Hruaitu – Thang Tin Sum

CT: Na hmin le na innsang pawl thluhla.

Rev. Thang Tin Sum ka si ih,  Ete pa, Pu Sum, Paa Sum, Saya Sum, U Sum tin a phunphun in in ko.  Kan Laidan ten, hitivek in kawhawk hi sung lawi ka ti zet. .. Miphun dang pawl ih..ka hmin kimten in kawh hi cu nuam ka ti tuk lem lo. Kum 1980 ah nupi ( Ttial Vang Lian, Vangte) ka nei ih Pathian in ka hminse sawngtu ah, fanu Tin E Sin  (Ete ) le fapa Tha Van (Vanvan) in thlawsuah.

CT: Na suahnak khua cipciar deuh ten.

Ka suahnak khua cu Bomba, Dokhar, Inral, Than Zam khua tin hmin 4 kan nei ngelcel. Ka pu cu Than Zam a si ih, Tlauhmun miuk Pu Van Nawl ih naupa a si. Pu Than Zam cu, Tlauhmun ih veng lal ttuan a paih lo ruangah Dokhar ah khua an kai. Dokhar hmun cu, a u tei khua Khawlung kiangah a um. Cuisin Tiahdai khua lam naihnak hmun ah an tthawn. Bomba kung a um ruangah Bomba an ti. Khualhring tlang tluan, Tlangkhua thawn ralden te kan si ruangah, Tlangkhua unau pawl in Inral in ti. Chuncung, Ramthlo lam unau pawl in kapu’i hmin, Tham Zam khua in ti. Kan khua Bomba cu khawkelet a si ruangah zo khal in an pal tuk lo. Falam pengah a larmi khua khal a si lo.

CT: Na no lai can ih na rak tumtah le na harsatnak?

alam tlawng phun 10 ka on hlan ah ka piang thar zo ih, Pathian thu lawng a rit in ka rak ri dah. Thildang tumtah thei mi ka nei lo. Phun 10 ong ta lo in Falam Bible tlawngah Diploma kai mei sehla ti lawng ka tumtah. Sadu Sandar Shing le Paul ih nundan ka daw tuk. An mah vek in thuthang ttha phuang ih Martyr in thi ve mei seh la ti tla ka duh mei. Ka rualpi le sungkhat pawl cu ka parah an lung a kim thei lo. Cu lawmam, phunsang tlawng kai tla tum aw la, cuihnu lam ah Pathian hna na ttuan le a ttha sawn ding tiah in forh rero ttheu. Falam ih kan Bible tlawng kai ding cu a rem cang thei lo. Pathian lam hruainak thotho a si. Phun 10 camibuai ka tuah sal ih Pathian bawmnak in ka ong.  Kum 1969 ah Mandalay University ka thleng. Mandalay University ka thlen tik khal ah Pathian thu ka sim ttheu ih ka rualpi pawl hrekkhat in Pastor tiah capohnak in in ko lala.  Phunsang tlawng ka kai lai khal ah, Bible tlawngkai ih, Pathian hnattuan ding lawng ka tum ringring.

CT: Na zirnak lam dinhmun?

Kum 1973 ah Mandalay University in B.A History ka ttheh. Ka ttheh hnu kum 1974 in MIT, BDS, Insein ah Bible tlawng kai ka thawk. Kum 1976 ah  B.R.E ka ttheh. BRE cu culai fang ih a sangbik Degree, BDA ( MIT) in a pek thei mi a si. Tutiang in Pathian hnattuan in can ka hman ruangah Degree sangpi zirnak can ka nei ve lo.

CT: Tufang na hnatuan mi pawl?

Kum 1976 Bible tlawng ka ttheh veten, Burma Council of Churches (MCC) hna ttuan ka thawk. Literacy Director/Coordinator tin tutiang Pathian in i hmang.  MCC hna ttuan ka thawk pek ah ZBC Saya pawl Yangon ah zohman an um hrih lo. Culai fang ih ZBC GS cu Rev, Sang Awi a si. Treasurer cu Rev. S Hre Kio a si. Hitin in ti “A ziang khal le ZBC ramsung ttuan ter cu kan lo duh sak zet nan, BCC level in ZBC Saya khal kan neih dah lo ruangah kan mai aiawh vek in ttuan ko aw “ in ti. A cem cia mi can pawl ka vun ruat ih, kan pupa ttong tthim vek in  “ Keihi Zawhte upat in ka u pa” a si hi teh ka ti ttheu.

CT: MCC ih nan hnatuan mi pawl theih kan va hiar sinsin ve?

thnic minorities timi Kawlram um miphun fate deuh pawl hrangah Calai hna kan ttuan. 1976 in tutiang kan ttuannak hmun pawl cu; Naga, Wa, Karen, Shan, Akha, Lahu, Lisu, Kachin, Tedim, Falam, Hakha, Cho, Khumi, Lemi, Ruangtu, Myo… timi miphun pawl hrang ah  kan ttuan.  Asinan tufang cu Ka Chin, Hakha, Falam, Lemi, Ruangtu, Lahu, Lisu, Lahu miphun pawl hnen lawngah kan ttuan thei. A zaten kan huap cawk nawn lo.  Advanced le Basic Level Literacy tin phun 2 kan tthen. Kachin, Hakha, Falam cu Advanced group an si ih a dang pawl cu Basic level an si.

CT: Ziang ruangah Vainim Saya an lo ti?

Lai khawte lam suak ti famcu kawhhawl sovar te kan ei ringring mi hin ka thin i khawih, a nazet ttheu. Mandalay tlawng ka kai lai khalah khawlam putar pawl in vainim rialnak in cah ringring. Hivek dinhmun ih tthanglianmi  ka si tikah, Laimi khawte lam pawl ziangtin kan tthangso deuhding ti le, kan eiin daan ziangtin kan thleng thei ding timi hi tutiang  ka ti theitawk ruat lo in ka um thei lo. Innhnen duhdawt ding timi kan Pathian thukham khal a si. Kan pupa pawl ih nuhmei farah khurawm ding an timi thaw khal in a mil aw.

MCC ka ttuan sungah kan Lai khawte lam tthansonak ih kan ttul bikmi pakhat, Vainim ei dan thleng ding thu thawn peh aw in tu le tu ka rel tam tuk ruangah, MCC ka ttuanpi Saya pawl in Vainim Saya tiah in ko. Kum 1984 hrawngah Dr. Than Bil Luai le Pu Bawi Kheng ( Lumte khua mi) ka sawm ih, Khuanglung kiang lungbok va ah Vainim rialnak le sitii rialnak cet kan tuahsak dah. An khaw kiangkap pawl in an rak tthathnempi zet tin ka thei.

Khaw dangdang hrangah Vainim rialnak cet kan bun sak thei lo nan, Vutcam thawn vainim hawngkhawh daan ka zir suak mi in mitampi tthathnemnak a pe ti ka thei ih ka lung a awi zet. Vutcam thawn vainim hawngkhawhdan formula cu, Pathian lam hruainak in, Kum 1990 USA, Kiononia centre ka thlen ttum ah in sim ih, Laitlang ka tlun veten ka zirh lohli hai. Tutiang Lai khawte lam hmun tampi ah an tthathnempi zet tin ka thei ih Pathian ka thangtthat.

CT: Tufang teh Khawte lam tthansonak ziang na buai pi lala?

Lothlo seminar timi hi kumtin ten, Falam, FBA zungah kan tuah ttheu. Lai khawte lam tthansonak a duhtu, kumkhawdaih hmuan (permanent farming) a tuah zo tu, pawl tla kan sawm ih, thu hlawm khawmawknak kan tuah ringring. Kan tumtahmi cu, pilher nawn lo in ziangtin kumkhawdaih hmuan kan tuah thei cio ding timi kan rel khawm ttheu. Kan seminar kaitu area sungin, lopil tampi a nei lotu area pawl cun kan thurel mi an phur nasa. Thangpawl area tivek pawl in an phur cuang. Himi area pawl cu kan resource, saya khal an si. Asinan, lopil tampi a neitu pawl cun an phur tuk lo. Thutthimnak ah Zahau area  kan khawlam tivek pawl….Khua ihkipah permanent farming, kumkhawdaih hmuan tuah thei seh la timi cu kan saduh thah cio mi a si.

Cuasi ih, kan khua  Bomba khal ah Falam peng Thangpawl area vekin, kumkhawhmuan,  (permanent farming) tuah thei ding in nasa zet in ka zuampi lai fang a si. Pipe in tidai kan lak sak thluh zo. Hmuan tuah mei ding lawng a bak. Asinan a tuah an mal te lai. Vutcam thawn vainim hawng kheh cu kan cawng hluarhlo mei nan, thil harsa deuh a si mi, kumkhawhmuan tuah ding tivek cu olten an cawng thei hrih lo. Lopil tthattha pil 9 lai an neih ruang khalah a si men ke maw ka ti rero. Lo an vat. Kum 3 hrawng an thlo. A dang ah an cer lala. Kum 9 lai a rak rei zo ruangah an lo cu a mawk zet. Cozah dawm burh khal a ttul lo. An thlai rawl pawl cu green product taktak a si ih a thaw cuang. Harhdamnak ngaingai cu a si. Cuticun pilher rero in lo an thlo lala. Olten rawl an nei mei ih, cumi cun kumkhawdaih hmuan tuah ding ti ih kan forh rero mi cu kan hlawh tling thei ngaingai hrihlo. Nikhat khat ah cun an cawng duh leh hram ke cu tiah zumnak ka nei.

Khua ih kip ah kumkhawdaih hmuan tuah thluh thei ding in saduh kan that. Lopil tampi nei lo pawl hrangah cun kumkhawdaih hmuan tuah cu an duh mei. Zirh a ol te. Falam peng sung ram nei mal pawl hmun ahcun kumkhawdaih hmuan nei an tam thlang. Cozah dawm an hmang tuk deuh ih organic dawm in thleng thei ding kan forh sal rero. Thutthimnak ah, Bokashi dawm, compost dawm tivek tuah dan kan zirh ih an thleng thei leh ko ding tiah zumnak kan nei. Hivek tuahdan cabu tla kan suah sak rero.

CT: Pawl (Denomination) parih na hmuh dan?

Pawl ah rundamnak a um lo tiah Kum 1973 ah hla ka rak phuah dah zo. Cumi cu tu khalah ka pom mi a si. Pawl tinkim hi Bochuk Jesuh ih Batalion kan sithluh tiah hmu aw thiam seh la, mah le mah kap aw lo te’n, Bochuk hrang lawng ah Satan ral  do cio seh la ziang tluk ha a tthat ding.

CT: Ramdang zingtik ah na thleng?

Mahsalah san sung, Kum 1962 in 1979 tiang, biaknak lam hmin in ramleng feh an siang lo. Sangka an khar ttheptthep. Asinan, Kum 1979 in Biaknak lam upa pawl ramlengah meeting kai theih a si thlang tiah an than. Cuveten, MCC, GS Rev. U Aung Khin Singapore ah a feh. A nawl 2 nak ah upa hrek khat pawl cu, US le  Hongkong lam tla ah an feh.  Rev. Smith cu USA ah a feh ih  Rev. C. Hrang Tin Khum ( ZBC. GS ) cu Hongkong ah a feh.  Kum 1980  ah keikhal Italy ram ah ka feh ve. A nawl 3 nak hrawng ka si. Cuihnu ah cun ramleng ah tu le tu, meeting kai ding in siseh, Training kai ding in siseh ka feh ttheu. America ka thlen hmaisabik kum cu 1985 a si. Culai ah cun Laimi an rak mal zet lai.

1980’s ah cun ramleng feh an mal zet. Rev. Dr. Van Bik ih a rak ttongdah mi ka cing lai. Kum 1983 ah London in a ra tlung ih, Laimi pacang rual in ramleng a tlawn thu an sut ciamco. Anih in “Nikhatkhat ah cun Laimi pawl tla Singapore feh tla cu kan tamzet lai ding.  Kalemyo kan tlawn tluk fang lawng a si leh ding” a ti. Asim vekin tuah cun Singapore sim lo, Leitlun ram ih kipah Laimi kan khat thluh ngaingai.

CT: Kan Calai parih na hmuh dan;

Kan Falam pawl hi ka ruahnak hnak in kan Calai lam ah kan tthangphawk nasa tin ka ruat. Kan Lai cangandan kan ttong feh daan, kan vowel um tu daan pawl nasazet in kan phawrh suak thei tin ka hmu. Kum 1980’s hrawng ah himi thu hi kan mithiam hrekkhat in an rak buaipi thei zo. A vowel um tudan ih zoh cun buaipi tlak taktak cu a si ngai.  Linguist lam Ph. D a ong pawl hman in himi Vowel cu an buai pi mi a si rengreng.  O le Aw thu thawn peh aw in khuahlan missionary san ihsin an rak buaipi zomi a si ticu kan thei cio ding ka zum. Khatlam khatlam in 100% a famkim thei ngaingai lo.  Famkim thlepthlep lo hman seh la, kan hman tthang mi a si ruangah a poi tuk lem lo. Hman theih a si ko. Himi ruangah na tuk ih buai ciamco ding in ka ruat lo. Thutthimnak ah “Klang” timi tla kum reipi an rak hmang thei ko. Zaran pawl in a sual ti hman an thei lo. Asinan, kan mithiam hrekkhat in “Tlang” ti ding a si sawn tiah an thleng ih, tuah cun mi tamsawn in “tlang” “tl” kan hmang zo. Asinan “Tl” a hmang duh lo mi hrekkhat an um lai. Thutthimnak ah, “Klem” “Klir” tivek. “Tl” an hman duh lo khal le, poi sat tuk ding a si lem lo. Kan theih thiam pi ko. Cuvek theihthiam sak awknak (mutual recognition) hi thil ttha a si tin ka ruat. Kan bangawk lonak tete hi theihthiampi awk ding a si. Camibuai tuah ding vekih ti fekfek tuk ding a si hrih lo.

Kum 2002 ah kan calai lam ttuantu, CLF le FCCLS kan mithiam hrekkhat pawl MCC ah ka ko khawm ih thurel tlangnak kan nei. Ramdang ih sin Linguist lam thiam minung 5 lai khal in in tel pi ve. In zirhmi sungin kan lung kim zetmi thuhla pakhat cu hitin a si. “Calai timi cu a har zetmi subject a si. A cancan ahcun, nupa rem aw lo vek a si. Remawknak tuah lo ah cun tthen awk a ol te. Tthen aw lo ding in Maximum Humility timi nasazet in khatlam khatlam tthumawknak  neih a ttul” ti a si..

Cutivekih in forh ciamco ruangah, lungrualnak tla kan tuah thei lawk. Kan lungrualnak cu cabu fate ah kan suah ih, tutiang FCCLS cun a tlangpi thu in a fehpi rero lai. Asinan, a hrekkhat in, kan lung rualmi thu kan feh pi thei sal lo.  Himizawnah a thlun thei lo tu pawl khal napin mawh thluk awk ciamco ding a si lo tin ka ruat. Ziangah tile kan nih cu Cozah lam vek in thu nei tu kan si lo pi. Duhsaknak lawng ih remnak tuahtu fang men kan si.

CT: A bang aw lomi ziang tin saw hna kan ttuan tlang thei ding?

A bang aw lomi khal hmunkhat ah kan um tlang thei ko timi, kan khua Bomba le Khawlung thu thutthimnak in rel ka duh. Khawlung le Bomba cu unau suakkhat khua kan si. Asinan an hmin sak a bang aw lo mi a um.  Kan khua Bomba in “Zaal” kan ti. Khawlung in “Vaidip” an ti. A cancan cu Khawlung le Bomba tlangval huatsuak pawl an el aw ciamco ttheu. Ziangtluk kan el awk khal le tuisun nitiang kan hminsakmi a bang aw thei dah lo.  Asinan, Khawlung in “Vaidip” an ti ih Bomba pawl in “Zaal” an ti ruangah malte hman kan hua aw cuang lo. Pakhat le pakhat kan duhdawtnak, unau kan sinak, pakhat le pakhat kan tuam hlawmawknak, kan tlawmngainak pawl cu himi kan hminsak dannak in a tthen thei dah lo. Cuvek in kan Falam pengsungah lam dannak tete, kan cangan dan a bang aw lo mi tete cu kan nei ko ding. Asinan cumi pawl ruangah kan common interest cu hloh ter ding a si hrimhrim lo.  A ttulnak ah bawm aw hliarhlo thotho ding kan si. Cuvek tidan, bawmawknak cu, miphun picang pawl ih lungput an ti.  Tuluk le USA tla an bang awklonak tampi a um ko. Asinan, hmunkhat ih an hnattuan tlang theinak, sipuazi lamah cun an ttangrual thotho.

Nikhat khat ah kan cozah pawl in kan mithiam pawl tla hmang in, cazirding tla in tuah sak thei can tla a um leh ko lo ding. Cuican ah cun tlawngta cun ziang tin saw kan el thei ding. Cozah ih zirding a timi vek in camibuai tuah ding a si mei. Tuah cun Biaknak hmin lawng in kan cang vai ih, camibuai tuah tla a ttul hrih lo ruangah a poituk hrih lem lopi. Huatawknak thlak ko, mah le mah na tuk ih thu el aw ciamco ding kan si hrih lo tin ka ruat. Khawlung pawl in “Zaal” an ti thei lo khal le “Vaidip” an timi cu theihthiampi mei seh la, Vaidip na timi cu a diklo pi tituk hrih lo seh la a ttha lo ding maw ka tinak a si.

(Asinan hminsintlak ih ka ruat mi cu, ka tupa Pa Ro tivek, Khawlungpa in midang hnen, Falam tlaangpawl, mipi hnen a thlen tikah cun, “Vaidip” a ti kherkher lem lo. “Zaal” a ti thei ve ko. Cuvek in a ttulnak hmun ah cun thlengawk thiam a ttul zet. Zahau pawl in kan khua cio ah cun, “Rawl ka ii” kan ti naan, Falam lak kan tlan ah cun “Rawl ka ei” kan ti thei ve ko. Ti fekfek tuk ding a si lem lo. Zapi duhzawng tla pompi thiam seh la ka tinak a si. Tlauhmun le Sunthla pa in “Ki” timi an hmang nan, midang theih ding ih ca an kuat tikah cun “ Kei” timi an hmang thiam ve a si lo maw?)

Bang lo aw cing in ttanrual theinak hawl thiam cu miphun picang pawl tidaan a si.

CT:  Thangthar nonawn thucah duh in na nei maw?

1. Pathian hngilh hlah.

Keimah Khawte Fa timi ka cabu cemnak lam ah kan Laimi pawl hnen ah thu tamnawn ka cah zo. Kan pupa pawl rinsantlak an si theinak cu, Biaknak ah an tthum aw ka ti. Khawzing Pathian ttihzah tu an si ruangah Rinsantlak an si theinak a si tiah tampi ka ngan zo. Tulai san khal ah cumi ka sim zo mi Biaknak timi cu kan ttul bikmi a si ko. Biaknak fumfe kan neih lo ah cun, Pathian parah kan tthumawk lo ah cun, midang rinsantlak kan si thei dah lo ding.

2. Tesinfa tiang ro ttha roh tum aw.

A ngaingai tiahcun Laimi pawl kan nundaan hi ka zoh rero tikah kan pupa san in tutiang kan tumtahmi kan ngah ringring ka ti le ka sual lem lo ding. Kan pupa san ah cun, Salu ngah ding an tumtah ih an ngah suak taktak tiah “Salurop” timi hla ka phuah zo kha. Tu fang ah cun ramleng feh kan tum cio ih kan feh thei taktak. Kan tefa tiang hrang a ttha mi ro ttha ziang kan roh ding timi cu tampi ruat tlak a si. Ecology dinhmun lam ih ruah cun, kan leitlun tthansonak pawl hi beidongnak tampi a suak. Dawttlak ngaingai a um lo. Duhham nak hlir in a khat. Global warming ruangah Climate changes timi, tikcu le can a thleng aw thluh. Nan thei cio. Tefa hrangah kan Leilungpi hi umnak tlak a si nawn pei maw tiah Ecologist pawl an thin a phang zet. Leitlun mithiam pawl tu le tu conference an tuah rero ttheu nan, lungkimtlangnak pipa zianghman an suah pi thei dah lo. An conference cu mi hrekkhat in nan theih zo vek in COP an ti. Conference of Parties ti a si. COP-15,16,17 ti pawl an tuah zo.

Kan theih vekin minung tampi cu tisa tthansonak lawng an uar tukih kiangkap (environment) an siat ter thluh.  Cu asi ih, IT san kan mino pawl cun kan san thawn a mil aw mi ziang a si ti napin ruat ding a si.  Tisa tthansonak lawng cu a tlamtling thei ngaingai lo. Holistic development, sustainable development tivek pawl lawng ruat tlak a si.

Pathian ttihzahnak a tello mi thiamnak cu ttih a nung. Cuvek in Pathian tello tthansonak cu ttih a nung. Cui kan san, IT san fimthiamnak phunphun ngah suak ding in napin zuam uh. Cumi thiamnak le, Pathian ttihzahnak nan kom khawm thei a si le Leilung tlun ih zoh tthimtlak nan si ding. Kan pupa pawl ih dan ttha khal hngilh hrimhrim hlah uh.  (Western technology + Asian family spirit + God) Himi pathum nan kom khawm thei le a tlamtlingmi tthansonak nan ngah suak thei ding. Tesinfa tiang ro ttha ah a cang ding.  Tisa lam lawng tthansonak cu nunsantlak a si lo. Duhhamtuk tthansonak cun kiangkap a siat suah thluh. Kanmai  san daih lawng si lo in tesinfa tiang a daih dingmi ro ttha tumtah ding a si.Na simmi , na relmi, na tuahmi in midang hrangah ziang tluk tthatnak a suahpi ding? Tesinfa tiang teh tthatnak a suahpi thei ding maw titla saupin ruat aw. Tthatnak a suahpi theimi, na tuah theimi taimak thlak in zuam aw. Cumi tengteng a si ticu ka lo khihhmuh thei lo. IT san thawn a mil aw mi napin ruat cio uh. Keimai din hmun in ka rel a si le, ka tuahmi pawl hi tesinfa hrang rottha a si lo hman ah, Pathian rundamnak thuthangttha ka phuan ttheu mi cu, tesinfa tiang rotthabik pakhat a si tin ka ruat.

Van hram deng tiang a um mi Laimi ka phunpi pawl, Leitlun tisa nunnak hrangah tesinfatiang ro ttha roh ding na neih lo hman ah, Thlarau lam rundamnak ro ttha na roh thei. Leitlun nan thlennak hmunkip ah missionary lungput nei in, thlarau kaitu siding zuamcio uh. Cumicu tesinfatiang ro tthabik a si. Keitla ka pa ih i rohta mi kan inn pi cu a rop zo. Asinan, kan khua Pastor Rev. Hrang Zul le Falam Pastor Rev. S. Hre Kio  ih in rohta mi Rundamnak cu kumkhua a hmun mi a si. Cuvek kumkhua a daihmi ro sunglawibik roh cio u si.

3. Asaannak in khua cuan aw.

A niamnak hmunrawn in khua thlir lo ding. Tlang sannak hmun in khua na cawn lawngah fiangten ram hlapi  na hmu thei ding. Niamtei khaw cawn cu, mitcaw pawl vuipi thu (Saipi) an el awk celcel vek a cang thei. Lei tisa thinlung put ih kan zoh awk tukah cun huatawknak a tam ringring. Laimi pawl hi a khua le a peng dinhmun lawngin zoh awk kan hmang ttheu. Phunkhat, hnamkhat kan sinak pawl tla kan hngilh can a tam tuk. Phunkhat, hnamkhat kan sinakzawn in zoh awk tla thiam phahphah seh la ziang tluk ha a tthat ding.  A ngaingai ti ah cun, hnamkhat, phunkhat kan sinak hi, a peng tahnak ih kham thei ding a si lo. Thutthimnak ah Mizoram tiang kan zoh a si le kan phunpi ticawk lo nan hmu cio ding.

Cu lawng si lo in, Thlarau mit in kan minung pi hi zoh thiam a ttha. Bawi Jesuh ah thisen khat, taksa khat, pumkhat kan si ti tla hngilh hrimhrim lo ding. Cuticun Vanlam mit in kan kiangkap kan thlir phah thiam le lung awinak a tam. Remnak a tam. Duhdawtnak a tam. Thinharnak a mal. Huatu a mal. Lungrualnak in a khat. Na thlennak kipah na nuam ding.

CT: Lo pehtlaihnak?

ttinsum@googlemail.com

CT: Na buai tuk karlak ah hitluk caan in pe thei ih kan lungawi tuk.

Kei khal ka lungawi ve.

%d bloggers like this: