Chin-mi le Lungrualnak

CHIN MI LE LUNGRUALNAK

Part 2
Salai Thang Lian Mung

A) Chin State Hi Center Ah Ret ding

Kan lungrualtheinak dingah cun a thupibik in a hrampi ah Chin State hi hmang ding a si. Ziangahtile atufang acozah ih ramthen daan ahhin Chin State(Kalay-Kabaw cu rel hrih lo phot sehla) lo hi kan ram a si hrih lo. Cun miphun tete kan tam ruangah peng tete tlun ah thumawk cio ding. Cutin kan then tikah Chin State hi a hrampi taktak khawpi pawl tlun ah thumawk cio ding. Falam Peng, Hakha Peng, Tedim Peng, Matupi Peng, Mindat Peng, Kanpalet Peng, Paletwa Peng pawl par lawngah thumawk ding. Cun Falam sungah miphun teek tete tampi kan um lala ruangah khan cumi miphun teek tete pawl zate khal cun Falam Peng parah thumaw in Falam pengmi ah din in lungrualnak nei ding. Cuvek thiamthiam in Hakha sungah khal miphun teek tete a tampi ve ih cumi miphun teek tete pawl khal cun Hakha Peng parah thumaw in Hakha pengmi ah din in lungrualnak nei ding. Cuvek cun Tedim miphun cu Tedim peng parah thumaw tahrat in cuih sung um miphun teek tete zate khal cun lungrualnak nei ding. Cuvek thotho in Matupi Peng khalah an peng sungih miphun teek tete tampi pawl cu Matu(Matupi) pengmi sinak pakhat sungah lungrualnak nei ding.

Culawng siloin Falam pengmi sungah Rihkhawdar Peng cu telh ding. Ziangahtile Falam sungsuak a si ruangah a si. Kannih Rihkhawdar pawl ti aw lo ding. Cuvek thotho in Thantlang Peng khal cu Hakha Peng sungah um ding. Zovek Chin mi khalin Hakha le Thantlang cu an then ding ti zum a um lo. Kannih cu Hakha pengmi lak ihsin Thantlang pengmi tiin kan din ding tiin lungruallonak lam hoi lo ding. Hmunkhat ah  ret in lungrual ding cu a si. Cuvek thotho in Tonzang Peng khal cu Tedim Peng sungah lungrual ding. Tonzang le Tedim khal cu zovek Chin mi hman in an then ding ti zum a um lo. Curuangah Tedim pengmi sungah kom in lungrualnak nei ding. Cuvek thotho cun Matupi Peng sungih Matu miphun lakah Reywa Peng khal cu a tel tengteng a tul. Cumi pawl cu ziangtik hmanah kan then lo dingmi pawl an si. Cuticun Chin miphun pi sungih miphun tete pawl cu pengmi sinak parah dinsuah cio ding a si.

Miphun tete sungih miphun teek tete pawl cun kanmah tawk ten kilhimawknak, mai miphun teek tete cio duhdawt ringring nak le hnget sinsin nak dingah mah le cio in tuanvo cu kan lak thotho ding. Cuticun Chin miphun pi sungin Chin miphun teek tete pawl cu kan Peng le cio tlunah kan thumawk theh hnu ahcun cumi pawl cun kan miphun ‘aiawhtu’ hmin ah an cang ding. Himi hi atu kan san lawngah a suak mi ruahdaan a si loih hlanlai pi ihsin a rasuak zomi cu a si. Cule kan hmang rero mi khal a si zo. Cule kan thinlung le kan ruahnak le kan thisen sung tiang khalah a tang zo mi cu a si ko. Asinan kan khua kan ram ah umthei loin a phunphun in ramleng kan suak hnu ahcun cumi thinlung pawl cu mi tampi in a theihhngilh ih an hnong ih an umnak kiangkap ih sidaan lawng kha a dik ah neih in kan ramsung ih thil sidaan taktak kha thei nawn loin kan um ruangah a thar in tharthawh sal a tulnak cu a si. Himi thu thawn pehaw in ramsung le ramleng ih hnget zet ih a um pawl hrangah hmuhdaan le theidaan a bangawlonak a um phahphah theu. Curuangah lungrualnak cu kan tharthawh sal tulnak cu a si.

Hiti asile cu hmunrawn ih um Chin mi tampi hiteh ziangtin an um ding ticu kan sut duh cio ko ding. Miphun hmin lak tahrat in hmunrawn ih um Chin mi pawl cun miphun tete dinsuah lo ding. Thimnak ah Kalay Myo le Tahan ih um pawlin an suahkehnak khi zingzoi ih thlun ding cu a si. Khampat Myo le Kanan ih um Chin mi pawl cun an suahkehnak an sulhnu khi zoh ding cu a si. Kangaw Myo le Kan ih um pawl khal cun an suahkehnak an sulhnu kha zoh ding a si. Cumi cu thlun ding a si. Sulhnu kan thlun ding khalah kan thlunthei ding tawk ten thlun ding cu a si. Ka pu le ka pi pawl cu Hakha an si nan kei cu Matu ah ka cang ti aw ih theih keukeu mi thlun duh lo vekin um lo ding.

Cutivek cun kan miphun tete pawl cu miphun teek tete kom khawm in Chin State ih pengmi sinak cio parah dinsuah ih hnget ter a si zo hnu ah: cumi pengmi sinak tlunih a dingmi miphun tete pawl cun Chin miphun pi cu a dinsuah thlang ding cu a si. Kan Chin mi lungrualnak dingah cun Chin ramsung rori ahhin lungrual hmaisabik ding cu a si. Cuihhnu lawngah hmunrawn ih um kan Chin mi pawlin hmai an hngalthei ve ding. Cun hmunrawn ih kan Chin ram pawl khalah atu kan luah rero vekin kan Chin ram ah kan lakluhthei leh ding. Kan Chin ram le kan Chin miphun lungrualnak dingah hin miphun teek tete le miphun tete le pengmi sinak pawlin zianghman siatsuahnak a pethei loih lungrualnak hnget sinsin theinak riangri a si sawn ticu kan hmuthei ding.

B) Kawl Ram(Myanmar) Hi Center Ah  Ret Ding

Kan Chin miphun zate miphun lamih ka lungrualtheinak dingah cun Kawl ram hi center ah kan ret ding cu a pahnihnak cu a si. India, Bangladish, China ih um kan Chin unau pawl cu kan ret ta phot ding cu a tul hrimhrim. Ziangah Kawl ram cu center ah kan ret a tul ti hi sut ding pakhat cu a si. Cumi ih aphi cu kan Chin mi tampi hi hmunrawn ah kan um zo a si. Ahlan ih kan suahsan mi kan Chin hmunrawn ah kan um sal ti ding cu a si. Asinan cumi cu kan hnemawknak tongkam cu a si. Acozah daan thawn  atu kan dinhmun zoh ahcun cuih pawl cu Chin ram ah kan canthei lo. Chin mi tampi cun inn le lo, le ram kan nei ahcun a cuih hmunrawn Kawl pawlih umnak khal cu kan Chin rawn a si ko tiin kan lungput ah a um cio. Kan ram a si ko tiin lungput kan nei cio. Asinan, asinan, kan Chin State vekin Chin Valley tiin zo in saw world record ah a ngan ding.

Curuangah a si Kawl, Myanmar, ram hi kan Chin mi lungrualnak dingah cun a centerbik pahnihnak ah ret a tulnak cu a si. A thupituk mi pakhat ahcun tlangpar um Chin mi pawl le hmunrawn um Chin mi pawl kan lungrual ding hi a si. Cumi cu a thupituk hleice a si. Ahmai ah kan rel zo vekin Chin State sungah miphun sinak thawn lungrualnak kan neithei hnu ah a neta tu ah Kawl ram sung huap in miphunlam pang in lungrualnak cu nei ding a si. Chin mi hrekkhat cun Chin miphun pi sung ihsin olte suak ih kan Chin miphun tete suang ih din kan uar. Cun kanmah le kanmah duhkawh hming ih kan kawhawknak sawn hi ursun sawn ih um kan um. Hminngai, santhuanthu ih pek mi hmin, le mah le kawhawk duhkawh hmin, santhar ih a lar ciammam mi hmin, pawl cu kan then thiam a tul nasa. Tahthimnak pakhat khih sehla nauhak pakhat khi a hminngai in ko sehla a thin a nuam lo ding. Ziangahtile tlawnginn ih hminkomi a si lo ahcun amah cu duhkhawh hminte thawn ko ringring theu mi a si ruangah a si. Boihte, Mawite, Duhte, Parte, tvp.

Curuangah kan nauhak lai ihsin thok in kan duhmi cu kan duhkawh hmingte ih kawh mi ‘awi’ tiih kan oih hi a si. Hminngai ih in ko pang ahcun in nautat maw, ziang maw, tiin kan ruat pang a si ko. Hrekkhat cun ka nu le ka pa hman in ka hminngai in in ko dah ual lo, nang in ka hminngai in in ko cu an ti theu. Chin miphun sungah khal duhkawh hmin kan va nei tam em. Duhkawh hmin uar miphun cu kan rak si. Kan unau Hakha hrekkhat in Lai mi ti lo cun an duh lo. Falam tampi khalin Lailun suak kan si Laimi ti lo a dik lo tiin kan ti  aw. Kan unau Tedim pawl khalin Chin ti hnakin Zomi tihi a dik sawn. Tlangpar um rengreng cun Zomi ti aw ding an ti aw rero. Kan unau Zo pawl khalin Chin, Zomi, Tedim ti khalin an duh lo. ‘Ezaw’ ti an tong tikah an telh tam ruangah Tedim sungih ‘Ezaw’ pawl tiin mi in an ti theu nan cumi khal cu an duh lo lawlaw. Matu pawl khalin Matu ram cu Matupi Peng le kiangkap ih um pawl a sawh ih Lai ram kan ti cun Chin ram pi a huap si mai an ti. Cumi lakih Lushai pawl cun Falam Peng ih Hualngo miphun thawn an tong bangaw mi kha hamthatnak lak in Mizo kan si an ti aw. Caan khatkhat ah Lushai an ti aw. Caan khatkhat ah Chin an ti aw thul.

Atu kan san ah cumi kan miphun teek tete le miphun tete pawl hmin hi a thupibik ah kan ret lo ding. A rettu an um khalle do ding. Mitu kan rel zo vekin kan Chin miphun pi sungih miphun tete kan then mi sungah tel ding cu a si. Chin mi tampi hi hmunrawn ah umhmun kan khuar. Kan duhkawh hmin ah kan buai lo dingih hmunrawn ih Kawl miphun ih a cang cuahco mi kan Chin miphun pi pawl lamah kan hoi ding. Cutivek a um lo titla kan um pang thei. Kawl pawl thawn a naihbik ih um Chin mi tampi cu a kumkum in Kawl miphun sungah ah an hlo deuhdeuh. Thimnak ah Zaw pawl kan timi khi Chim miphun sungtel rori an si. An Kawl tong khal a awsuah a dang. Zaw tong awsuah rori ah a cang thlang. Zaw timi ah Chin Zaw ti khalin Chin hmin an telh lo. Ka rualpi pakhat rori in ka pu le ka pi pawl cu Chin an siih kei cu Kawl mi ah ka cang tamai tin kan rualpi za hnenah a rel dah. Kei cun asile ziangtin kannih cu kanmah kel in Chin thotho kan siih nang cu Kawl ah na cang thiam tiin ka sut tikah, ka rualpa cun kei in khal ka thei cuang lo. Ka nu le ka pa ihsin an matpungtin sungah Kawl miphun ah an ngan ih Chin tong sungih tong pakhat te hman ka thiam lo. Kan thiam mi cu Kawl tong lawng a si tikah Kawl ti loin kan ti awthei mi a um nawn lo tin in sim dah.

A rel tikah cun an mawh lo. Cumi sung ih pakhat ka thinlung sungih a tangzet mi cu Chin tong timi sungin tong pakhat te hman kan thiam loih Kawl tong lawng kan thiam tikah ziangtin Chin mi kan ti awkthei ding tihi a si. Magwe Division ih Chin mi pawl teh atufang ahcun an tappi tong hngilh in Kawl tong in a ciahneh vivo thlang. Asho Chin le Plain Chin le Hmunrawn Chin tiin an hmin pawl cu Chin an telh. Rakhine Ramkulh ih um Chin mipawl khal cu anmah ten Chin an ti aw ih thlangam thlak tak thil a si. Hlanlai ih Chinwaihtitah Taing pawl cu kan laksal tengteng a tul. Cumi pawl cu Kawl ram sungah a um. Hlan ih a um lo mi Magwe Division cu Chinwaihtitah Taing a si ruangah lungrualnak thawn kan laksal leh a tul ding. Ayerawadi le Peku Division ih um Chin mi pawl hrang khalah a thar ih pehtlaihawknak neisal a tul ding. Sagaing Division sungum Chindwin ruun tivapi ihsin kan ram zate kan laksal ding. Cumi cu Kawl ram sung um Chin mi zate lungrualnak lawngin kan tuahsuak thei ding. Curuangah Kawl ram sung Chin mipawl lungrualnak hi a thupibik ih ruat ding cu a si.

India ramri ih um Thado-Kuki le Naga Chin pawl khal cu kan Chin miphun sungtel sinak in kan sawm dingih kan Chin miphun lungrualnak dingih bawmtu dingin kan sawmthei asile kan sawm ding. A thei le thei lo cu thukhat. Atu kan Kawl ram acozah cun kan Chin mi le ethnic dang pawl zate cu lungruallonak dingin an uk rero ih lungrualnak tuahsal ding khal cu a har nasa ding. Asinan zuam tento ding cu a si. Kawl mi tampi in Chin ram cu an minung a mal vivo, nikhat hnu nikhat ramleng ah an suak ih ni khatkhat ahcun an minung a cem thluh ding. Ram luahtu ding khal an tang nawn lo dingih an ram khal cu Sagaing Taing le Magwe Taing ah malte veve sem sehla Chin ram cu a cem si mai ding tiin lungput an nei phah vivo thlang. Cutivek caan khalah kannih cun Chin ram lawng hman siloin hmunrawn ih kan Chin ram pawl khal laksal dingin kan tum ding. Cumi kan tumnak cun miphun ruangih lungruallonak cu a cem ter ding. Cumi lungrualnak a suaktertu ding hmin khal cu kan duhkhawh hmin tete pawl siloin Chin timi kan hminngai sawn hi a si. Kawl ram sung um Chin miphun pawl lungrualnak ding hi a thupituk ti thei in lungrualnak zin ah kan zawh ding.

Comments

comments

One Comment

  1. Japan Thaihliak says:

    Hi !! Thang Lian Mung, Cangantu & Thlahtu

    Ca na ngan duh/paihnak ah ka lo lawm, cun thuhla na hawl zuamnak khalah thazang ka lo pe.

    Asinan, thu hi na theifiang ngaingai lemlo ahcun ….a thei deuhmi pawl va sut hmaisa awla a tha na ti maw, lole cabu ronmi thate nei tum awla ka lo duhsak.

    Na cahram a sautluk in ei ding a mal. RIH,CIKHA LE REZUA Peng/Township/Myone timi cu nangmah thuneihnak in pe mi maw an si????Town/Myo lawng an simi hi na theih cingin maw peng/township tin na ngan..

    Nation/Ethnic/Tribe/Clan/Sub-Clan thuhla na fiang lemlo ah cun na bangman a hla lem lo ding ka zum.

    A ruahzia na thiam ka beisei.

    Thu nauhak deuh/diklo/mawilo/thathenmnak um lemlo pawl ngantu cu Japan Thaihliak nan nawr vek asi hrangah a nawr hmaisatu in a tuar a tul ko ding.

    Duhdawtnak
    Kan CT,Calai quality sangsin hram seh ti saduhthah phahin

    Japan Thiahliak

Comments

%d bloggers like this: