Hruaitu – Van Tuah Piang

CT     : Na thuhla tawi in sim thei pei maw? Hminpum, nu le pa, Suahnak le unau pawl?

VTP     : Sim thei tuk ee! Kei lamlam ka thuhla theih nan duh cu ka mang abang sawn. Ka hming pum cu Van Tuah Piang a siih, (Piangte) tin duhkawh nakah in ko. Falam khawlipi ah ka suak. Pu Ral Sai Lo le Pi Cia Cuai te ih fa 7 nak ka si. Unau 8 kan um ih, nu 4, pa 4 keihi mipa ah nauta bik ka si.

CT      : Na suahpi unau pawl khawitawk ah an um?

VTP     : Kan upa bik hi Pu Biak Hlei Thang (Biakkolh) (B.Sc. Math) a siih, 1998 ah lawnglam hna a ttuannak Vietnam ramah in thih san. A sangtu hi Pi Biak Nei Man (Mante) a siih, Malaysia ah tulai san tiluang thlun in an sungza in an um lai. Hrin Nei Thiam (Thiamte) (M.Sc, Physics, MRE, M.E(India), PhD. in Physics) ka unu hi Naypyidaw ah Nikhua tah nak Dept ah Deputy Director in a um, innsang a nei hrihlo. Pu Van Lal Sak (Lalte) hi an sungkua in Falam ih kan innpi an hlum. Pu Tha Nei Sum (Sumte) (B.A) leh asangtu Pi Tha Men Thluai (Thluaite) (B.A, Honor, M.A ,Theology) te innsang hi USA ka um nak khua Indianapolis ah an um ve. Kan nauta bik Pi Sui Nawn Par (Suite) (B.A 2nd yr) hi an insang in Malaysia ah san tiluang thlun ve thotho in an um lai.

CT      : Na innsang (nupi fanau ) pawl ih dinhmun?

VTP     : January 25, 1997  B’lore ih M.Div ka zir laiah, Pathian samhrisih nupi Pi Israeli (Mami) timi thawn Bible tlawngah kan nei aw. Tuniah Pathian thlasuah fanua David Rem Ruat Piang kum 8 leh Elizabeth Biak Lian Mawi Piang kum 4 kan nei.

CT     : USA ah ziangtikin, ziagtin na rak thleng?

VTP     : USA cu April thlacem 1997 ah, BRSP (Burmese Refugee Scholarship Program) timi USA Education Dept. ih pekmi kum hnih pum hlum, full scholarship program in Pathian kaihhruai nakin ka rak thleng. International Airport, Indianapolis ah Indiana Univ (IU) ih international student dean le ttuanvo nei pawl le rualpi thleng cia pakhat, hnih nih ropi zetin in hmuakih, IU campus, Bloomington ih tlawngta pawl umnak tthatak (dorm) ah in ret. December tiang pre-academic course ka zir. January1988 in Indianapolis ah college ka kai ttan. Cumi laiah Indianapolis ah Chinmi keimah thawn pali lawng kan um. Tu ah cun Chinmi thawngli lenglo lai kan um zo. Ka thinlung ten cu Chinmi lakah Indianapolis khaw dintu pakhat in ka ruataw ve.

CT     : Zirnak lam ah na zirsuah mi pawl?

VTP     : Zirnak lam hi simtlak a um lo. 1988 buailai ah RC (2) Hlaing Campus, Rangoon ah Philosophy major in mallai cu ka kai man. A tawi zawngin, 1993 kumthar ah New Delhi ka thlengih, 1995 ah B.D Pathian lam hruainak in ka ttheh suak. Cuhnuah B’lore lam ah M.Div ka peh zawmih, ttheh zik zawngah, USA ah scholarship ngah in ka ra. USA ah kumli Indiana University, Purdue University, Indianapolis (IUPUI) ah university ka kai salih, Bachelor of Social Work (BSW) cu 2001 ah Pathian lam hruainak in ka ttheh suak. Master ka zom tumnak a rei zonan, nufa neih hnu cun, ca hngakih thupi mi a rak tamtukih, tu ni tiang ka zom thei nawnlo ah a cang. Ka thinlung in cu ka zom tum rero lai ko.

CT      : CNF ah na kum zianghmuah ah na rak lut, kum nautabik na si men ding ka zum?

VTP     : Thuanthu saupi a siih, a tawi theidan bikin lo sim ka tum ding. Oct ni 5, 1988 ah Mizoram lam panin Laimi tlawngta ziangmaw zat kan tlang (Diary ih ka nganmi a si). Champhai ah CNF kan theih hlanah, BDF (Burma Democratic Front) tin phunsang tlawngta hmin in kan rak um. Asinan, duhvek in hma kan sawnlo tikah, CNF ihsin Kachin ram lamah ral lam thiamnak zir thei ding dinhmun a umih, cumi ah tlawngta tam sawn cu 1989 kumthar ah kan feh suak. Culaiah kum 18 ka kim zik leuleu. Nauhak lam cu ka sinan, nauhak bik cu ka si lo. Asinan, ka thinlung a rak pacang tuk zo.

CT      : CNA dinhmun in ralram na feh zik ah na nu le pa hnenah but le a tul mi thuamhnaw na cah tivek ka rak thei dah?

VTP     :  Hmmmm! Ka hngakin thu nan theih deuh si maw! Ka cahmi an tam hnuaihni ih ziangbik ti ka thei fiang nawnlo.

CT      : Pengdang pawl in CNF Ana an rak lak tikah ziangtivek in ruahnak na rak nei, kha lai ih na thinlungput theih kan duh?

VTP     : Himi hi rel ciamco ka paihlo zet ttheu. Khalai ah keicu ralkap men le (Training Instructor) ka rak siih, politics thuk tukin ka rak thei lemlo. Ka thinlung sung teih a um mi pakhat cu CNF in Chin State dinhmun kan thleng thei tengteng ding, kan sual rero mi hi kan hlawhtlin tengteng ding tin ka rak ruat.

Asinan, aana an lak ngaingai cun Laimi lole Chinmi tiaw ding hi kaning lamlam a zak. Ka ning a na tuk. Chinmi cu mi malte kan siih, hivekin lung ruallo leh thinlung danglam tak nei an um cu ka mang a rak bang zet. Kum 3, 4 sung ka tikcu caan, ka thlanhri, thinsen le nunnak a liam mi kan rualpi pawl kha a lakah an cang tlukin ka ruat. Khami ni tlukih pacang pakhat hnapnawp in ka ttap, ka nguk kha tuni tiangah ka ttawng nawn lo. Cafangih ngan dan ka thiamlo. In ngai thiam uh.

CT      :  CNF ah nunnak thap ngam in kan mipun hrangah na tuannak ih na hngilh thei lo mi harsa a um maw?

VTP     : Ka hngilh theilo mi harsat nak cu an tampi nan, a tanglam ta pawl hi ka thinlungih tang ringring mi an si.

i) Kachin ram ah training kan tthehih, a hmaisa bik ralram ka feh ttum kha a si. Ruah nasa zetin a surih, zan a si fawn, a thim nasa. Khatlam ralah kawl ralkap pawl an um ih, a khat tawkin kapaw rero a si. Kei duty ka ciahih, thingkung tumpi hnuaiah, mikeu kawngsang, cangvat, meithal zian le ruah thawn kan sual aw rero. cangvat in ka zahmawh tiang in zukih, ni tampi sung zun ka thawh tinten thii a suak ringring fawn. Khua le a sik, hnipuang zaten an cin ttheh.Khami laifanghih ka ngai bikmi cu Falam ka pai innpi sungih hlum takin ka nui puang in tah sak mi te thawn ka ih lai kha a si.

Pakhat lala cu, ralram ihsin kan tlun lamah, kan lak ih nauhak bik te “Sui Kung” timi malaria in in thih san ih, hramlak ah a zanzan in palastic thawn tuamin kan phum tikah, ka lung a kuai ttheh. A nu le pa a u le nau ka mithlam ah an cuang. Cuvek thotho in rualpi ziangmaw zat Kachin ram feh tlangmi kan tlunlam ah an kim nawn lo hmuh tikah, mitthli a tlak.

ii) Pahnih nak ah cun Kachin ramin ke in kan rak tlunih, kan kephah leivut in in ei ih rualpi pawlin in tansung ttulih, ke na mipawl fur ruahpi sur dupdo lakah sun zan in feh thei na lo cing ten kan feh thotho mi kha hngilh a har tuk. A natzia sim menah cun theih thei a si lo, mah nih tuar ve lawngah nan thei ding. Sihte a fehmen hmanah a na tuk. Kedan hruk theih a si fawnlo. Zarh ziangzat sung maw mitthli thawn feh ttengtto a ttul thotho fawn.

Himi ah pakhat te ka bet bet ding. KIA ah training instructor ka si vekin training vawithum ka pe man. Vawikhat cu sunlai fangah, hnipuang sawp caanah KIA ih senli pa in thingphur dingah ralkap training kai lai pawl (dannsi) in tuah tir. Mipa pawl cu hmakhat ten an thleng manih, nunau fala pek tete ka farnu khukhri rual pawl cu an tlai deuh. Cutikah, vuak aw in tiih, a dikin ka hmulo ih, nuam ten ka vuak hai. Cutikah, senli pa cu a thinhengih keimah riangri napin mipi hmaiah in vuakih, khatin na vuak ding in ti. Ka ning a zat zet. Asinan a diklo ih ka hmumi cu ralram khalah ka tuah duhlo. Nehhnuah training ka pekmi pawl cun, ka parah lungawi thu in rak sim sal rero.

iii) Pakhat lala cu Naga ram ih thla 7 sunglai rawl eikhawp neilo ih rilrawngih kan um cuahco lai pawl an si. Khalai ah section pakhat ah mi 6-7 kan um ih kan ei dingmi cu fang pawng hrek lawng a si. Cucu bel tumpi ah ti tam tak le hngahcang thawn kan suangih, (khuaidann) in kan ei. Naga ram cu mipi hman rawl khawplo a siih, an vok pawl tla cu ei ding a um lo. Asinan, an vok pawl hmanin kan ek an ei duh ve ce lo, kan ek cu vok ek thawn abangaw tinak si cu.

Asinan himi pawl ka tuarmi hi, keimah hrang lawng silovin, ka miphun le ka ram hrangih ka pek theitawk ka pek aw mi a si tikah, ka lung a hmui tuk. Ka tuar laiah cun a har tuk konan, ka di a riam zet. Tunitiangah tisa lam sinak ih ka porh aw nak bik cu ka nolai caan ttha kum 4 sung kan miphun le ka ram hrangih nunnak thapih ka rak ttuan ngam nak lawng a si.

CT      : CNF ah ziangtin na rak lut ih ziangvek tumtahnak na nei..etc.. in ruah aw?

VTP     : Himi thu cu a tlun lam ah malte ka lo sim zoih, ram le miphun ka duhdawt tuk ruangah ka rak lut tin a tawi zawngin lo sim men kung. March ni 13, 1988 a si ta in ka thei. Rgn ih 1st yr college ka kai  lai ah, Rgn Univ Main Campus ih protest kan tuahih kaih ka tuar ihsin, ka thinlungah dothlengnak tuah duh nak lungthin a rak um zo. Insein thawnginn (prison) ah zaanli tlawngta thawngtel thawn kan tlak. Insein thawnginn pi ih, zaanli um cu, kumli vek tluk a si. Kan harsat zia sim ding a um lo. Pathian kil ven nakin himdam ten a ni 5 nakah ka suak thei sal. A tawi zawng cun Ka tumtah bikmi cu, ka no lai caan te hi ka miphun le ram hrangah ka pe aw theitawk pe aw kung tibak khalai ah tumtah nak dang ciamco ka nei lo.

CT      : CNF ihsin nan suahhnu Delhi lam ah ziangtivek in nan khawsa?

VTP     : 1993 January thla ah Delhi ka tlengih, UNHCR ah refugee status ngahin Bible tlawng ka kai. Secular hi kai ka rak duh vezet nan, khami lai dinhmun ah paisa tha in a rak tlinlo. Bible tlawng sungih um ka siih, cangvai nak dang simtlak ciamco ding ka nei lo ah a cang. Amah belte mah le tawkcio ah a ttul dandan in mai miphun le ram hrangah kan tuahmi hnihkhat tete cu an um ko.

CT      : Tuni ah kan miphun hrangah ziangmi na tuan rero lai?

VTP     :  Himi ah malte hlanlai deuhah va kah ta sehla, tuih Lailun Foundation hi 1998-99 hrawngah CNF ih suakmi Falam mi le sa pawl ruahnak lak khawmin kan rak din, kum tampi ttuanvo lak in ti thei tawk ka rak ttuan ve. A tirah cun, politics lamih hmalak ding a duh kan rak um nan, ramsung lam tthangso nak focus sawnin kan feh pei tin u le pawlin an ti ih, ramsung lamah tla cu tampi hna kan ttuan suakmi a um. A lakih zohaw theinak Clinic Falamah kum mawi tawk kan rak tuah thei, cabu ttha zet pahnih Lailun in a suah. Tampi an um lainan, ka duhtawk hrih ding. Himi ka sim duh nak hi, Lailun Foundation hi santhar mino pawl in an theih ka duh ruangah a si. Sim tlak lo tete ka telnak an um hnuaihni ih, tu ciah ah cun, Chin Pawlpi, USA ah kan GS in in cawlsan ih AGS ihsin GS ah ka um. Asinan, hipawl hi cu a hming men an si. a ttuantu ngaingai cu kan mipi an si sawn.

Pathian hnenih ka rak dil ttheumi cu mi bawm va diltu sawn silovin, mi va bawm theitu si hi a si. Pathian thlasuah dawngin mibawm dinghi an um ringring. Zarhte le Cawlhni cawlcaan a tam sawn cu, bawm ttulmi tete bawm nak ah caan ka hmang sawn. Hipawl hi, zohmanih fialmi tla an si loih, zohman in tla an theilo dingnan, ka hrangah cun, hivek ih bawm a ttulmi kan miphun pawl bawm hi, miphun hrangah hnattuan taktak a si sawn in ka hmu. Ka bawm thei cin bawm dingin ka ready ringring.

CT      : Hriamhrei hmang lo in kan ram a thleng awk thei dingah na zum maw?

VTP     : Himi thusuh nak cu, simdan le hmuhdan tampi a um ko ding. Ka hmuh dan ah cun, kan ram cu tunitiang hriamhrei hmangin kan rak do ve rero konan, danglam nak ngaingai a um theilo cu si hi. Mipi sawnin harsat nak an tuar men abang. Curuangah lamzin dang deuh sawn a um ka zum. Cu lole hriamhrei kanneihmi kan hmang thiamlo sawn tla asi thei ko. Ram tampi hriamhrei hmangin thlengaw mi a um rualrual in hman ttulloih thlengaw khal a um thotho. Kan neihmi (ziang a va si khalah) kan hman thiam a thupi bikin ka thei.

CT      : Tulai ih kan miphun Chinmi hrangah a thupibik ti ih na ruahmi, political lam?

VTP     :  Political lam hi ka tih thei zawng a si ve ciamco lonan:

Thupi bik cu a si lo men ding nan, ka cah aw duhmi cu Chinmi hi pawlkom din kan uar zetih, kan din pek ah cun, kan phur khawmin kan nuam nasa. A sinan, a rei cun, thuphan ah a cangih, ek tan in kan tan mai ttheu. Himi hi hma in sawn tir lo tu pakhat a si.

Pahnih nak ah cun, hotu le hruaitu kan nei sun tete hi somdawl kan thiam zet a ttul. Falam mi tamsawn cu kan upa/hotu/hruaitu pawl hi hnihsuah sai nak vekah tla kan hmang mai ttheuih, hihi hma sawn nak dingih in dodal tu pangan (virus) pakhat a si ti kan theih a ttha. A caklo mi kha caktir tum sawnlovin, tulthluk kan tum sawn ttheu.

CT      : Mi tampi in “thuphan simthiamnak siloin Pathian in Chinmi in duhdawt tuk ruangah UNHCR upa pawl thinlungah hna a tuan ih refugee dinhmun ah in pom, cuihlei ah ram thumnak ah in kuat hrih ” an ti, ziangtin na hmu ve?

VTP     : Pathian rawnbawl pakhat nih kan Pathian cu a ttha tukih, “Bawipa, thaizing refugee interview ka tuah dingin, thuphan per nak ah in bawm aw” an ti bang in kan Pathian cu a ttha tukih, in bawm thotho a ti. Ziang lam khal va sisehla, Pathian lamhruai nak cu a um si ko ding tin ka ruat. Asinan, thuphan per cu tha ka pe lo.

CT      : USA le ramtin ah Chin Mino tampi kan thleng ih kan Chin ram hrangah tuah ding ih na saduhthat in sim aw?

VTP     : Ramtin thleng kan mino pawlhi, saduhthah sak hman ttullo khawpin hna an ttuan sawn tin ka hmu. Curuangah tuih an ttuan kel ten Biaknak lamah siseh, Calai lamah siseh, nunphung lamah siseh an ttuan vivo ah cun, kei cu ka hna a ngam huahhi ko. Pakhat te a um mi cu remleng lawng focus lovin, kan ramsungah tuah/ttuan theimi hawlcio in, kilkip-tthangso nak tuahtum cio sehla tihi ka saduhthah pakhat a si.

CT      : Ca ngan na paihzet in kan lo thei, ca na ngan tikah “O” le “Aw” in na cangan a lo ti buai pang maw? Lole na duhduh in na thai kual mai lole zo cangan dan na zohthim deuh?

VTP     : Calai lam ah hin, keicu sim ding ka neilo. Keimah lala hman, ramleng thleng hnuih Laica ngan thiam ka si. Phun 8 ihsin kawlram ah tlawng ka kaiih, Laica ka rak thiamlo nasa. Nu le pa cakuat ngan hmangah kawlca in ka rak ngan ttheu. Asinan, ka upa hnuah ka thiam sal. Curuangah Laica ka siar thiamlo/ka ngan thiamlo tipawl tla Laica cu a ol tuk, zirah cun thiamtheih mai a si ti thazang ka pe duh. “O” le “AW” ah buainak ka neilo maw ka ti ding, buainak ding caang ka thiamlo sawn maw siding. Cangan dan zohtthim mi bik ka nei lo.

CT      : Chin mino tampi in kan tong, kan calai ah nasazet in tan kan lak ih, ruahnak in pe hnik ke?

VTP     : Kan mino pawl calai nan duhzia ka hmuhi, ka lung hmui bikmi a si. Curuangah ttan la sinsin uh, Chin ca in news, bulletin, magazines, cabu a phunphun suak sinsin seh. Zo a ngan tamtam, zo a suah tamtam tin tthatnak lam ah zuamaw sawn uh si. Pakhat le pakhat cabu kan suahmi thapek thiam in siarsak thiam aw uh si ti hi ka lo cah duh thei tawk a si.

CT      : USA ah thlengthar tampi in kan Lai tong in Pathian biakkhawmnak an ngai zet, ziangruangah miphun dang malte karlak ih um ruangah kan tong in biakkhawmnak an nei thei lo a si pei? Kan new generation ah kan miphun a hlo vivo mai lo ding maw, Biakinn lawng kan ton awk theinak a si fawn?

VTP     : Himi thusut nak hi nan thei sual deuh teh a si pei maw? USA ih Chinmi a hlawm ih um nak ah cun mai ttawng ciarin Pathian biakkhawm nak kan nei ttheh sisi. Indianapolis ah tla cu Chin ttawng hmangmi biakinn 12 lenglo lai kan um zo. Na sim vekin, ramleng ah cun Biakinn hi kan ttawng zirnak bik le thiam theinak bik hmun cu a si.

Asinan, a thupi bikmi pakhat lala cu, nu le pa hi an si bik. Inn sungsang ah fek zetin mai ttawng ciar fa le kan hmang pi ah cun, khuiram khalah um sehla, kan ttawng kan hngilh dah lo ding. Mai ttawng thiamlo cun, mai miphun sungah kan ngam lo, kan nuam aw lo, ngainat nak a hlo deuh rori. Curungah Biakinn ih mai ttawng hman theilo hrangah cu, inn lamah fek zetin mai ttawng hman cio kan tumpei. Kan upa saya pakhatin nan ni cu Laimi nan tampi ih nan fa le Laittawng an hman theiih an thiam thei in ti. Cucu thil diklo a si. Kan fa le pawl hi an mah le an mah rualpi thawn an biakaw le mirang an hmang nasa zo. Kham an harsa zet. A thupi sawn le kan ttawng an zirnak hrampi ngaingai cu inn sungsang, nu le pa hnen ihsin a si sawn ti kha kan thei fiang ka duh.

CT      : Chinmi (USA) ih thleng pawl hrangah moral support a tul biknak san le ziangtin rem ding ti ih na saduhthat le tuah rero lai mi teh a um maw?

VTP     : Kei ka hmuh dan ah cu, mi pakhat nuncan/ziaza/khuaruah/umdan (moral) a dik lo ah cun, cumi nu/pa ih thusim mi cu lakding a um hmanah a nun ah cawn ding a umlo le cu ngai ka paih lo. Mipakhat cu thusim a thiam ciamco lo mending. A sinan, a nuncan/ziaza ah cawn tlak a um ah cun, nuncan/ziaza lak tlak lo nu/pa ih nazi pakhat sung thusim hngakin hmual a neiin, cawn ding a tam sawn. Cucu (moral) ih thupit nak cu a si.

Zohman hua sianglo ten, timen sehla, keimah ka unau pawl tla an tel thotho. Chinmi tamsawn cu thuphan a mawitawk sim ruangih ram thumnak thleng kan tam. Cumi ka sim duh nakcu, thuphan kha thungai vekin rak simtam zo tikah, ram thum nak thleng tik khalah, (habit) ih hmang zawngsang lanta an um. Cucu thil tthalo zet suak tirtu a si. USA ah himi hi, hmun tampi ah inteek mirang pawl in kan mizia an thei vivo thlang. Himi in miphun hrangah thil ttha lo zet a suahpi rero zo.

Kan tuah thei dingmi cu, biaknak lamah nasa zetin (moral) lam thupit zia zirnak kan saya/upa pawl in neipi thei sehla. Cubakah, mimal cio in kan focus mi thleng a ttul ah cun, thleng hrehlo sehla. Ti duhmi cu mipkhat in paisa ngahnak lawnglawng a focus ah cun, moral lam cu zianghmanah a ngai pawimawh lo thei. Curuangah paisa kha a thupi lo tinak si lovin, paisa hngakih thupi sawn minung nunnak (life) ah tampi a umlai timi thei fiangih kan focus mi thleng thiam tla a pawi mawh in ka hmu. A tampi lai nan, tuttum ah cun hivial hi ka sim theitawk si sehla.

CT      : Chin mino Hlasak thiam na fale Solomon le BJ tei unau ziangtivekin na support?

VTP     : Solomon le BJ hi support an tlaktluk in le an thiam tlukin ka support theilo cu pawi ka ti zet. Sumpai lam in sim tlak lo tete cu ka bawm ve hai. A tam sawn cu moral support hi si ka pe thei tawk. Pathian in saduhthah in in bawm thei tir leh ko ding. An number 1 fan cu keimah ka si ka zum.

CT       : Chin mino hrangah cah na  duhmi?

VTP     : Cah ding a tampi nan, tawiten ka cah duh mi cu “Pathian ttihzah in Tangdawrh nak le Dinfel nak thawn Hmailam ah ke kar vivo tum uh si” tihi ka cah thei tawk a si. Atawi zawng cun, “Ding Fel nak thawn Hnattuan”.

CT      : A lo contact duh tu hrangah ziangtin?

VTP     : Inn Ph. (317) 784-2566, Office (317) 221-2114, email vpiang@yahoo.com leh vpiang@hhcorp.org.

%d bloggers like this: