Calai Lam – Khar Thuan

Kan Chinmi lakih Calai thiam hminthang lawng siloin Linguistics a zir ih zir suak, nonawn pawl ih pa Khar Thuan cu CT in hmaitawn thusuhnak a nei. A hleice in kan buai zet theu nak O le Aw thu pawl duham zet in suh a si.

A cangfang kom daan le a O le Aw hmuh daan pawl tla kimcang zetin a hnuai lamah siar ding a um. Mino tampi in a cangan daan an cawng rero.

A Bulpak Thutawi

Hmin pum                             : Khar Thuan

Suahnak Khua                      : Khuang Li

Hringtu Nu le Pa                  : Pu Than Cio & Pi Ren Thluai

A u nau lak ih                       : Pali nak

Mi pa u nau                           : Pali (4)

Far nu                                      : Panga (5) Farnu pakhat in tleisan

Atui a umnak                        : Tahan

Email                                        : kharthuan40@gmail.com

CT :  A tu Falam Baptist ah ziangmi tuanvo na nei?

KT : Falam Baptist Pawlkom zung ah General Secretary ka tuan. Kan zung address cu 191/18, Lane 3, Toungphila, Tahan-Kalay a si.

CT : Fimthiamnak lam ah ziang tiang na thleng?

KT : Caphun ziang tiang na zir tiduhnak a si ko lo maw? 1985 ah Phunhra ka ong. 1992 ah Falam ih Zomi Theological College ihsin B.Th ka ong. Cun, 1997 ah India ram ih South India Baptist Bible College ihsin B.D ka ong.

CT : Nupi fanau thawn na um zo maw…an hmin pawl in sim thei pei maw?

KT: Nupi fate thawn ka um zo ngai ho khaw! Fanu pathum, Ngun Sun Can, Ngun Sin Par, Hniang Sung, le Fapa pakhat, Van Tha Hmung, kan nei. Ka thaisungnu ih hmin cu Tha Sung a si.

CT : Linguistic khawi ah na zir, kum ziat sung na zir, na theh zo maw?

KT: Chiang Mai (Thailand) ih Graduate School (International), Payap University ah a si. Undergraduate course le research program thawn kumthum le hrek ka rei. 2008 ah Master of Arts in Linguistics degree in pe.

CT : Kan lo suh duh bik mi kan lo suhhlan ah Miphun pakhat ih calai timi hi Kawhhran pakhat sungah maw a um lole kawhhran leng ah?

KT: Calai timi cu hmuhtheihlomi tong neitu minung pawl pakhat le pakhat kan pehtlaihawknak dingih hmuhtheihmi hminsinnak (ngansuahmi lole zuk) a si. Curuangah calai timi cu tong neitu minung pawl ih ta a si ko.

Cui’ Minung kan timi pawl cu Khristian tla an um ding ih biaknak dang tla an um ding. Kan kiangkap ih ca neimi miphun pawl kan zoh a si le Missionary pawl ih rak luhpimi lawnglawng an si (Kachin, Lisu, Lahu, Mindat, Hakha, Falam, Tedim, Mizo, etc….). Cozah in a theihpimi cu tawk deuh lai.

Cozah ih theihpi tlak lo le zir dingih thapeklomi ca le phei cu Khristian/kawhhran pawl ih kilkhawi ruangah a nungmi an tampi. Kawhhran sung maw leng ah a um lo hman ah Calai kilkhawitu le thansopitu lakah Khristian/Kawhhran pawl hi reeltel lo theih an si lo ti seh la ka palh tuk lem lo ding.

CT : A hleice in Kan Chin calai thu kan rel tikah na hmin hi sal telh ringring a hlawh ih kum ziat na ti ihsin calai na buaipi?

KT: Aa! Tong le Calai cu ka sunsak zet nain ka buaipi  ti ih sim ding tlak ka nei dah lo. 2004 ihsin Linguistics zir hram ka thok ih Linguistics a zir ti in theih ruangah a si men ding.

 

CT : Mirangca lai tong ih lehlin tikah leh mirang tong Lai tong ih lehlin tikah kan tong in a daihlo, kan tong in hi words or tongfang a nei lo tiih a lettu pawl ih an ti theumi hi ziangtin na hmu?

KT: Hi thu ah cun Lai tong kan thiam ngaingai lo ruangah kan tong famkim lo ih kan theihnak a si ti cu tingam ding le pomngam ding a si.  Cule, ramkhat le ramkhat, tlangkhat le tlangkhat bangaw lo ti pan cu kan hmuhdahlomi le neihlomi thilri, thilhmin, ramnung, thingkunghrampi, cet ti vek pawl a um ruangah a thar phuahcopmi le lakluhcopmi tong a suak ringring ti cu leilungpi ih tonmi le a cosan tulmi a si ringring.

 

CT : Rihli ih O le AW na hmu daan na nganmi ah palh veve in na ngan ih O le AW hmanglo in kan Chin calai a um thei silo, Na hmuh daan ah O maw AW a dik sawn.

KT : In suhmi thu ih a dik le dik lo kan titheumi kha ca ih kan nganmi O le AW kha kan awsuak tahnak ih hmanmi tahfung (International Phonetic Alphabet) thawn bangaw cekci (awfang kheng) ih ngaanmi a si lo tiduhnak a si.

Cafang dang a, e, i, le u ti pawl cu a tlun ih tahfung (IPA) thawn bangaw cekci an si. Cu ti ih awfang kheeng a si cuang lo ah cun ziang vek cafang khal kan hman le a poinak a um lo. Cui’ poinak um lo le awsuak fang kheeng lo ih nganvevemi cu ziang in thulai kan reel ding ti cu a hnuailam ih ta in thu in thensak thei.

1. Kan tong hi awphei (vowel) awtawi le sau ruangah sullam dang neimi a si. Cui’ awsau le awtawi thleidannak dingah Laica kan rak zirmi cun awtawi hminsinnak ah ‘O’ in a ngaan ih awsau hminsinnak ah ‘AW’ in a ngaan. Cui’ awtawi le awsau thleidang ih ngaanmi tong cu awtawi le awsau thleidang lo ih ngaanmi (awtawi le sau theidang lo in AW lawng) hnakin karbak pakhat saang ah a um tinak a si (hmatkhat a ngah). Hi hi keimah ih hmuhdan men si lo in Tong lam ih mithiam pawl (Linguists) ih cangaandan famkim tahdan a si.

2. Kan tong hi awthluk neimi (tonal language) a si ih thleidan a tuul thotho. A tlun ih hmatkhat ngahmi, awtawi le awsau thleidannak neimi ngaandan khal cu hmathnihnak ngah dingin karbak pakhat kaibet ding a nei. A sam lai thotho. Hi karbak kaitulzia khal hi tong lam ih mithiam pawl (Linguists) cun cangaandan famkim tahfung tumpi ih an hmanmi a si.

CT : O le AW hmangtlang dingin na lungkim ve maw?

KT : Hmantlang ding timi kha khui ti ih hmantlang ding ti ka fiang deuh lo ih na thusuhmi zawn ka sawhngah lo le in ngaithiam aw! Kan Falam mi cu minung tampi hman kan si lo ih thu hmunkhat pu in, mi tampi in kan cangaandan a si ti ih an pomtheimi hman thei cu ka zuammi a si.

Ahleicein, cangaandan hmanzongsangmi nei zo pawl hrangah cun rem ding tampi ka nei ve ding na’n ka ralrin a tuul. Ziangahtile, ca neitu le siartu mipi tampi thinlung ih a ciahawzomi remtuul hnihkhat a um hman ah rem lo tuk lawmmam a si lo ah cun buaipi lo a tha sawn. Buaipi ding le mipi pawl hloptlo zetih an teltheinak ding tiang zuam lawlaw a tuul.

CT : O le AW buaipitu hi mimalte maw mipi tampi an si?

KT : Tam le mal thu ah cun ka thei lo. Buaipitu na timi hi kan ngaandan hlun rem a tul titu pawl si ko lo maw na ti? A si ah cun rem a tul ti thei dingah cun mifim lawng si lo in cathiam deuh le thuhliakhlaitheitu si a tuul. Cu vek cu mi tampi sitheinak ding a har, kutzung khih theih an si ko. Mi tampi zaran men cun cu vek thu suahpi thei ding cu a har tuk.

 

CT : Nangmah pakhat theihdaan le ruahdaan men lo sut in, O le AW hmangtu ah zo an tam sawn in na hmu?

KT : Hi khalah Tam le mal ti lo sim vukvi ding cu ka thei ve lo. Cun, O le AW hmangtu na ti tikah ngaandan thleng a tuul titu le ngaandan kel hmangtu na tinak a si ding ti ah ka zum. A si ah cun ngaandan thleng a tuul ti hmutheitu cu zungsiar theih an si ko. Tam sawn zaran vualvo cun cu vek hmuh thei a ol lo ding.

CT : Thangthar nonawn mi tampi in kan calai hi a sunzan in thangso dingin kan buaipi rero ti ah na ruat maw?

KT : Lungawinak tlak in kan mino pawl in tong nan sunsak ih calai nan sunsak fawn. Nan thansopi ngaingai ti ah ka hmu.

CT : Thangthar pawl ih thinlungah O le AW in a ti buai zet ti ah na ruat maw?

KT : Hi thu ah cun kan ngaandan hlun rem a tuul titu upa pawl kiangih a um tam deuh pawl cu a tibuai thei men. Hmun dangah cun ka thei lo ih ka umtamnak laitlang ah cun a tibuai ti ding tlak ka thei lem lo, ngaandan kel ah an thaw vualvo men ko.

CT : Kan calai thangso le nung vivo dingah nasazet ih atcilh ko ih a tawlreltu upa pawl lakah ‘AW’ uar pawl hi an tam deuh tiah mino pawlin an timi teh ziangtin na ruat?

KT:  Kan Mifimcathiam pawl sungin Laica ngaandan rem a tuul ti ih a hmutheitu upa pawl cu kutzung siar theih an si ko. Mi tampi in hi vek an suahpi vualvo ti kan thei tuk lem lo. Cun, kan Mifimcathiam pawl sungin Laica ngaandan kel ih thansopitu upa pawl cu kutzung khih fukfi dingah a har ding, mi tampi thazang funkhawmaw ih tuankhawm pawl an si.

CT : O le AW ih kan buai ruangah kan Chin (Falam) calai hma kan sawn lo tiah na ruat maw?

KT : A tammal (quantity) lam in kan tah ah cun kan thangso kan ti thei ding. Amahbelte, thansonak taktak (quality) lam in kan tah ah cun lungawinak tlak le diriamnak tlak cu kan si lo ding.

CT : O le AW ih thih tang ih tang pawl hi ziangtin na hmu?

KT : Thih tan ih tang na timi ah hin ngaandan hlun thleng a tuul ti le thleng a tuul lo ti ah thih tan in an tang na ti duhnak a si ko lo maw? A si ah cun a hnuailam ih thu malte hi kan ruahnak in bawmtu dingah ka ngaan ding.

Tong lam ih mithiam (Linguists) pawl cun cangaandan nei hrih lo pawl hruai cu a ol ih a nuam. Ngaandan zongsangmi nei laklawh zo pawl remthat ding cu a har tuk an ti ringring.

Thimnakah, ka Proffessor pa Art Coper hi Lahu Shi tong rembawmtu a si. Lahu pawl hi awthluk hminsinnak kum reipi a rak hmangzotu an si. Saya Art cun hminsinnak nan tuahmi hi a tam tuk, kan thum deuh ding a ti khal le Lahu mipi cu sim tuul lo, mitvang deuh an hruaitu pawl hman hniin theih an si lo a ti theu.

Cun, Lisu pawl hi tui’ kan hmanmi cafang pawl hi an hmang ve na’n kanmai’ zohdan ah cun linglet rere ih nganmi a si. San thar ah linglet lo in kan rem ding an ti khal le an hlawhtling thei lo. Mipi thinlung le thluak sungah nunphung tluk in a rak ciahneh zo (Psycho-linguitic factor).

Cule, thih tan kan ti tikah a tangtu pawl in tong neitu lakih a umtheimi biaknak, pawlkom pakhatkhat, mino le upa, cathiam le thiam lo,  hrin le hnam ti vek karlak ih umtheimi buainak pawl (Socio-Linguistic factors) kha tha teih theihthaim a thupi ngaingai. Cu ti lo cun remharzetmi thubuai neihringringnak a si.  Cangaandan thu reel tikah Linguist pawl ih hmanmi principle pakhat cu, “It is not what is easiest to learn, but what people want to learn and use which ultimately determines Orthographies. We need to be open and flexible in our attitudes as we seek to formulate Orthographies”, ti a si. Hi thu hi mithiam le ruatsuaktu pawl in fehpi dingmi thil tha a si.

CT : O le AW ih buai pawl hi rinlopin rualrem aw sehla, kan calai ah ziangmi tuah tul hmaisabik um in na hmu?

KT: Seh la ti ngelcel cu a va mak ve!. Ziangkhalle, seh la ti a si pan Ca kan ngan tik ih a hrampi cafang kom (spelling) tharthawh (revise) kan tul hmaisa bik in ka hmu.

CT : O le AW thuhla ah a dik sawn le dik lo ti siloin miphun pakhat kan sinak ah lungrualnak nei thei dingin ziangmi tawlrel a tul in na ruat?.

KT: Hi vek thu ah cun a tlunlam ih ka ngaan zo vekin Cafang hmanmi thleng tuul maw tuul lo ti vek ruat le phuahtheitu cu kutzung siar theih mifimcathiam le mivirvat deuh an si ka ti zo. Hi vek thusuahpitu pawl hi Linguist ngingai cu si lo hman hai seh la tong tha thei thiam, zingzoitu, hliakhlaitu ti ih kawh tlak an si ko. Lungrualnak na timi vek cekci a si lo hman ah ca neitu mipi pawl karlakah hnaihnoknak um lo ih dinpitu ding cu hi kan mithiam le ruatsuaktu pawl an si.

Hi pawl hin cangaandan thu ih hmun tin ram tin ih mipi tampi ih an rak tonmi harsatnak pawl tampi an zirsuak a tuul. Cule, an thu hi hmainornak ding a si maw dungsipnak ding tha a si ti an thleidang thei ding. CA timi cu kan tongsuakmi hminsinnak ih ngansuahmi hminsinnak (zuk) a si ih a hmangtu hrangah a tha bikmi kha a hmanglotu pakhatkhat in a tha lo va tisak cu a hrangah tluknak a si sawn thei ruangah ralrin a tuul tiah tong lam thiam pawl in an ti ringring.

Cangaandan thuhla ih thusahcatnak tuahtu ding ngaingai cu mipi an si. Curuangah thu thar ruatsuaktu mifimthiam pawl in a hmangtu ding mipi thawn remcang thei dingin lungkimtlangnak, pomremtheidingmi hawlhtlangnak tuahtheitu um a tuul. Cu vek cu kan tawlrel tuulmi a si bik ko. Tawlreltu ding khal Mipi an si lo, mithiam, thusuahpitu, ruatsuaktu pawl ih tuanvo sawn a si.

CT : Mithenkhat in kan Falam Calai khun takih ca kan ngan tikah Mizo tong nan hmang tivek ih rak sim tawk khal an um ih Mizo thawn cun u nau kan sivekin kan Calai tongkam hman mi fang a bang aw sawm maw, asilole zo sawn in tong kan hmansak aw?

KT: Kan tongkhuun pawl hi mizo lawng a si lo, Hakha thawn khal a naihaw zet.

CT : A siar daan le a ngan daan thlei dang thiamlo ih kan buainak hi ziangtin na hmu..? A then in kan tong aw suak vek rorin kan ngan ih a then in a ngan daan ah dang a siar daan ah dang tivek in kan ti celcel ih na hmu daan malte in sim thei maw?

KT: Ca hi awsuak kan neih zat (phonetic) ih ngaan cawk ding a si lo. Cui’ hnak ih mal deuh phonemic ih ngaan ding a si.

Thimnakah: ‘Z’ aw kan neihmi hi a caancaan ah ‘J’ aw a suak theu. Apahnih in kan hman le cu vek cu phonetic writing an ti. Asinan, a tlangpi thu ih a langringringmi aw cu ‘Z’ a si ruangah ‘Z’ kan hmang ih cu cu Phonemic cangaan a si.

Tongfang (word) level ah hi tiin:

1.Content words be written phonemically- eg., siang, sian, zaang (Jaang ti in a si lo ding).

2. Function words might be better written morphophonemically- ih, ihsin, in, etc… Thimnakah, ‘lo’ kha ‘in’ in a thlun tikah an awsuahnak hmun a naiaw tuk ih ‘lovin’ ti vek in a suak. Kha vek kha phonological conditioned word an ti ih “in“ tiah ngaan ding a si. A sau deuh zik ih hi zat hin si hrih ko seh.

CT : Calai thansonak ding ah ziangmi thupibik in na hmu?

KT: Tong neitu miphun pawl in an tong an sunsak, an hmang, an zir, an ngaan ih an siar tikah tong le calai cu a nung ih a thangso ti ah David Crystal (American linguist) in a ti.

CT : Leitlun ih cabu tha na tibikmi pathum in in sim aw? Na nunnak lo remtu cabu pawl?

KT: Khristian ka si ruangah Bible cu ka hrangah a tha bik ka ti lo thei lo. Apahnihnak ah cun  Abraham Lincoln ih thuanthu hi zuamnak thinlung nei dingih tha i petu cabu tha pakhat a si. Apathumnak ah, William Smalley (Linguist) ih Edit tuahmi, Orthography Studies cabu hin cangandan thu ih buainak le buainak lakih thinsau tulnak ti pawl ka zirsuak ruangah ka duh ngaingai.

CT : Kan lo suhmi kimcangten in san ruangah na parah simcawk lo lungawinak kan nei. Kan miphun in thathnemnak tampi a hmu ding ti ah kan zum.

KT: Ka lungawi ve zet.

(Visited 97 times, 1 visits today)
%d bloggers like this: