Hruaitu – MP, Dr, Za Hlei Thang

1990 kumih Burma ram pumpi hrilawk nakih Chin National League for Democracy (CNLD) Party ihsi, kan mipi aiawh ih Falam Constituency II ihsi MP ih hril tlinmi leh ramleng a Cozah NCGUB ih Cabinet Minister, rak siban leh  kan ttong leh kan hla talsuak thei nawnlo nak tilipi sungih raktla zohnu thur suakih, rak tungding saltu.

Kan Chin miphun lakih Politician langsar leh mi cungcuang  MP, Dr, Za Hlei Thang cu Surbung Tlang Thuthang Editor Khuang Lian Sum in  a hnuai lam vekin hmaiton thusut nak a nei.

KLS,

Dr, Pu Za Hlei Thang beisei banlo leh zumbanlo in lo kawm theinak tikcu caantha kannei theiih, kalung a awizet. Politics lam siseh kan miphun dinhmun

siseh thu lo suduh mi tamzet ka neiih, Cumi sungah kan mipi in theih kan hiar

zetmi losut puppi mai sehla, kan theihcia vekin kan Burma ram ralkap Cozah

cun hrilawk nakcu tuah an tumih, hihi mipi hrangih zumtlak leh hrilawk nak dik a si na  zum maw?

Dr, ZHT,

Ka zumlo. Ziangah tile 1962 in tuini tiang a pehpehih kum 48 sung in uktu hi ralkap cozah an si.Ne Win khal 1962-1974 tiang hriamhrei thawn in uk hnuah amah lal thei ringring nak ding in Socialist ukawknak daan tuah tahratin  hrilawknak arak tuahih 1988 tiang lal berber in a rak uk. Saw Maung in 1990 ah Democracy dan in hrilawknak a tuah nan nehtu party NLD hnenah Cozah nak  arak pe thei cuanglo. Than Shwe khalin 1990 ihsin tuini tiang mipi palbet tahrat in sal vekin  in uk thotho.Tuhi Than Shwe cun a bum ih bum siloin thei cuahco cingin kumkhua ralkap laltheinak dingah ukawknak daan hrampi thar tuah le nemhnget cia in hrilawknak tuah a tummi asi.

Ziangruangah zumtheiding asilo tile;
[a] A daan tuahmi adik lo.

[b] A daan tuahmi article 26/a ,12/j le 4/d sungah cozah hnatuan phahin politics tuahlo ding, politics tuah tu cun cozah hna a tuan theilo tile, cozah hnaatuan pawlin party tuah loding tin a um nan, tulaifang roriih Prime Minister, tuanlai General, Thein Sein le adang ralbawi 22 pawl in USDP timi party an din thotho.

[c] Hrilawknak tuahtikah UN le Ram dangdangih sin zohdik tu kuatding timi a duhlo.
Curuangah thildik tuah a tumlo ti afiang. Tui thil diklo atuah cia zo mi le a tum cia mi hman in hrilawknak dik asi theilo.

KLS,

Himi hrilawk nakah Opposition Party tumbik National League for Democracy (NLD)

Party an tel tumlo tiah theih a siih, na hmuh danah ziangruangih tel duhlo ha an si

ding? Cun an telmaw tthasawnih na hmuh? Cun an telo hi tthasawnin na hmu?

DR, ZHT.

NLD party sung thu le an hotu pawl ruahnak ngaingai ka thei ve lo.A lengih an thannak ahcun ralkap cozah kaihmi Daw Aungsan Sukyi le adang NLD party hotu thawngtla lai pawl hrilawknakih tel an onlo tlunah party member khal an si theilo tiih an kham ruangah an ti.

Kei kahmuhdan ahcun NLD party hrilawknak an tello hi a dik ko tin ka ruat. Ziangah tile election an tel ahcun ralkap pawlih anmah lal ringring theinak dingih an tuahmi daan hrampi an pom sak thawn a bangaw ding.

Culawng siloin hrilawknakah telin a tam sawn ngah hman haisehla thu an nei thei taktak cuanglo ding.Ziangah ti le,2008 ih mipi hro nak a phunphun thawi an nemhnget tir mi daan hrampi sungah
(a) President cu thuneihnak sangbik pek asi.Cui tlunah president tuantuding cu ralkap thuhla theimi le thiam mi  asi ding ti a si.(Ralkap asiding tinak) Cuitlunah a hriltu ding khal anmai milai pawl tamsawn thei dingin an daan hrampi ah an tuah cia.
(b) Defence minister.
(c) Home minister
(d) Boarder affairs minister
Pawl cu raalkap ih direct pekmi MP sungin an si ding tin a um.
Cuihleiah ralkap in rampi venhimnak a thalo tiih a ruat asi le ziangtik khalah cozah a phiat thei uknak a la thei ti asi.
Curuangah NLD party hrilawknak tello ih ralkap uknak dodal an tum mihi a dik lawng siloin a man a khung in a sunglawi tin ka ruat.

KLS,

Asile himi hrilawk nakih tel dingah  tlangpar mi Political Party ziang mawzat an um ih, hi pawlhi ziangtin na hmu? an ram mipi hrangah zumtlak leh rinsan tlakin hna an ttuan thei taktak dingah na zummaw?

Dr, ZHT,

Politics tuah,Party tuah kanti tikah a tlangpi thu in tumtahnak pathum a um.

(a)Nationnal politics.[ Ram le hnam politics]
(b)Party politics.le
(c)Personal politics.[Bulpak politics] tin a um.

(a) A pakhatnak hi tlangparmi hrangah cun a thupi cuang ding abang.Tuitum hrilawknak ah hin Ram le Hnam hrangah party ka tuah ding,kacuh ding kanti ahcun Fimkhur a tul zet ding tin ka ruat.Ka relzo vekin Ram pumpi ukawknak daan tuah cia zo mi a si tikah Ram le Hnam hrangah thil thupi kan tuahthei dingmi a um tuk lemlo ding.Culawng siloin ram le hnam thu na rel ve ten na him lo ding.NLD khal himi a hmuh fiang ruangah a tello nak asi.

(b) Ram le Hnam hrang ruat leem lo,mai hmin thatnak le hlawknak khal tum lem lo,a party hmin duh men men le rualpipawl sawmnak ruangah politics tuah pawl, le party ah lutih tan zet tu pawl an si.

(c) Ram le hnam hrang silo in mahih hmin than nak le hlawknak tumtahnak thawi politics tuah tu pawl an si.

Tuitum hrilawknak tuahdingah hin Ram le Hnam hrang ruatih tuan duhtu ngaingai pawl hrangah cun party tuahman a um lem ding ka zumlo.Ralkap pawlih saduhthah kim nak men asi ding.
A tlunih (b) le (c) group ih tel pawl hrangah cun tuah ding asi ko.Hlawknak kan ngah lo hmanah kan hmin tal miin in theih phah deuh kei cu.

KLS,

Nan Party vunlo timai sehla Chin National League for Democracy (CNLD)  Party

hi himi hrilawk nakah tel an tumlo tiah titi kan theiih, ziangruang bikah  tel an tum lo?

Dr, ZHT,

Kannih ramleng um CNLD party pawl cun ralkap in hrilawknak a tuah ding anti veten tello dingin kan lung a kim tlangih cui lungkimnak cu ram sung kan party pawl khal theiter dingin kan rel.Ram sung CNLD party hotu pawlin an theiih an lungkim ve maw! asi lole an mahte tello ding in arel ti cu ka thei banlo.

Ziang ruangah tello dingin kan ruat tile;

1. 1988 kumih CNLD party rakdin laiah tumtahmi a pakhatnak cu Kawlram le tlangparmi kan zatein Democracy zalennak taktak ngah thei nak ding ti asi.( Democracy daan hrampi nganhrihlo).
2. CNLD party ih tumtahmi thupibik cu Chin ram le Chin miphun in Democracy zalennak taktak ngah ve ih tu hnakih thuneihnak sangsawn neih ve ding.(Federal state taktak)
3. Laimi zate lungrualnak ngah ko tuan ding.Laimi sungih tel hrihlo kan miphun unau pawl hawl suak vivo ding.
4.Lairam lengih Laimi pawl umnak hmun tinah mah le phu tawkih thuneihnak ngah thei ding.
5.Lairam a sung um leitlun,leihnuai ti le tlang thing le lung man neimi hmuah hmuah laimi ta sithei ding le laimi hrangih hman theinak ding.

CNLD party tuahnak san cu a tlunih tumtahnak thupi pawl tuah ding in asi.Culai ahcun ukawknak ding daan hrampi tuah hrihlo a siih cumi tuahtudingah hrilawknak tuah ding arak si rungah mahte mai miphun party[ tualto party ] kan rak tuahnak san asi.
[ e.g.Khalaiah NLD party a cak bik ti kan thei ko.Asinan NLD party ah rak lutta bang sehla,kantumtah mi pawlhi NLD tumtahmi asi lo ruangah party sung hmanah in hlonhlo sak mai ding.Party hotu kan si lo tlunah party sungah 90% cu kawl an si dingih kannih cu anthu ngaimen fang tu kan si men ding.]
Tucu rampumpi uknak daan hrampi tuah cia zo asi ih tui tuahciami siarlo a dang zianghman tuah le bet theih ding aum nawnlo.An tuahcia mi thlun ding le ralkap thu ngai ding lawng a tang thlang. Curuangah CNLD party a tello nak a si.

KLS,

Kum 1990 ah khan MP ih hriltin na siih, khami ttumah NLD leh tlangpar Political

Party MP ih hriltlin mi pawlkha Ralkap Cozah in Cozah nak a lo pe duhlo ih, Tui

ttum hrilawk nakah hin  Party dang pawlin nehnak co hai sehla  ralkap Cozah in Cozah nak a pek duh na zum maw?

Dr. ZHT,

1990 election laiah cun Saw Maung in nehtu hnenah cozah ka pe ding tin thu arak kam.NLD party in aneh tikah Saw Maung cun kan thukam vekin kan pe ding arakti ruangah Than Shwe le a ho pawlin Saw Maung an dawiih Than Shwe a rung lal nak si.

Than Shwe cu Lal duh ah a pu Saw Maung hman dawiih lalnak longngampa a si.Tu khal ka lal loding ti phan ruangah lal tengteng dingin uknak daan hrampi tiang thleng thluh tu pa in midang hnenih cozahnak pek ding cu vaan sem vek asi loding maw!

KLS.

Kawlram hrilawknak ding thu cu hi vialin bansan hrih sehla, nangmai bulpak thuhla le dinhmun pawl ka lo sut hrih ke. 1990 kawlram pumpi hrilawknak ah khan Falam constituency 2 in MP hril tlin na rak si ih nan zaten laitlang ah MP ziangzat nan um? Ramlengah MP ziangzat nan tlan? Ziangruangah nannih bul nan tlan?

Dr, ZHT.

1990 hrilawknak ah khan Laitlang pumpi in MP 13 hril kan si. Cumi sungah keimah le U Lian Uk Kawlram in kan tlan. A tawizawng in rel sehla,Ralkap cozah in kannih pahnih hi kaih in rak tum ruangah asi. Kaih in tumnak thu cu a bangaw cekci lo ding nan kannih pahnih hi 1972 Ne Win san lai khalah ralkap ih thawng thlak zomi (duh lomi) kan si tlunah kei cu tui hrilawknak khalah hin ralkap party (NUP) pawl in tlawngta milai (CNF) a si tin hrilawk hlan ihsin in zuar ih thawng thlak in tum cia. Hrilawk hlan teah in kai nan palik bawipa tangka tampi kan pek ih aamahkhan (bail) i pek ruangah hrilawknak ka tel ngah fangfang. Hrilawknak ah ralkap party kan neh ruangah an thin a heng sinsin. High court tiang appeal ka tuah naan ralkap pawl in thawng thlakding an ti ruangah High court in ka thu an rel duh lo ih Kalemyo ah an kuatsal.Cui thu kha ka lawyer pa in a thupten i sim ih ka thu rel ding ni hnih duh ah ka rak tlan.

KLS.

1990 Kawlram hrilawknak ih MP tlan pawl tuahmi ramleng a cozah( NCGUB) ah khan minister natuan ti karak theidah. Ziang department ha na kaih? Ziangtiktiang na tuan ih ziang ruangah na bansan?

Dr, ZHT.

Prime minister  Dr.Sein Win hohami Nationnal Coalition Government of Union of Burma (NCGUB) ah 1995 in 2000 tiang Health and Education Minister ka rak tuan.
Ka ban sannak thupibik cu ka dam lo ruangah a si.Toxic goiter ( tur nei orpaw natnak) ka nei ih khual ka tlawng thei nawn lo.Cuitlunah keimah lawng Aizawl ah kumkhat lenglo ka um zo ih dam lo sinsin pangah keimah lawng um cu a tha lo ding ka ti rungah tha ten suak ka dil ih 2000 march thla in ka bang. Cui hnu September thla ah USA ka feh.

KLS.

Asile thildangpi lo sut bet sehla,1968 hrawng a si ta maw! U Nu tapung kan timai ke cu . Khalai Chin miphun hrangih pum rak pe aw Pu Sa Lian Zam (William) le Pu Mang Kham U Nuh tapung hnen an va fehnak le an cangvaihnak thuhla ah khan Za Hlei Thang a tel ih tampi a rak tawlrel pi in a rak bawm tin tuihnuah thu ka run thei. Ziang vek in ha na rak tawlrel pi ih na rak buai pi?

Dr, ZHT.

A cipciar rel cun a sau tuk ding ruangah a tlangpi lawng ka lo sim ding. U Mang Kham hi ka unau sungkhat a si.Falam boarder ah hmunkhatih rawl suang tlaang ei tlaang in kum hnih sung (1954-55) kan rak um dah. Sa Lian Zam hi cu Falam High school tlawng kai pi rualpi tha zet kan si. A nih high school in Navy a lut ih kei Medical college ka thleng. Cutin Rangoon ah kan umtlang lala. A nih hi Mirang tong uar zet a si ih kan rualpi lak ahcun a thiam khal a thiam bik ruangah rualpi pawl cun a hmin hman in ko lemloin Mirangtong thiam pa tin kan ko.

Politics lam duh zet a si ih kan tonawk tin ten kan rel tlang theu.Mizo tapung thok pek a si ih mino kan si vekin ram le miphun hrangih pum pekawk duhnak thinlung a tum sinsin. Himi hlan deuh 1964 ah Ne Win in private company le Dawr pawl hmuahhmuah pitupeng  ting (Nationalized) a tuah ruangah Kawlram cu Communist ram ah kan cang tlang ding a si tin kan ruatih thinlung tam pi a dang lam sinsin. Cuihnuah kawlram Socialist daan in uk-awk ding ti a rung si lala ih Socialist ukawknak daan hrampi an run ngan thok cuahco .Culaifangah U Nu kawlram in a tlan ih Thailand ah Ramtlaan  cozah a tuah.

U  Nu hnenah Lai tlangin MP Pu Mang Tling khal a tel ve. Pu Mang Tling le a ho pawl in Laimi a dangten kan umve ding an tiih mi sawm dingah Colonel Thian Khaw Khai fapa Thang Za Pau an rak thlah. Sa Lian Zam cu ralkap hotu dingah le training petu dingin an sawm. Laitlang sungkhat pawl ih kham ding a phan ruangah a sim ngam lo ih keimah thaw lawngin thu kan ruat tlang theu.

Communist le Socialist kan rak huat tuk ruangah feh ding ka rak lungkimpi ve. Pu Mang Kham cu Lai tlang um a si ih a feh ding  thuhla ka rak theih pi  lo. An feh zik lawngah ka thei.An tlan ding zan netabik ah an pahnih in Lanmadaw Medical Hostel ka khan ah an ra riak ta. A thai zing zingpit te ah Thang Za Pau in a ra hruai ih ka umnak Hostel ihsin an rak feh liam muarmo.

Thailand an thlen hnuah an tumtah vekin Laimi a dangten Pu Mang tling ho in an um ih Sa Lian Zam in ralkap a hoha. A thupten peh thaihnak kan neiih ramsung ram leng thuhla kan sim aw ringring.Ram sunglam an tulmi ka tawlrel sak theu.

Culai ah U Nu inThailand ramri Mesariang khuaah Radio station cakzet a rak tuah ih Kawl tong le Lai tong in thu an rak than theu. Lai tong thu than hi an mahte than asi ih an thiam tuklo ruangah Lai thuthan tu ding pawimawh zetin ramsung lam in run cah ciamco.Anmah khalin lamzin dangdnag in milai an hawl ve.

Netabik ah an sawmtummi kha Ralkap inteligents MI pawl in an kaih ngah. Thu an sut tikah i rak phuan ruangah kei khal luat thei nawn loin 1972 December ah thawng sung ka rak thleng.

Salai Kipp Kho Lian Khal an rak kai ve ih Bahan MI 6 ah  it lo sing loin  ni 5 sung an duh tawkin in hremih thu in sut hnuah kan pahnih in kan mit in tuam pit ih Insein thawng inn pi ah in kuat tlaang.Thawng inn sungah cun a dangdang ah in re. Insein thawng inn ih sin nikhat ni-ah kan suak tlaang thotho nan suak lamah cun kan tongaw nawnlo.

Hitawkah-hin Salai Tin Mg Oo ih thu malten lo simtel ka duh.

Insein thawnginn sungah University tlawngta hotu Salai Tin Maung Oo thawn kan tong aw ih Thawng inn ihsin nikhat ni ah kan suak tlaang.A nih hi Asho Chin asinan kan ton

awk hlan ahcun Salai ti khal a hmang lo ih laimi ka si ti khal zohnen hmanah a rak sim dah lo.A sinan thawng inn sungah Unau vekin kan um tlang hnuah lai thinlung a nei ih thawng kan suak hnu ahcun a Hmin khalah Salai a bet ih  Salai Tin Maung  Oo a ti aw. Hihnu lawngin University a rualpi le midang pawl khal in Laimi asi ti an thei. Amah te Laimi ka si a ti-awk lawng siloin Laimi Unau pawl khal in Laimi ti-ih kan pom ve thei ding a tul zet tin ka ruat.Thawng inn ih kan suak kum 1974-1975  hi Chin Literature and cultural committee ah EC thar hrilawk ding thawn arak tong aw. Himi CFLCC (Chin Nunphung le Calai Committee)ah G.S tuan dingin ka lem ih ka forh ciamco hnuah anih khal i el siang lo-in a lung a kim. Kei khal in Tlawngta hril awknak ah ngah koin ka campaign sak ih a ngah suak ve. Asinan rei a tuan man hlanah U Thant ruak phumnak thu ruangah a buai ciamco ih Tlawngta hotu a sivekin thawng a tla sal lala. Hi tumah mitampi thawng an tla ih Salai Kipp khal a tla sal ve. Thawng a suak hnuah Salai TMO hi tlawng lut sal nawn loin Thailand a feh ih ralkap cozah a do cih ta.

Thailand le Kawlram a hlehka ih Rangoon a rat le ka hnenah ka rak thup theu. A netnakah ralkap MI in an kaih ngah ih a voi thumnak Insein thawnginn a thleng sal lala. Salai Tin Maung Oo hi University tlawngta hotu a si lawng siloin Laimi a sinak le mi raltha thil ti thei a si ruangah kawl ralkap cozah in a tih ih a hua fawn. Cu ruangah reilote sung lawng thawng an thla ih 1976 june 26 ah hri thawn a hngawng in thlai that a rak tuar a si.

KLS.

Phunsang tlawng na rak kai laiah Burma ram uknak daan (constitution) thu ruangah thawng a tla tin ka thei. Ziang ruangah thawng na tla,ziangzat na rei,ti pawl a tlangpi thu tal in sim thei kei maw?

Dr, ZHT.

A tlunih ka lo sim zo vekin thawng ka tlak nak cu kawlram daan hrampi thu ruangah si sawn loin Thailand ram ih sin Laimi tawhlanzi (Tapung) rak tuah tu Pu Mang Tling le Sa Lian Zam pawl ka rak bom ruangah a si sawn.

Ne Win ih 1969-1974 kum sung a ngan tirmi Socialist daan hrampi thu khalah napin ka rak caangvai ve ko. A thu umdan cu hitin a si. Ne Win in 1962 kum march ni 2 ah aana a thing (coup d’etat) a tuah ih a mah in direct in 1974 tiang a uk . Kumkhua hitivekih uk ringring ding a can thei lo ruangah a mah tho tho lal thei dingin 1969 kumah Socialist daan hrampi ngan a fial thok. Himi daan hrampi ngan nakah Bulpak siseh, party siseh, Organization a phun phun khal in siseh,Biaknak lam khal in siseh, zalen zetin ruahnak in pe thei tin Ne Win in a rak than.

Cu ruangah kannih Laimi University tlawngta pawl khal in thatho zetin ( Chin lu nge mia a cian pi chiat) timi Democracy uknak daan sungah Federal in um kan duh tin mi 22 hmin thu in ca kan rak kuat ve. Hi tiih ca kuat lawng siloin U Lian Uk ih ho-in Laitlang Myo nee khawpi kim ah an va feh ih Laimi kan zaten federal daan kan duh ti dingin  (campaign) an va tuah ciamco.

Cumi kha Ne Win a thin a heng tuk. Ziangah ti le a tuah tum mi cu Socialist Party pakhat lawng um dingih cumi party ah amah chairman tuan ih kumkhua a mah lal ringring ding ( Dictatorship) kha a rak tumtah mi a si. Kannih kan ca kuatnak ih kan dil mi le kan au mi le Democracy mipi uknak le tlangpar mi pawl mahte thu neihnak ti asi ruangah a tumtahmi thawn a linglet pi a rak si. Cuiruangah Ne Win a thin a heng tuk ih meeting nakih tel hoha tu Upa pawl hmuah hmuah Laitlang ihsin mi 52 a kai ih thawng a rak thlak.Kan nih Rangoon um tlawngta pawl cu Laitlang meetingnak ih kan telve lo ruangah kaih kan rak tuar lonak a si.

KLS.

Lo sut bet vivo sehla,tui Lairawn kantimi ( Kale-Kabaw valley) hrawngih kan thu le hla in ram kau a co ih a thanso vivo theinak ah hin Dr.Za Hlei Thang ih hna rak tuannak le dung siip loih hohanak ruangah a si tin 1980 kum hrawng thu thei ban tu pawl in an lo timi hi kum 30 lai rei zomi thuhla a si ruangah  mino pawl in kan thei ban nawn lo. Ziang vekin nan rak cangvai ih ziang nan rak tuah ti tulai thangthar pawl in theih kan hiar zet ding tin ka zum ih in sim thei kei maw?

Dr, ZHT.

Hi thu hi tuisun ni tiang a selam a thalam bulpak in ka tuar laimi lawng silo in Phun le hnam le politics lam tiang hnamhnoih tir ih rel ringringmi thu nung a si ruangah a thupi zetin ka ruat. Khalai ih thil um dan le kan tuahmi pawl a si vek cekciin ka lo sim ding.

Tuih Lairawn kan timi Kale-Kabaw valley hi 1979 Tahan ka um pek hrawng ahcun KAWL RAWN tiih rak kawh a si. Laimi khawpi bik Tahan a si ih inn 2000 lenglo hrawng an um.Lusei hnam ngai ngai cu inn 100 hrawng lawng an si. Khawlak le Bazaar sungah Lu sei tong lawnglawng an hmang. Taungphila veng ah zangiat tong an hmang ih Paihte veng ah paihte tong an hmang.

A hmaisabikah Lusei a huat ruangah lusei tong a dodal in timi hi a si lo ti fiangten ka rel duh. Lusei pawl ka hua ih ka dodal siseh la an mai lak rori ah ka um paih lo ding ih Lusei tong khal ka zir duh lo ding. Sibawi zir ka theh ih Tahan ka um pekah Lusei tong ka thiam lo.Tiddim tong khal ka thiam lo. A sinan a rei hlanah Mina damlo pawl thu sut thei ding le sim thei dingin ka zir ruangah Lusei tong le Tiddim tong thawn har zetin mina ka be thei cop a si.

Tahan ka um hnu reiloteah a hlanih Phunhnam thleidan awknak le hmuhsuam awknak thu ka theih lawng siloin keimah khal in ka hmu-in ka thei phah vivo.Ka um hlan thu; Tivar khua ah khawlak ih pawi tong tong cu paisa Ks.50 cawh ding an rak ti dah, EFC kawhhran thu relnakah koh hran upa pakhat a mai tongih thu rel lai kha sap tong kan thei lo tin a tong lai an to tir tivek pawl le, ka um hnu khalah Presbyterian kawhhran khawmpi hla zuamawknak ah pawi hla sak an siang lo, cun Zodi Music group ah hla sak thiam Sai khua pa Salai Sui Nei Thang khal pawi hla sak an rak siang lo.

Hi thu pawl lawng siloin kum upa pawl le pitar putar kawlrawn ih rung vaithar pawl in Lusei tong an thiam lo ruangah Tanhan Bazaar ih thil lei ding men hmanah harsatnak an tong ih tong lettu an tul theu. Hivek pawl ruangah mai khua mai ram le mai miphun umnak tal ah kan tong kan hla hi ningzak lo,thla phang loih hmang ngam ding le hmang duh dingin kan tuah a tul ti-in thinlung thiang tein ka ruat.

Kan thu le kan hla thiam ding hmang duh ding le thangso ding ih kan zuamnak ah hin Hnam dang zohman kan siatsuah lo ih kan hnaihnok fawn lo. Kan thu le kan hla hmang ding le tong ding khalin Lusei pa, Paihte pa, Halkha pa ( Halkha hman hi Pawi an sinan) kan forhfial dah lo. Midang hnaihnok loih mai innsungsang le mai hnam cio in mai thu mai hla zalen zetih kan hman cu thu dik le thil tha a si. Cuvek thothoin ramdang mi le hnam dang mi khal in mi khua mi ram le mi hnam dang pawl cu hranhram in tong tirin hman tir tum lo sehla a tha tin ka hmu. Hlanlai san hmanah ROME KHUA NA UM LE ROME PAWL VEKIN UM AW an rak ti a si.

Midang siatsuah lo le hnaihnok lo teih kan thu le hla khaisan theinak ding le mino pawl kaihruainak dingah cun Music group tuah a thabik ding tin ka ruat suak. Hi thu hi ka innhnen pa Pu Thang Thuan ka sim ih thatho hlawptlo zetin i rak lungkimpi hnuah Dr.Than Bil Luai le kanlam upa neinung deuh pawl mi 30 lenglo sawm khawm in Bus thawn Cekan khaw lu tihaang tiva ah picnic phah in thu ronkhawmnak kan tuah.

Kan zaten tha kan titlang hnuah mah le sian zat sumpai kan khongaw ih Ks.3000 lenglo kan ngah. A sinan Music group hrang thlungdar ( Music instruments ) kimteih lei ding cun Ks.5000 tlun a tul ruangah  cui thu rel dingin a hmaisabik committee meeting Dr.Than Bil Luai inn ah kan tuah ih Drum set( Khuang) lei dingin kan rel.

( Hi kan meeting a zan rori ah Kalemyo ralkap hnenah in rak zuar ih a thaizing zingpitah Pu Thang Thuan le keimah lawng MI pawl in in ko ih thu in sut ciamco.Kan meeting nak inn nei tupa Dr. TBL cu an zuar tel velo.)

Kan Music Group hmin hi keimah in( SALAI – M) tin ka rak phuah.  Hmunrawn Laimi (Asho-Chin ) Unau pawl tong a si ih a tican cu Tlangval Fala,Nunau Mipa ti nak asi. Ka phuah san cu (1) Hmin hmai ih Salai le Mai a um veten Kawl pawl in Chin mi ti in thei mai.(2)Tlangpar ummi le Hmun rawn ummi Laimi kanzaten unau kan si,bangrep kan si ti lang ternak le,(3) Thawnginn sungih ka sar mi Hmunrawn laimipa Salai Tin Maung Oo hngilh lonakih ka phuahmi a si.

Salai M kan din hnu reiloteah Lusei lam pawl in keimah le Dr.Than Bil Luai hnenah   palai dang dang an run thlah ih hro phah leem phahin kannih pahnih cu Salai- M ih tel lo ding in in sim. Cuveten Dr. Than Bil Luai cu Salai M committee ihsin in bansan. Salai-M committee hi a hmin te in kan tuah. Tahan kiangkap khua deuh lawnglawng an si ruangah thuhla ziangkim a fatebik in a tumbik tiang Pu Thang Thuan le Keimah ih tawl rel thluh a si. Sumpai lam tulmi hmuahhmuah keimah in tuanvo ka la.

Hitiih Salai-M ka suahsan duh lo ruangah Lusei tiaw pawl in in dodal ih in engtai ciamco.  mina pawl tiangin ka hnenih sii zawh lo dingin an forh. Kawhhran lam thawn napiih in do ruangah Khaw pi,unau sungkhat le ka pu le pawl rori hman an damlo tikah ka hnen ra ra nawnlo in Dr.Than Bil Luai hnen an pan sawn thlang. Cui ruangah a hlanih nikhat mina damlo 200 lenglo ka neihmi kha 30-40 tiangin a tum. Hitivekih ka tuar hi a ni le a thla men si loin a kum kum in a si ruangah  sumpai lam tuak cun ticawklo ka ral ( ka sung).

Cui ruangah i duhdaw zet tu ka unaupa Pu Ngun Hlei Thang tla cun Tahan a rung tlawn laiah “ Za Hlei hitivek cun na tuartuk ding a sisi dung sip awla a tha lo maw” i rak ti dah. Asinan kei in “Ngun Hlei ruat hnik awla tui Lusei ti aw pawl( Lusei tong hmang ) sungah zatek 90 cu kanmah pawi hnam hlo pawl kan si.Kan thu theihnak a mal lai hrih ruangah le midang bumnak kan theihthiam lo ruangah Lusei vekih kan um men na, ni khat khat kan mit a van ni ahcun ziang kim kanmah a neitu dik kan si leh ding.

Tuihlan ah zohman hmin siat le sumpai cem ih harsat tuar paih kan rak umlo ruangah hiti-ih mai phunhnam hman rel ngam lo le mai tong hman tong ngam loih kan um nak a si. Cuiruangah dung sip cu rel hlah hi tluk ka tuar zoih a cem tiang ka nor ko ding “tin ka rak let.

Salai- M  um hlanah music group hminthang cia pahnih an rak um.Thang Vel homi Zo Di ( Lusei group )le Lal Ruang homi Vul Mawi  ( Hualngo Group ) an si.Vul Mawi hi a leng midang tel lemlo in Sungkua  pahnihthum ih tuahmi a si.Stage show  an tuah thei tuk lo nan recording hla thun lamah an langsar zet ih a tlangpi in Lusei hla lawng an sak ih an thun. Zodi cu hlasakthiam an nei tha zet ih puai hlasak lamah an hmin thang. Kawl hla an sak nan a tam bikah Lusei hla an sak.

Kannih Salai M cu kan Music group in sang tu inntek duhmi hla kan sak mai. Lai hla, Kawl hla, Mirang hla, Lusei hla, Paihte hla a zaten kan sak. Stage Show voihnih kan tuah nakin kan langsar thok ih a rei hlanah Kawl rawn music group hmin thang bikah kan cang. Hi hnu cun kan Mino pawl mai phun le hnam tong an zahpi lo tlunah kan hla sak ding an hiar ih mi lakah hmai hngal zetin Pawi hla an sak ngam thlang.

Salai M  music group hi a hmin in committee kan um nan  a hmaisabik kan khuan khawm mi Drum set leinak le Music group ih ngahmi guitar leinak siarlo kum 6 sung a dang cemmi hmuah hmuah keimah ih tuar thluh a si. Cui tlunah Salai M hmin in Rangoon May Studio ah hla khui 3 (series 3) Kawlhla, Laihla le Lusei hla kan rak thun suak.

Salai-M group zaten mi 12 kan si-ih thla khat lenglo kan rei. A zaten paisa Ks.30000 lenglo ka rak cem. Laihla (pawihla) cu kanmah ten kan zuar, Lusei hla cu Vulmawi pawl in in lei. ,Kawl hla cu ralkap cozah in suah in rak siang lo ih tu tiang suah loin a um ta hngeehnge.

KLS.

Tong le hla tlunah Biaknak Kawhhran lam khalah hram thoktu a si vivo an lo timi hi teh; kei tla cu Bible tlawng na kai ti le, Pastor na tuan ti le ka thei dah si lo, thil umdan ka theithiam lo.Kan thu a sau zet nan in sim bet thei la a lungawi um zet ding!

Dr, ZHT.

Pastor cu a hla tuk ding! Bible tlawng kai cu 1986 laiah ka rak tum dah nan tutiang ka kai suak lo. Kawhhran lam khalah tong thu a tel ko. Ziangah ti le culai Tahan kawhhran pawl cu Lusei tong hmang lawnglawng an rak si ih an hnen lut ding in rak sawm rero nan tong  thiam hrihlo ruangah kan rak lut lo. Kum hnih lai kawhhran neiloin kan um.kawhhran dang ih thawn le kan duh fawn lo ruangah kan mahte Baptist kawhhran din a tul thlang. Baptist kawh hran hi Tahan Bazaar vengah voi thum lai an rak din zo nan an tuah suak thei lo tin in rak sim nan ka tum thotho.

Culaiah Haka Unau inn li-nga lai Tahan ihsin Satawm Baptist ih khawm an rak um. Cui ruangah an hotu pa Pu Za Cung ka sawm ciamco ih a ngam lo cingin voi thum ka sawm hnuah Bazaar kap rori ka umnak inn saanmi ah Baptist kawhhran kan rak din suak.

Athok ahcun Falam le Haka bangrep hrawng kan sinan a rei hlanah Haka  lam pawl cu kawhhran dang dang ihsin an suak ih mai tong hmannak kawhhran tin in rung pan cupco mai.Culai fangah kanlam pawl cu Lusei kawhran ah biarmei cah le cah ti ngam in a lu su tu ah an tang ciamco.

Curuangah Haka thawn kum thum lenglo kan khawm tlang hnuih kan then awk tikah Haka lam cu inn 40 lai an kim nan kannih Falam lam cu inn khat hman thang lo roriin kanmah kel inn 5 te lawng kan si thotho famteh maw. Thin cu a na duahdo thei pam lo ziang. Himi inn 5 pawl hi tui Tahan El-Bethel kawhhran rak dintu kan siih Biak inn hmun khi Ks.57,000 in kan rak lei.

Hilai ah Kawlrawn ah Baptist Association 3 a rak um. Tiddim le Haka a dangten an nei  veve nan kannih Falam cu Tiddim hrekkhat pawl thawn Kale Vally Baptist Associatin(KVBA) ah kan rak um. El-Bethel kan din hnu a rei hlanah kan Church nauhak Sunday School zirh ding cauk kan tul ih tuah sak dingin KVBA kan dil tikah kannih kanmah te kan nei zo kan lo tuahsak thei lo in rak ti. Cuiruangah kannih Falam kan zate le Tiddim hrekkhat lawng thaw ih komawk thathnemnak a um lo tin kan ruat ih Chaungkhuah KVBA civuipi ah Falam lam khawtin kawhhran upa pawl LAIRAWN BAPTIST ASSOCIATION (LBA) din dingin kan sawm ih an lung a kim thluh. Asinan din lohli thei loin kum 3-4 lai kan um.

Ziangah ti le(1) saya Tha Biak le saya Lian Khaw Thang KVBA  hna tuan lai an si ih suak lohli ding in lungkim pi lemlo,(2) Pyinkhungkyi khawlam pawl in KVBA hmunram le zung inn pawl leinak saknak ah kanmah Falam pawl sumpai a tam sawn ruangah a lak menih tlan sanding kan hraphria an ti.(3) A dang thu um leh cu Unau Khualsim lam hotu Pu Nawl Ling KVBA ah vice president tuanlai a rak si tlunah Khualsim a dang teih um a rak tum ruangah kan tello ding in rak ti.

A tlunlam harsatnak pawl pah suak thei nakah hmun le ram ih hnangam deuh dingin Kalemyo ih ka innhmun ka leinak vek in man ol ten ka rak pe. Falam thenawk lonak ding in Rev.Dr.Saw Ling thawn Bible tlawng tuah a tul tin kan ruat ih kan hmuan inn ah Bethel Bible tlawng kan rak din. Principal tuan dingin Rev. Luai Hre kan rak sawm suak ruangah Falam then aw lo ih kan um thei nak a si. Hivekin kum li sung lai harsatnak phunphun kan tuar hnu 1989 kum lawngah LBA kan din suak thei.

Himi LBA din ding ih in bawm tu tampi lak ah Rev.Dr.Saw Ling le Kalemyo Shalom kawhhran hruaitu Pu Mang Kulh hi a thok in a cem tiang thazaang ruahnak thawn a hleice ih in bawm tu an si. KVBA suahsan in LBA kan din ruangah Unau Tiddim lam hrekkhat ruah sualnak in nei ih ka hnenah an lung a awi lo. Kei cu 1990 hrilawk hnuah kawlram ka tlansan a tul ruangah tuini tiang LBA khawmpi hman tel ngah loin ka um ta.

Bethel Bible tlawng khal kum thum sung kan inn ah an um hnu in Taungphila tui hmunah an rung thawn sal.

KLS.

Ka hnak i do deuh tu thil pakhat te lo suh bet duh ka nei. Ziangtik kum in ha Tahan ih sikhan na on? Keimai theih rori ah Dr.Za Hlei Thang cu a mai paisa ngahding hmanah ziang nge ti tong hmang lo mina pawl cu thaten a zoh duhlo tin an lo rel ih, kha kha thil um taktak a si maw ? An lo puh men ha a si.

Dr, ZHT.

1979 January thla inTahan ah (HIGHLANDER) sii-inn ka ong thok ih 1990 december ni 17 tiang kum 12 ka um.

1960 kum Rangoon ih tlawng kakai thok ihsin Tahan khua ah Lusei tong an hmang ih Lusei ti aw pawl an tambik ti ka thei cia zo. Mina zoh duh lo tiang ka hua sisehla Tahan khuaih si-inn (Clinic) on cu rel lo Tahan hmuh ban nak khua hmanah ka um lo ding. Tahan ka um hi zohman ih fialmi ka si lo,keimai duh hrilnak ih um ka si. Ka mina cazin zoh sehla zatek 80 cu Lusei tong hmang an si ding.

Kum 12 sung kathiam tawk ten Lusei tong hmang pawl Lusei tong in ka bia .Cuvek thotho in Tiddimlam unau le Kawl pawl khal anmai tong cio in ka be ve tho tho.Hitivek Phuahcop thu i puh tu pawl hi SALAI-M music goup banglo ruangih thin na pawl, Kawhhran  upa ngahlo phang pawl,le Lusei phunhnam ngaingai khal silo, pawi hlo, hnam hlo pawlih tongmi a si.

Hmunlai khua ih Sailo Lusei pacang pa tla cun hitivek ih lo dodal tu le lo relsia tu pawl hi kan nih Lusei ngai ngai pawl kan silo,nanmah pawi hlo pawl lawnglawng an si i rak ti dah mi hi thu dik ngai ngai a si.

KLS.

A netnak ah lo sut sehla, na rel vek in, hi tluk in kum tampi sung na rak cangvaih ruangah sum le pai ticawklo na ngah lo le, na cem tlunah Mi ih huat le rel siat na tong si khaw; tu-ah hin teh malte tal sirawknak na nei maw?

Dr, ZHT

Ka sir awk lo tlunah ka lung a kim sinsin. Ziangah ti le, tuini tiang ka tuahmi a sual lo ti ka theih fiang ruangah a si. Pawi pawl mai tong thiam ding,  tong duh ding le tong ngam dingih ka zuam pinak le tha ka peknak hi Pathian duh zawng a si tin ka zum. Kan phunhnam hi kanmah te tuahmi a si lo ih kan Tong khal kan mahte phuah mi a si lo, in sersiamtu Cung Pathian ih tuah mi le pekmi a si.

Cui ruangah zozo khal mah le hnam kan sunlawih ih mah le tong kan fahsak thiam a si le in sersiamtu le tong in petu kan Pathian a thu kan ngai ih a duh zawng kan tuah thawn a bang aw tin ka ruat.

Leilungtlun ukawknak le tisa daan lam khal in thu dik asi tihi ramdang tampi ka thlen hnu le ukawknak daan phun phun thu ka theih deuh hnuah thil dik ti ka thei sinsin. Ram tum le ram fate,Phunhnam tam le mal, mi fim le mi aa, mi lian le mi fa rah karlak ah hmuhsuam awknak,nautat awknak um lo ding hi UNO Leilung tlun pawlkom pi khal in a tumtah bik mi a si.

Salai-M khal in thleidannak um loin; Kawl hla, Mirang hla,Lusei hla, Paihte hla a zaten kan rak sak thluh. Music Group dang pawi hla sak ding in kan fiallo ih kan sawm lo. Kawhhran lam khalah mah le tong cioin kan mahte thianghlim zetin Pathian kan be men. Zoih kawhhran hman pawi tong hman ding kan forhfial dah loih an tong kan soisel fawn lo.

Tulaifang leilung tlun Democracy Ram thangso pawl tla cun an ram sung  phunhnam fate pawl ih TONG le NUNPHUNG hlo zomi,hlo cuahco lai pawl hman hawl suak ih ti nung sal ding le zir sal ding an tum sawn a si. Mai phunhnam sun-lawih le duhdawt thiam tu pawl Pathian in thlawsuah malsawmnak lo pe cio hram seh.

KLS,

Dr, Pu Za Hlei Thang kan mipi hrangih cinken tlakzetmi na hna ttuanmi thuhla pawl kalo suh mi thinsau tei insim fiang ruangah lungawi nak tampi kanei.

Dr, ZHT, Keikhal ka lunga awi zet.

KLS.

Dr. Za Hlei Thang hi Tlau Hmun khua Pu Hrang Sin le Pi Kaw Lian cuai ih fapa neih sun a si.Tlau Hmun khua ah Laica phun thum a on hnuah Falam kawl tlawng in phun li a ong. Falam peng pumpi ah a pakhatnak a ngah ruangah Mirang tlawng phun sarih tiang scholarship a ngah. 1964 kumah Rangoon Myoma National High school in phunhra a ong. An tlawng phun hra 400 lenglo sungah amah lawng Medical college a rak ngah ih kawlram pumpuluk phunhra ong lak ah 136 nak asi.kum 1965 ah Medical College Mc-1 a lut.

Anih hi High school tlawngta lai ih sin phunhnam thuhla le politics lam paih zet mi asi. 1968 kumah a mai hoha nakin Falam peng Rangoon le Mandalay University tlawngta zaten thla khat sung fund hawl nakah lei anrak cek dah.1969-70 kum all Chin University Literature and Cultural Committee Magazine a rak suah.

Sibawi MBBS hi kum 7 sung zirding a siih, 1972 ah MBBS Degree ngahding a sinan  1972-1974 tiang thawng a tlak ruangah MBBS Degree hi 1977 lawngah a lasuak. Kum 1977-78 Maulemein Sizungpi ah House Surgeon a tuan ih, kum 1979 ihsin Tahan ah Si Inn a ong.

A Tlunlamih kan tarlangzo vekin 1990 kum  Burma ram pumpi hrilawk nakah Falam Constituency II ihsin MP ih hriltlin a siih, Ralkap Cozah in Cozah nak a pek duhlo ruangah ramleng a Cozah NCGUB ah Cabinet Minister, kum 5 a ttuanih, NCGUB ih Cabinet Minister a ttuan sungah Burma ramin Democracy a ngahthei nak dingthu tawlrelin ram dangdang ah a tlawng vivo ih, ram dangdang thuneitu pawl a tong vivo.kum 2000 September thla ah US a fehih, tuah cun US, Maryland State  Frederick ah a nupi fate tawn an um.

Hiti vekih kan mipi tthangthar nonawn hrangih cinken tlak thil ropi zetzet a rak tuahmi pawl kan suhmi thinsau tei insim fiangruangah a parah lungawi nak tampi kannei ih, Dr, Za Hlei Thang in kantong leh kanhla pawl hlo nawnlo dingih rolung hnget a rakbun mihi thangthar nonawnin runcawisan tumcio uhsi.

Khuang Lian Sum.

Editor, Surbung Tlang Thuthang.

%d bloggers like this: