Chin Calai Thuanthu

Chin Calai Thuanthu

pa-pumTheih ban lo khua hlan lai ah, “Chinmi pawlin saphaw parih nganmi Ca kan rak nei dah na’n uico rilrawng  in a ei sak thluh ruangah a hlota cih dah,” ti in simsin thuanthu a um.

Cuih thuanthu cu cohlan le pom ding a har zet, ziangah tile cuvekih saphaw par tiangih cangan nei theizo tu miphun cun lung to parah maw, sentlung (tlak) parah maw nganmi ca dang a um tengteng ding. Culole cathiam tu ih thluak sung talah a um, a tang dingih ngan saal khal a theih ko ding.

Cuhrangah sapolh thuanthu (legend or myth…cutik lai caan ah a rak um ngaingai a si ti ih rel theihlo mi le tongkam relnak lawngih nun ter mi a si.) tiah kawhtheih a si. Curuangah tu ahcun cui’h kan calai cu kan theiban nawnlo lawng siloin hman tla kan hmang thiam nawnlo a si.

Tualsuak Chin Calai

1888-1902 tiang kum 14 sung damlonak ihsin, Tedim peng Maul Bem khuasuak Pu Pau Cin Hau in ca phunkhat a hmusuak. Sakhua thoktu a si ih ruangah Falam peng, Lusei ram, Hakha peng le Manipur ram hrekkhat lamtiang a karh lohli cih.

Cui’h ca cu cafang pakhat ah tong fang pakhat a si ih, cafang 1050 a um. 1930 kum ah 1013 ah an thum ih cangannak (Type writer) khal an tuahsuak thei a si. Mi tam sawn ih kan theih daan cu LAI PIAN Pau Cin Hau tin a si.

Lai timi sullam cu Ca a siih, Pian timi sullam cu suak tinak a si. Pu Pau Cin Hau in “Ca” a hmusuak tinak a si. A hmuh daan cu a mang ih a hmu mi a si ih, a tak ih a ngansuak mi a si.Tunitiang a ca cu a zir tu le hmang tu an um lai. Ih, amah Pau Cin Hau cu pathian vek in an biak lai fawn.

Atu ih kan hmanmi Chin ca pawl

Mirang missionary siangbawi pawl le Mirang acozah pawlin Ca in tuahsak hnu lawngah a pehawkmi le a dikmi Ca kan nei thei lai a si. Kan Chin Ca in tuah saktu hmin le kum pawl cu a dotdot in a hnuai lam ah kan zoh tlang pei.

 1.Lakher/Mara Cangan daan cu 1852 ah Capt.S.R Tickell in a tuah sak.

 2.Lushai/Mizo Cangan daan cu 1874 Lt.Col. Shroas Herbert in a tuah sak.

 3.Kuki Cangan daan cu 1874 ah C.A Sopptt in a tuahsak.

 4.Siyin/Sihzang Cangan daan cu 1891 ah Capt. Rundall ina tuah sak.

 5.Hakha Cangan daan cu 1894 ah Rev.J.H Cope in a tuahsak.

 6.Laizo/Falam Cangan daan cu 1921 ah Rev.J.H Cope in a tuah sak.

 7.Cho Cangan daan cu1929 ah Rev.J.H Cope in a tuahsak.

 8.Matu Cangan daan cu 1929 ah Pu Khua Ming in a tuah.

 9.Asho Cangan daan cu 1892 ah tuah a si zo nan tuahtu hmin ka hawl banlo ih poi ka ti zet (Khawlkhawmtu).

 

A tlun ih kan nganmi hi cabu dangdang ta laksal mi a siih, a dikbikmi a si ti ah zaa ah zaa rel theih a silo. Ziangah tile an tuah kum mal te te bangawklonak aum hrangah a si. Asinan a tlangpi in cu pomtheih an si ko tiah ka zum.

Cinken tlak pakhat cu tong dang dang ih nganmi kan Chin Ca pawl hi a tlangpi in zaa ah 75% a bangawk a si.

A tuihkan hman reromi kan Chin Ca pawl cu; kan Unau Zomi pawlin “Mangtual lai” tin an ko. Asim duhmi cu Chin tong cu Mirang Ca in ngan” tinak a si. Chin tong phunkim ih kan neih mi kan Ca cuhlanlai kum 4000 lai ih, Phoenecia pawlih an rakthokmi cakuat sim aw vingvomi cafang vek a si.

Hivek ih Ca kan nei ve cu kan miphun hrangah Ro tha bik a si ih, kan miphun in tungdingtu khal a si ruangah kan kilkhawi hrimhrim a tul ih tuhnak in thasin, famkim sin le thangso sinsin dingin kan tuah a tul.

Kan Ca cu kan Miphun langternak, miphun kilvennak a si bangin a thangso mi miphun, Pathian ukmi Chin ram, duhdim nun a neimi Chin miphun kan si theinak dingah a thupibikmi pakhat cu “Chin Calai” a si. Kan miphun a thangso a sile kan Calai a thanso a tul ve ih, kan Calai a thangso a sile kan mi phun a fek sin sin ding a si.

 

Sambaunak tampi lak sung ihsin

Chin Calai ih nan rualpi le khawlkhawmtu

 

Salai J.C. Ngin Zapum a.k.a Papum

Vairam khuapi

 

 

(Visited 82 times, 1 visits today)

Comments

comments

Comments

%d bloggers like this: