziangtin na ruat, tul na ti maw? Tul na ti a si le khui hmunah ziangvekin ziangvek tiang zirhawk ding a si? Kan Lai `tawngah “zahmawh” kan ti ih rel zarhah kan ruat; cuticing cun, sex hmang lo nupa a um theih fawn lo. Sex Education hi thiam zetih zirhawk cu kan `tul cio in ka hmu. Khatlamah, hmuh ding le zoh ding a phunphun a suah tikah luar tukin kan fehpi lala. Ram `thangsopawl ah sex thianhlimnak cu zalen tukin an hmang lala. Kum zabi 20-nakih thil thleng maksak pakhat cu sex revolution an ti hngehnge.

37) Pasal ih minu dang ngai san (Extramarital affair) a um theu mi hi ziangruangah a si? Tamdeuh in in sim aw. A san dangdang a um thei. Pakhatnak, a ler hrimhrim ruangah. Pahnihnak, a nupi parah lungkimnak a hmuh lo ruangah. A hnuk a ciap ngah lo a si thei. Pathumnak, a umnak hmun le ramin a zir ruangah. A sullam cu nupi loin khual a tlawng rei khal a si thei, an nu tel loin nunau dang thawn an kawmaw tuk khal a si thei. Culo tal le, ralring cia loih cang pang sual khal a um thei.

38) Nupi in mipa dang ngai san mi hi teh ziangruangah a si theu?  Pakhatnak, a ler hrimhrim (mipa a duh hrimhrim) ruangah a si thei. Pahnihnak, a tir ihsin an pa a iai cia a si thei. Pathumnak, duhaw cingih rak nei-aw an si ko nan, an pai hnen ihsin diremnak a ngah lo ruangah a si thei. Thil cang thei leh mi cu, khualtlawn suhsohnakah mipa thawi umtlang a tam ih cu mi ruang khalin sex hman duhnak tiang a thlen thei.

39) Nupi/pasal sawn damlo (sex hmangtlang thei lo) ruangah a pakhat in extramarital affair a commit (or) nupi/pasal dang a neih san mi hi teh mawhthluk theih a si kem?

Reldan thiam a har zetin ka thei. Nupa cu ziangvek harsatnak a thlen hmanah duhdaw aw in dam sung kilkhawiaw ding kan si kan ti nan, hivek dinhmun taktak a thlen tikah cun mawhthlukawk theih khal a si lonak zawn a um ve.

40) Bible in a sian mi nupa thenawknak hi ziangvek case ah a si? Ziangvek sualnak ruang khalah Bible cun nupa `thenawk a siang lo. Nupi uire (mipa uire kan nei lo mawsi) hman mipa hrekkhat cun an pawmrem theisal ih fak an um nasa. Thil harsa zet a si ding nan, cuvek mi cu ngaisan an um nasa in ka thei.

41) Nupi dang a neitu ding pathlawi le pahmei pawl hnenih na cah ta duh mi?

 

A hnuaita thawn sang kawp sehla. Pathlawi, nuthlawi si hi a san dangdang ruangah a si `theu. Vanduainak ruangah mai nupi/pasal ih thihsan ruangah a si thei fawn. Curuangah, nunau le mipa neihawk (nupa umkhawm) tlukih thil sunglawi a um lo; mai nupi/pasal tluk hnem theitu dang an um lo. A cang thei a si ah cun tar hnu khalah mai tawkte nupi/pasal hawl `ten`to ding a si. Nu le pa karlak nun tlukih sunglawi a um lo. Pitar/putarpawl in anmah zohtu/hnemtu an `tul sinsin. “Putar/piter tete ih pasal/nupi loih um thei lo” ti ding an si lo, an `tul sinsin ti’n ka ruat. Nupi/pasal kan tuamhlawmawk vekin fate khalin nu le pa kan tuamhlawm thei ngaingai lo, kan hnem thei fawn lo.

42) Pasal dang a neitu ding nuthlawi le nuhmei pawl hnenih na cah ta duh mi?

43) Bible in fatepawl kha nu le pai thu ngai dingin a cah ih nupi pasal thu ah teh ngai thluh ding a si maw? Fate in nu le pai duhlo mi a duh a si le teh ziangtin a tuah pei?

 

Nu le pa sawn an thupi. Duhnak ti mi cu a dan a dang tuk, thil dang vekih tah theih a si lo. A can theiah cun fate thawn reltlang hmaisa sehla, nu le pa in an duhpi thei lonak san tiangin relpi sehla. Cui an duh thotho ah cun nu le pa sawn kha `thumawk ding a si. Pawngpa duh loih duh lo mai ding a si lo. Rawnawkkhawm derhdo tluktu a um lo.

44) Tufangih na tuah/tuan mipawl: Tufangah hin Kawhhran hmangin Pathian in `tuanvo i pek mi cu Kawl ram sung (a hleice in Myanmar Council of Churches –MCC) hnuaiih Bible tlawng pawlkawm “Association for Theological education in Myanmar-ATEM) ah zungah 2009 ihsin hlawlengin ka `tuan. ATEM hnuaiah Bible tlawng 34 kan nei. Kan sungten Sanchaung, Yangon ah mi innkhan sangin kan khawsa. Kum hnih sung ka `tuan zo ih tuihnu kum 3 hrang (2013) tiang `tuan peh dingin in hrilsal. Kan hnabik cu Bible tlawngpawl `thansonak ding, a sungih `tuantu (faculty) pawl sang sinih an zir theinak ding lamzin hawl le Bible tlawngih `tuan lo, Pastor me Ministerpawl hrang khalah an `thathnemnak ding hawlpi in workshop le seminar tivek tuahsak a si. Ram sung Kawhhran le ram leng ihsin `tuanpi dangdang thawi `tuantlang a si tikah ram leng lamih feh phahphah a `tul.

45) Sim duh mi na neih lai mi?? Ka lung a awi. Ka ruah dah lo mi tete thu `tha`tha in sut ih diriam ko ka lo san thei lo hmanah keimai lamah hlawknak ka sar phah. CT parah le hi thu a rak siartu zate parah ka lung a awi ngaingai; lungawi thu ka sim.

%d bloggers like this: