Hruaitu – Chin MP Pu No Than Kap

Dr. No Than Kap Thutawi:

Hminpum: No Than Kap
Duat kawh: ____
Suah ni: August 30, 1955
Suahnak hmun: Zongte/Ngailan (Tio hrut), Falam peng, Chinram
Nu le Pa: Pu Tin Kap le Pi Zam Thluai
Unau zat: Hleihnih (12)
Umnak: Insein, Yangon
Qualification: M.A (Pub. Admin)., M.Th., D. Litt.
Rawlhmeh duhbik: Lairawl (Sa: Sakhi-sa; Sasungril. Khuaifa. Thlai: Aitebawp, Thingthupi, Zawng?ah).
Hobby: Tileuh
Favorite song: Country songs
Thuken: Nunman nei dingin damsan neih tam.
Hnatuan: MP, Minister, Party President

 

Q1. Thangthar nonawn pawlih Political knowledge hi kan Chinram le Chin miphun thansohnak ah ziangtluk in a thupi? Ziangtin kan kaihruaiaw thei dingih zo in tuanvo a nei tumbik?

NTK: Sau deuh in ka lo sang ding. Chinram thansonak cu thingkung pakhat si bang sehla. Nonawn pawlih political knowledge cu Chinram thansonak ding ah a kungpi a si ding, a hrampi cu upa pawlih political knowledge a si. Upa pawl lakah Political knowledge a mal tuk lai tikah kan minopawl an niam cih ve. Kaihhruaiawk dan thabik cu mino pawlin “zir duhnak lungthin (learning spirit)” neih, upa rinsantlak pawlin “mino thawn hnatuan tlang duhnak lungthin” neih a si. Tuanvo nei tubik a um lo, upa le mino in tuanvo an nei veve. Ralrin tul mi cu “tha hnai lo ih zirh mi si hnakin zirh lo mi si lawlaw a tha deuh (Better untaught than ill taught)” ti bangin mino lakah a si lo lamih zirh mi an suak tam lonak dingah zirhtu tha (kaihruaitu tha) kan tul ih minopawl khalin zosi kaihruaitu tling taktak ti an hril thiam ve a thupi.

Q2. Tui sun kan Chin miphun pawlih Political culture, ramthu khelnak lamih kan dinhmun na hmuhdan in sim fiang thei pei maw? Political culture timi hi ram le miphun thansohnak ah ziang tlukin a thupi?

NTK: Political culture (Ramthu lungput) thu ah, kan Chin miphun pawlih Political culture cu “uktu, uknak le ram le miphun fehdan le fehnak tiangin rinsannak le zumnak nei nawn lo” dinhmun ah kan ding. Ziangruangah? Pakhatnakah, Kawlram in zalennak a hmuh hlan deuhte Mirang san (kan pu lei san si loin kan pa lei san) hrawngah Chin mipi mit vangter ko le “Hnam damnak ding ih hmuitin mi hnget taktak” nei thei dingih hruaitu (well advanced national leader) kan rak nei lo. Kan san a thlen tikah a tlai tuk zo. Kan san ah za khat ah sawmkua cu ram le miphun hmailam dinhmun zohnak lam ah “ruahnak mitcaw” kan cang thluh zo. Pahnihnakah, kan umnak rampi fehdan hrimhrim in a zir lo. Cutikah Chinpawl political culture cu lak tlak a um nawn lo. “Political culture timi hi ram le miphun thansohnak ah ziang tlukin a thupi?” timi sannak cu “a thupi tuk” ti a si.

Q3: Ramdang ih thleng, vai zo pawlin kan ram a kilkip in a thansoh theinak dingah ziangvek tuanvo kan nei?

NTK: Tuanvo tum tuk nan nei. Sumpai lam lawng si loin fimthiamnak lam tiangin Chinram hrangih mi tangkai si thei dingin, a hleice in mino pawlin fimzet le taima zetin nan no lai can nan hmanthiam a thupi.

Q4: Khristian zumnak (Christianity) le politics hi ziangvekin an hnawihnih aw? Khristian biaknak hruaitu le pastor Dr. Martin Luther King, Junior vekin zumtu mi piangthar thlarau mi pawlin milai canpual, covo tvp., hi kan buaipi ve a tul hrimhrim tiah na ruat maw?

NTK: Pathian le politics (cozah/uknak) hi a hran hran vekin thleidan theih a si lo. Cozah cu ramthu (politics) ih fano lole a rah a si. Politics fehdan a dik lo a sile cozah dik lo a suak. A feh dik a sile Cozah dik le tha a suak. Cozah (uknak/uktu) cu rammi zate (Khristian telin) nitin khawsak dan laireltu dingih Pathian ruat mi an si ruangah (Rom 13:1-7) leitlun ih kan um kulhsung cu Khristian pawlin politics dungtun a ngah lo. Asinan theih tul mi cu; Zumtu pakhat cu politics ah a telve a thiang (me a pe thei, hrilawknak ah a tel ve thei). Asinan cutin a telve tikah Kawhhran aiawh in si loin, rammi pakhat a sivenak in a si a tul. Cun Pathian rian dingih hriak thuh zomi Pastor le Reverend pawl hrangah politics ih an tel a tha lo, ziangahtile an hna bik cu Kawhhran fingkhawi a si. Kawhhran pakhat in cumi khami me pe uh tivekin politics ah telve dan a si fawn lo.  A tawizawngin, Dr. Martin Luther King, Junior vekin zumtu mi piangthar thlarau mi pawlin milai canpual, covo tvp., hi kan buaipi ve a tul hrimhrim.

Q5: Chinmi pawl cu za ah za Khristian zumnak zum hngettu nan siih, thlarau nun, vanlam hawi hlir in nan kaihhruaiawk ruangah nan lei tisa nun ah tui sun ni tiang mi hleih in nan thangso thei lo, leitlun thansohnak lamah nan vavai thluh tiin a titu an um, ziangtin na ruat?

NTK: Vanlam hawi hlir ih kaihruaiawknak a um bangin van lam le lei nun zoh kawp thiam  (Balancing Christian Life) nun nei dingih kaihhruaiawknak khal Chin Khristian lakah a um. Curuangah a tlun thu vek simtu cun Chin Khristian nun diktak a thei fiang lo a si ding. Chinpawl ramdang ih kan vavaih ruangah Kawlram sungih hnamdang hnakin kan niam cenak a um lo. Kawlram sung miphun zate zoh tikah, lei tisa dan khalah Chinmi hnakih sang cuang ka hmu lo.

Q6: Ram pakhat a thansoh theinak dingah Media hi ziangtluk in a thupi? Cozah thar in Media zalennak, za ah za pe thei hrih lo hmansehla, kan Chin community sungah Media zalennak za ah za kan pe thei lo ding maw?

NTK: Media cu ram mipi mit le hna a si. Curuangah a thupi ngaingai. Asinan “Chin community sungah Media zalennak za ah za kan pe thei lo ding maw?” timi thu ah, thufim in “Zalen luat tukin ziangkim a siatsuah (Too much liberty spoils all)” timi hi kan theih a tul. Media za ah za zalen timi ah rikham nei lo zalennak cun Chinmi thathnemnak hnakin buainak a thlen tam sawn ka zum. Thimnakah Mizoram (1986-1996) tiangah Media zalennak an rak uarzet. Asinan zalen zetih an ngan mi 40% lai cu thu fiang lo khawlak titi rel mi an theih sawng mi a si (Keimai thu rori khal zumnak men an ngan mi a tampi). Hivek thu umze nei loin mipi hlawknak a pe pei maw? An mit a vangter pei maw?

Q7. Thih hloh ton can ah thlan laitu hman um nawn lo ding khop in Chinmi zatek sawmruk 60% tluk cu mai suahsemnak Chinram suahsan in ramsung le ram lengah hmundang ram dang ah kan vai hlo thluh rero zo ih, tui sun kan miphun dinhmun hi khawruah harza tiah na ruat maw? Ziangtin Chinram a hninghno thei ding?

NTK: Leitlun thuanthu zoh sal rero tikah tuvekin kan vai ciamco hi khawruah harza siin ka thei lem lo. Milai hrimhrim hi “hramhring umnak zuan” ramsa ci khat vekih kan um can a tam. USA le ram thangso dang tlukin Chinram hi thangso ve sehla tuvek in ramdang feh at in kan at ciamco ka zum lo.

Ram harsa ah rethei hnianghniang in kan um nan kan theih ding mi cu,_kum 3,000 leng lo “ka ram” timi nei lo Israel le tui ni tiang “ka ram” ti mi nei lo Palestinians pawl cun “ka ram” ti mi nei thei dingin an nunnak hloh an hreh lo (retheih tuar men cu nepte). Israel in “ka ram” ti mi an neih hnuah an ram tlansan rero an um ka thei lo. An Israel ram cu Chinram tluk lo ramsia ti theih a sinan leitlun ram nuam dang tluk ve thei dingin an zuam, an umcilh. Anmah hnakih let zathum lai ih tam Arab ral in an kulh cingin “ka ram” an timi tanta in ram nuam dang pan in an vai ciamco ve lo. Nitin an inn loram tiangin bomb puah ih thah an tuar rero lai khalah “ka ram” an ti mi an ram tanta in an vaih san lo. Asinan Chinpawl cun “ka ram” timi pupa san ihsin kan nei nan tanta le vaih san kan hreh lo. Ziangtikah Chin pawlin Israel le Palestinian vek lungput nei kung maw! Midang tuah cia mi pangpar hmuan mawi ih va tlanlen rero hnakin, mahten pangpar hmuan mawi tuahnak cang thiam ve sehla a duhum tuk nan! Hmansehla hi can kan can zo hnu ahcun, vavaihnak ram tinkim ihsi tal in, kan Chinram ah hnamdangpawl  khalih dawt tlak hmuan mawite tuah zuam cio uhsi!

Q8: Kan Chin miphun sungah miphun hruaitu Pu Kio Mang, Pu Vomtu Mawng, Pu Hrang Nawl, Pu Mang Tling le Pu Sa Laim Zam tvp., kan rak nei nan phunhnam dang pawl vekin miphunpi huap in hruaitu kan rak nei dah lo. Miphun dang pawl kan zoh a sile Kawl pawlin Buchuk Aung San, tui sun ah Pi Suu Kyi, Karen pawlin Saw Bah U Kyi, Kachin pawlin Sama Duwa Sinnawng le Shan pawlin Sat Sui Taih tivek in phunhnam huap hruaitu an rak nei. Chin miphun zate huap in Biaknak lamah siseh, ramthu khelnak, ram kilhimnak lamah siseh, Chin miphun zate huap theitu hruaitu tha kan nei dah lo tiah kan dung July thla sungah RFA Chin Proram phuansuah mi hi ziangtin na hmu? Thangthar nonawn pawl hnenah ziangvek ih kekar dingin le tanlak dingin na forhfial duh?

NTK: RFA ih thusimtu hi zo a si ti ka thei lo. A liam cia kan pa lei thu a sim maw, tui sun thu a sim sawn? A liam cia kan pa lei san thu a sim ahcun a dik ko. Asinan kanmai san ahcun kan lakah Chin miphunpi hruai theitu le hruaitu kan nei ko nan kanmah Chin pawlin kan thei thiam lo a si sawn. Kan pawm duh lo a si sawn (Judah pawlin an lakih um Jesu cu anmai Messiah a si ti an rak theihthiam duh lo bang in). Mino pawlin zosi miphun hruaitu tlak ti nan theih a cu zo. Cun, zovek hotu khal za ah za mipi ih duh mi an um thei lo ti theih a thupi (Gen. Augsan, Ghandi le hnampa dangdang khal a duh lotu an um thotho ih thah tiang an tuar phah).

Q9: Tui sun ah kan Chin ram khi rethei zonzai tambiknak ram (the poorest state) ti ah cozah le UNDP in nemhnget le phuansuah rero a siih hitivek dinhmun hi Chinmi zo hmanin kan duh ruangah a si lo, zoin so mawhphurh a nei tum bik ding? Ram neitu Chinmipawl maw uktu Cozah?

NTK: Chin mipi thawn Cozah thawn kan mawh veve.

Q10: Ramleng na rak umlai thuhla pawl tla santhar minopawl theihnak ding hrangah famkim zetin in sim thei pei maw?

NTK: Ramleng ah kum kul lai ka umih ka thuhla a tam deuh ruangah kim zet cun ka lo sim cawk lo ding. “Ram hrang ruat in” timi cabu ka ngan thluh zo ih cumi ah mino theih duh zawng a um ka zum. Internet sungah ka thlah thei ko nan, a liam cia thu si hmansehla tui ni ih nungdam hrekkhat hrangih ngai nuam lo thu a tam deuh ruangah ka suah duh hrih lo.

Q11: 2010 CPP le 2011 CPP ih dinhmun parah na hmuh dan teh ziangtin si? Nan cak sinsin maw? OR nan tumsuk sinsin??? Ziangruangah a si pei?

NTK: Kan cak sinsin. A san cu zo cio khalin kan tlin lonak kan theiaw vivo. Kan lakih tlinlonak nei pawl rem dan khal kan thiam vivo.

Q12: CPP ih nan tumtah mi pawl hi teh ziang a si? Cumi pawl sungah tuni tiang nan tuah suak mi teh ziang a um?

NTK: Chin Thansonak Party (Chin Progressive Party) timi hmin hin ziangkim ah Chin thansonak a tumtah ti a lang zoin ka thei (A cipciar ngan a rem lo). Cozah ih a tuah rero mi le a tuah lai ding mi ah kan CPP tumtah mi a tel rero zo. A takin hna kan tuannak thla li (4) lawng a si hrih tikah zawi party hmanin cumi khami kan tuah thei zo ti theitu an um ka zum lo.

Q13: Nanmah CPP sungah tla thuhla buai a um phah phah rero tivek kan thei. Cumi pawl hi in sim fiang thei pei maw?

NTK: Party sungah (CPP tel in) thu thar le thlengawkak (change) a um tikah a buai tin a sim duhtu cun an sim thei ko. Asinan cui a buai an timi cu a tha lam panih buai a si thei, a selam pan ih buai khal a si thei. Tui ni ih CPP sungih buai tiih na theih mi cu a selam si loin a thalam panih buai thu a si ka zum.

Q14: Tu hrawnghrang na buaipi rero mi hnatuanpawl tla theih kan duh nasa.

NTK: Minister dinhmun in: Sagaing ramthen sung Chinpawl thuhla hi buainak a rak tam zet. Kawhhran thubuai, nupi le pasal karlak thubuai, rosar thu thubuai, biak-inn sak thu thubuai tvk. Hi thubuaipawl hi kan Chin Customary Law (Chin Dan) vekin thuthensak thei dan ka hawl rero. Cuipawl tlunah thansonak lam, thimnakah tidai ngah dan ding, lilawn dawn ding tivek thawn hna a tam. Cun, 1988 laiih Lai meithal an kaih sak mi laksuah dan tla ka hawl rero. Ziang bang kung maw! Curuangah i bawm theitu ding Chin Literature and Culture Committee (CLCC) peng tinah din rero a siih annih hin kan Calai le Nunphung lawng si loin Chin mipi tul mi tinkim ah thurawn in pek thei ka zum. Party President dinhmun in: A hleicein Chin State thansonak ding hrangah lamzin phunkim kan hawl rero. Kan dungte ah Chief Minister Hung Ngai hnenah ca kan kuat hngehnge. Hnatuannak hrekkhat cu mipi hnenah rel a rem hrih lo, a takin a ra lang vivo ka zum, thimnakah ramdang ihsin Chinram bawmnak phunphun.

Q15: Tunaite ah a theh mi Hlutdaw thawn pehparin (eg., KIA demnak thu ah a support tvk) thei kan duh nasa. CPP lam in teh ziangvek thu nan rak simsuak man?


NTK: Hlutdaw hi hmun hnihah a um tikah mipiin thleidan thiam tul. Amyotha le Pytuh Hlutdaw (Pitawngsuh Hlutdaw) pawl cu Nyipidaw ah an kaiih kannih State le Region Hlutdaw cu mah le kahwpi bik ah kan kai. Tui neta bik Union Hlutdaw ah CPP in rel ve mi kan nei lo. Tui tuah rero lai mi ahcun 5 lai thehlut kan tum (Thimnakah Chin ramri thu, Chinram thingkung thu tvk.). Kan dung June thlacem lamah kei cu Monywa Hlutdaw ah ka kai ve. Hi tum thu pahnih sim fiang tul a um: (1) Hi tum ah culai ih Kachin, Mandalay, Nipydaw, Pyn Oo Lwin pawlih mipi umnak ih bomb puah thu MP pakhat in a simih a sim mi thu cu a thaisun (next day) ah rel tlak a si maw, timi ah reltlak a si tin ka sim. Hithu hi a si lo deuh in rel peng an um (Pu NTK cu KIA demnak bawmtu lakah a tang tvk). Thu an theih fiang lo thu a si. Hithu hi kan CPP Journal neta bikah fiangten kan suah zo. (2) Hi thu New Light of Myanmar (Myanmah Alyn) ih an ngan tikah, Hlutdaw thu a si tikah kei cu Vuanzi ka sinak in si loin Sagaing ih Chin Palai ka sinak in “Chin Taingzinta Kosale U NTK” tiin an ngan ih cumi theithiam loin, “NTK cu Vuanzi a si nawn lo, MP lawng a si” tiin rak au khal an um. Hihi an theih fiang lo thu a si. Party hotu lam lak khalah uknak thar thu thei lo kan tam laiih a buaithlak zet theu.

Q16: Himi meeting pi ihsin Chinmi hrangah thathnemnak ziang pawl relcat suak mi a um?

NTK: Chinmi lawng si lo ram pumpi hrangah Union list le State/Region list timi Cozah pahnih ih thuneihnak veve fiang deuhin relcat a siih cucu Chin State Cozah le Chin mipi khalin kan hlawk phah ka zum (Eg., Constitutionn vek a sile Health and Education cu Union list ah a telih Sate/Region list ah a tel lo. Himi thei loin State/Region Cozah lakah Healh/Education Minister rak ret ruri an um).

Q17: Tui na hna kaih mi si loin Calai lamah rak feh sunzawm awla, Calai lamah ziangtluk hmasawnnak a um ding tin na ruat?

NTK: Keimai hrangah hmasawnnak a um ko ding. Asinan Chinmi hrangah hmasawnnak a um phah pei maw ti cu ka rel ban lo.

Q18:  Chin MP pakhat dinhmun in “Chin Literature and Culture” hrangah ziangvek hmailaknak neih na tum?

NTK: Sagaing ramthen Chin MP le Chin Affairs Minister ka si ruangah Sagaing ramthen sung um Chin thawng zathum leng lo lakah Chin Calai le Nunphung ka thei tawkin cawisan ka tum. Cutin cawisang thei ding cun hmunkhat ah to tlang ih thu tinkim rel tlang thei dingin Pawlpi asilole Committee din hmaisak a tul. Cui Committee ah hnam hlawm tumpi cin kim thluh a tul fawn. Curuangah Kalay peng hrangah hnam tumpi cin kimten umnak Chin Literature & Culture Committee ka dinternak a si (Vanthat ah Tamu ah CLCC a rak ding cia zo). Hi CLCC hmangin hna tampi kan tuan thei ka zum.

A hmaisabik ih kan neh tum mi khamtu (hindrance) cu hrin dang tawng le nunphung pawmpi thei lonak, mai hnam tawng le nunphung lawng ngainat luat tuknak a si (Thimnakah, Falam peng tawng 7 lai  ummi ah mai tappi tawng lawng uar tuknak lungput). Cui hnuah Kuki, Falam, Hakha, Tedim le Lusei tawng lakah ziangbik kan hmang tlang thei bik ding ti mi hawl suah (Hnamdang tawng Kawl, Mirang tvk., hman rero tul loin).  Pahnihnakah, nunphung timi ah kan zaten kan hmantlang thei mi “mipa/nunau thuam” neih tum. Pathumnakah, mai hnam cio ih kan sunsak zet mi kan ni sunglawipawl (Khuado, Capcar kut, Fanger, tvk) thindam le nuam zetin hmantlangpi awk thiam vivo, asilole pakhat lawng lungrual zetin hmantlang thiam. Palitnakah kan hril bik mi tawng le calai Cozah tlawng tiangih zir thei dingih zuam a si.

Q19: Kan “O” le “Aw” thuhla le “Chin calai hrang thlun ding (tahfung)” fumfe kan nei lo tivek hi ziangtin na ruat?

NTK: “O” le “Aw” thu a suah hlan kum 2000 hlanah cabu ngan paih taktak le ca siar paih taktak khal kan um lo tluk a si. “O” le “Aw” a lar hnu cun cabu ngan paih lo cing ngan, siar paih lo cing siar khal kan tam phah zetin ka thei. Curuangah ka sim theu bangin “O” le “Aw” hi kan calai ah kan thinlung in luttertu, Calai in ngaihsaktertu le kan Calai thuk sin ih in hliakhlai tertu (kan ci-zu-sin) tin ruat thiam sawn sehla buai reronak ding a um lo. Chin Calai hrang thlun ding tahfung fumfe kan nei zo in ka thei. Kan thlun maw thlun lo ti cu thuhran.

Q20: Ziangtikah kan “O” le “Aw” thawmvang a dai ding? Ziangtikah mipi tam sawn lungkim thlun ding calai kan nei thei ding?

NTK: “O” le “Aw” ah buainak um nawnin ka thei lo. Tui buai lai an um ahcun buai an paih ve hrimhrim a si ding. “Mipi tam sawn cu mi aa an si,” tiin mifim pawlin an sim theu. Curuangah Calai thu khalah tu hrih ahcun “mipi tam sawn thlun thei mi” ti hi thupi tukah ret ding a si lo, can a rung rei deuh dingih thlun thluh mi kan nei leh mai ding.

Q21: Calai ih kan hmasawnnak le hmasawn lonak na hmuh dan?

NTK: Na thusuhnak sungih “hmasawn” ti mi tawngfang hi kan lakih mi hrekkhat cun “Hmasawn ti cu kan tawng a si lo, thangso ti sawn ding a si,” an ti ka zum. Cuvek hmuh dan bite le ruahnak fate tuk neitu kan um lai hi Calai ih kan thansonak dipdaltu pakhat a si. Khatlamah, “hmansawn” khal kan tawng, “thangso” khal kan tawng ti theitu kan tam vivo hi Calai ih kan thansohnak (hmasawnnak) ding langtertu a si.  Cun, ziangvek cabu khal a sungthu sawn thupi ih ret thiam loin cafang pahnih khat hmandan buaipi ruangih cabu lei lo le siar lo ding tiangih mi fawrhtu kan um lai hi kan “hmasawnnak” khamtu a si ve. Asinan hnamdang Kawl le Mirang ca ih ngan mi cabu hman kan lei in kan siar rero sisi tiin Chin ca ih ngan mi lei sak ih siarnak cang thiam mino nan tam vivo ruangah dunglam ih caitu hnakin hmailam pan ih feh kan tam sawn ti a lang.

Q22: Kan cabu suah pawlih hlawhsamnak le ti fuhmi na hmuh dan?

NTK: Kan cabu suah mi lakah “Calai mi taktak kut suak” a mal. Cun, sakhua cabu si lo theihkauhnak, nunthuleng (novel), tvk., cabu a mal tuk lai. Hihi kan hlawhsamnak a si. Hmansehla cabu ngannak cang kan thiam hrimhrim hi kan ti fuh mi a si ko.

Q23: Calai misa rori na timi pawl khi zovek an si?

NTK: Tu tiang “ziang e” ih ca ngantu lak ih Calai misa rori ka ti ngam mi cu Pi Sawk Hlei a si. Dr. Lal Tin Hre khal hi can nei deuh in duhsah ten ngan paih sehla calai mi siin ka thei. Pu Sen Ro Sang hi a ngan taktak lamah Pi Sawk Hlei vek a si lo nan Calai kalhmang thei bik siin ka hmu. *Calai mi si taktak ding cun cangannak ih hman mi tawng khi thuk le kau,  dik le mawi,  siar nuam le tluang, fiang le theih awl si  dingin hman thiam tengteng a tul tlunah  ngan ding mi thu khi ngantui’ thluak sungah fiang kelkel in a um hmaisak a tul. Ruahnak a fim le ca ngan mi a tha. Cabu in a ngantui thinlung a langter (Like author, like book) ti bangin ruahnak le cangan thenaw thei an si lo.

Q24: Cangan thiampawl hnenih forhfialnak na pek duh mi?

NTK: Cangan thiam si men a tawk lo, ca tha ngan ding.

Q25: Editor pakhat ih a mawhphurh ziang a si?

NTK: Editor cun Journal, Magazine, news paper Editor a si khalle, news correspondents le columnist ngan mi pawl tiangin a edit thiam tengteng a tul. Thu ra lut pohpoh edit nawn lo le edit thiam loin a suah men a sile Editor ti tlak a si lo. Cun a suah mi cabu in ziangcin tiang zalennak (freedom) a nei ti a theih tengteng a tul fawn. Any one, including News Editor, has no limitless freedom ti khal a theih a thupi.

Q26: Cabu paziat na ngan zo? Biazai, thufim pawl na ngan mi pawl khal?

NTK: Biazai, articles, tivek thaw cun ka thei cawk nawn lo. Asinan cabu ti tlak ngan mi cu a tam lo, bu 15 fang a si.

Q27: Chinmi hruaitu pakhat na si vekin sawiselnak na tong tam nasa ih ziangtin na pahtlang tum vivo dan ding?

 

NTK: A miphun hrangah hmailam saupi ruatih hnatuantu cun a tumtah mi le thlir mi hmu ban ve lo a mipi hrekkhat hnenin sawiselnak a tawn can a tam ding. Thing parih kai dah lo cu thing par in a tla dah lo ding, hnatuan dah lo cun palhnak a nei lo ding. Hnatuan taktak lo cun hnatuan taktakpawl bangin sawisel a tuar ve lo ding. Curuangah sawiselnak tuar tihtu cun miphun hrangah hna a tuan lo a tha sawn. A hleice in hotu tling cun sawiselnak a tuar tlang thei a tul. Sawiselnak tuar thei lo hruaitu cu hruaitu ti tlak khal a si lo. Kan palhnak hmu hmaisabiktu cu in sawiseltu kan ral an si theu ruangah in sawiseltu cu cak sinsin dingih in tat hriamtu “lungtat” vekin hmuh thiam fawn ding. Hivek thinlung neitu cu sawiselnak in a neh dah lo ding, amah sawn in sawiselnak cu a neh ringring ding.

Q28: Na life ah sirawk nguarngo mi tivek na nei ve maw?

NTK: Nei e. Ram hnatuan can ah hivek sirawk zet mi ka nei theu. Keimah dotu ding keimah lala in sinak pek tvk. Cun, supaw thei lo ih ka tuah palh mi sirawk ruangro tlak thil dang khal a um ko.

Q29: Pabik ti zawng ih na upat mi teh?

NTK: Chinmi lakah maw, Leitlun pumpi zoh in i sut?  Na sut mi ka fiang lo.

Adm: Ngan sualmi a rak um ruangah… ngan sual vek ih suah thotho a si.

Q30: Midang mithmai zoh le midang zawn na ruahnak ruangah can mi na nei dah maw?

NTK: Nei tuk e. Ka vannei maw ka vanduai sawn ka thei lo, mi ka hua taktak thei lo, ka thinheng rei thei fawn lo. Ngaidam thei lo mi ka nei hrih lo. I dotu le i huatu tiih ka theih fiang mi khal an siatnak tuah taktak ding cun ka siang thei lo, ka lung sungah zawnruahnak ka nei thotho. Hiruangah can (hloh) mi ka neih phah theu. Hihi ka hrang ih rinum ka hnatuanpi pawlin ka par ih an beidawnnak (sik-piatnak) a si theu. Ziangtitha!

Q31: “An Liam” timi DVD ah na phuah mi hla pawl kan rak ngai. Cumi lakah “An Liam” timi hla a lo phuahsaktertu hi ziang a si pei? Cun music hin na nunah ziang tlukin thupitnak a nei?

NTK: “An Liam” timi hla hi 2005 ih ka phuah mi a si. Sun khat ka Office ih ka to laiah 1990 lai ih ka Dairy hlun ka siar. A thar in thu tinkim i ruatter. Ka lainat zet mi an nunnak liam zo ram hna kan rak tuanpi naule thu ka ruat suak. Kei khal can in i liampi ve vivo in ka theiaw. Cutin hi hla hi ka phuah mi a si.

Q32:  Calai khawvel ah na rak luh thok dan?

NTK: 1978 ah calai khawvel ah ka lut thawk. Sadhu Sandar Singh Thuanthu cabu ka rak suah. Cuisin calai ah ka phur vivo.

Q33: “AW! Falam” cabu na rak ngannak san le khami cabu in a rahsuah mi na hmuhdan?

NTK: Chinram le miphun thuanthu ka hliakhlai deuhdeuh, Falam an rak thupitzia ka thei deuhdeuh. Tuhlan le tui kan dinhmun ka tahthim tikah hi cabu hi ngan tha in ka theiih ka ngan mi a si. Hi cabu rahsuah mi cu ka rak ruahnak hnakin tha sawnin ka thei. Peng dang unau lakah hi cabu  huatu an um nan, a liam cia mi thu tam sawn ka ngan mi a si ruangah a liam cia thu an theih mi ihsin zirsuah mi an neih ve ka zum ih an hrang khalah ralrin thiamtertu hlawknak a si thotho ka zum.

Q34: “Quo Vadis” vek classic cabu ropi na leh tikah ziangvek in ralrinnak, timlamnak le harsatnak pawl na rak nei?

NTK: Mizoram Calai khawvel hninter hmaisa biktu le kaithotu cabu cu Quo Vadis an leh mi cabu a si an ti theu. Mihrek in Quo Vadis hi Mizo tawng tlukin siar nuam le mawi in kan tawng in let ve duh khal sehla kan tawng in a daih lo ding an ti mi ka thei. An zum vek si loin kan tawng khal thu tinkim relnak ah a famkim tuk ve, ngai nuam zetin ngan khal a theih ve ti langter ka duh ruangah hi cabu hi ka lehnak a si. Ka leh hlanah timlamnak ka nei lo. Harsatnak ka neih mi cu Computer ih ca ka ngan tikah tui ni tiangin ka mehtawk lawng ka hmang thiamih rangzet dikzet in ka ngan thei lo. Cucun i ti buai nasa. Hi cabu ngannak ih hman mi Mirang ca hi hlanlai Mirang tawng upa (King James san tawng) le tawng khun a si ruangah Learner’s Dictionary sungih um lo tawngfang (words) khal a tampi. Asinan ka di a riam sawn.

Q35: “Pawpi A Huk Dumdo” cabu siar a nomnak san hi ziangruangah bik a si na zum?

NTK: Siar nuam an tinak san ih ka zum mi cu: Laimi cu ramtawih le sahrang thu uar mi kan si ruangah theih duhnak thawn kan siar phah deuh a bang. Cun, a takih tawn mi thu a si tikah mi lungthin ah phurnak a pe cuang a bang. Ka leh tikah “literal translation method, or word for word” hmang loin “dynamic equivalence, or meaning base translation method” hmangin ka let. Cutikah a thu lawng ka lasuak ih awkam hman mi cu kan anka vek ten ka fehter. Hihi siar  nuamtertu a sive mahna!

Q36: Na cabu leh mipawl kan rak siar tikah leh cop cabu ti hman langcu lo koin na kuthnu hi a mam. Good Translator pakhat si dingah ziangvek quality neih a tul.

NTK: Good translator si dingah: (1) Kan leh mi ca (eg. Mirang) le lehnak ih kan hman mi ca (eg. kan tawng) bangrep in thiam veve a tul. (2) Lehnak ih hman mi tawng (kan tawng) cu thiam tawkfang si loin thiamzet si a tul. (3) Calai mi (literary person) si hrimhrim a tul. (4) Ca leh dan phunphun a um ih, himi cabu ah, himi zawnah, ziangvek leh dan (method) ka hmang ding ti theih a tul. (5) Na leh mi cu nangmah in na siar sal tikah nangmai hrangah cun theih awl zet a si ding nan a siartu midang hrangah theih harsa le siar nuam lo a si thei ti ruat cia in, a siartu ding ih mit thawn zoh in, a siartu ding ih thinlung thawn ruat in, let aw.

Q37: Calai le Awnmawi hin ram le miphun hrangah ziangvek in poimawhnak a nei?

NTK: Nei tuk famteh. An sim theu: Soviet Union (Russia) rampi thendarh tertu cu USA ralthuam thazang si sawn loin USA ih calai le awnmawi a si tiin. Ralthuam ih mi neh hnakin Calai le awnmawi ih mi neh cun lung muril fang suak thluh ko mi a ciah neh thei, rei khal a daih cuang. Chinmi pawl hnamdang Calai le awnmawi ih in neh dan hi an thazang cahnak thawn in nehnak hnakin a let thawng in a na sawn, tih khal a nung sawn. A hleice in minopawl nan lunglen le lungawi nan langternak cu hnamdang calai le anka le awnmawi a si kulh sung cu kan cem. Hnam dang bang taktak ding cun Calai le awnmawi lam ah tu hnakih let za in kan thanso a tul. Calai ih lian le thangso lo miphun an thangso dah kel lo.

Q38: Leitlun ih na damsan ziang a si?

NTK: Ka miphun le ka nufa hrangah.

Q39: Tu naite LAILUN Thuthangca ah “Chin Vuankyi ni (100) leng cangvaihnak hrekkhat” tiin na thu an ngan mi kha a hrekin a dik lo an ti. Ziangtin na hmu?

NTK: Khai LAILUN kha ka rak siar ve nan ziang bik an sim duh timi ka fiang lo. An ngan mi ka theihthiam thluh lo tikah “Kei hi Laica ka thiam taktak lo a si pei maw” tin ka ruat phah rero. Ka ka cangvaihnak thu le ka simmi thu an ngan mi ka theih sun te ahcun, umze nei lo, merhkawi hrim mi le suangtuahnak men an ngan mi a tam sawn. Keimah biak ban le biak theih in ka um ringring ko nan, an Thuthang ih an suah hlanah in sut (confirm) hmaisa loin an suah men cu theihthiam a har zet. Hi thu thei fiang duhtu cun Chindwin Today ih ka ngan mi “Thla Li Sung Hnatuannak” timi siar uhla a fiang thluh ding.

Q40. Chin Vuanzi maw MP na si deuh? Vuanzi si hnuah MP si lai a theih maw? Ziangah Myanmah Alyn ah Chin Vuanzi ti si loin Chin Taingzinta palai tin an lo ngan?

NTK: Union (central) ahcun Vuanzi an si veten MP an sinak bansan a tul ih Party sung hnatuan khal an tanta a tul. State/Region MP pawl cu Vuanzi an si hnu khalah MP sinak bansan a tul lo. Curuangah MP ka si cingin Vuanzi khal ka si cih, Party President khal ka tuan. Kan dung laiah New Light of Myanmar ah Hlutdaw thu thawn pehpar in ka thu an ngan tikah ka Vuanzi sinak hnakin MP ka sinak zohin “Chin Palai” an timi kha a dik, ziangahtile Sagaing ramthen sungah Chin palai (Vuanzi) pakhat lawng a umih tu ahcun keimah ka si (Shan palai, Vuanzi pakhat a um ve).

Q41: Union (central) le State Vuanzi le MP pawl danglamnak deuh?

NTK: Danhrampi (constitution) vekin Union (central) Vuanzipawl cu MP sinak an bansan a tul ruangah Hlutdaw ah MP dang bangin Dan tuahtu lakah an tel lo. Annih cu MP dangin Hlutdaw ih Dan an tuah mi a takin tuansuaktu ding Cozah (uktu) an si. Asinan State/Region Vuanzipawl cu MP sinak bansan a tul lo ruangah Hlutdaw ih Dan tuahtu MP lakah an tel thei thotho. Theih bet dingah, Union MP le State MP/MLA pawl cu mipi tul dan zohin Dan tuahtu an siih Cozah (uknak) lam le Thuthennak lamah tel ding an si lo.

Q42: Sut mawi lo tla a si men ding nan Vuanzi hlawh le MP hlawh a bangaw maw?

NTK: Union MP hlawh cu ting thum (3) a si, State/Region MP/MLA hlawh cu ting hnih (2) a si. Vuanzi hlawh cu Union MP hnakin a tam, mawtaw, electric, tidai, Sizung a lakin kai thei tvk, pek cih a si (Dan an suah mi vekin pek a si lo nan MP hlawh hnak cun a tam lai thotho).

Q43: Mipi cah duh na neih mi?

NTK: (1) Chinpawl in Chin state lenglam ih um Chinpawl hmuh peng lo ding. (2)  Chinmi zate kawmkhawm hman malte kan si ti theiin zovek hrinhnam khal “mikhual le lenglam mi” vekin zoh lo ding. (3) Chinmi zate thatnak ding a si ahcun kanmai peng, kanmai hrin duh zawng le kanmai duh dan khal tanta ngam ding. (4) Chinmi lakah kan duhdan bangaw lo khi in khamtu le dipdaltu ah ret in dungtunawk tum ringring loin kan duhdan bangawknak zawnte hawl thiamin cui zawnte ah din tlang le tuan tlang zirthiam sawn ding. (5) Chinmi le Chinmi doawk le simsiatawk lamih “mi raltha” hnamdang do lamih “mi tihhrut” si lo ding.

Q44: Lo pehtlaihnak kan tuah duh len?

NTK: Ph. (95-1) 647 420. Email: biakbairawk@gmail.com

Adm: Himi Pu No Than Kap interview hi ramsung ramleng ih Chin mino rinsanmi 4 pawlih tuah mi a si.

Siartu Anka

%d bloggers like this: