CCL le Pu NTK

Tu lai hi Pu No Than Kap in President Thein Sein hnenih Chin Common Language thu a thlenmi thu a larzet ih sullam nei lemlo in, bulpak soiselnak tla nganmi ka hmu phahphah ih ka hmuhdan maltein run tarlang ve sehla,

Pu No Than Kap ih a canganmi hi a dikmi a si, a tikcu le caan khal a si, in ka hmu. Ziangruangah a dik, kan ti thei tile, kan thuanthu ah Chin common language dingah “Laizo” tong cu a rak um ciami a si ih Pu No Than Kap in a dinpi ding hrimhrim a si.

Tu tikcu ah Chin State ah University phuan ding ti sehla, Hakha ih phuan ding hrimhrim a si ding ih cumi vekah Falam ah phuan ding vekin a tang ciamco a si ahcun ‘mai peng tantuk lungput’ a nei ngaingai a si ding. A ngaingai ti ahcun Chin common language thu ah “Laizo tong” duh lo ih mai peng tong duh ih tang ciamco tu pawl sawn hi ‘mai peng tantuk lungput neitu’ pawl kan si sawn.

Chin common language hrangah “Laizo tong” a tlinbiknak thu pawl ka run tarlang ding.

Chin Common Language hi kan rak nei dah maw?
Nei dah.

1. 1922, Mirang san laiah J. H. Cope cu Chin Hills ah tlawng lam tuanvo neitu bik a rak si ih Maymyo Conference ah Chin State ih zir ding mi thu an rel tikah Laizo tong cu Chinram hmuahhmuah ih zir dingah an rak hril ih rak nemhnget zo mi a si.

2. Kawl acozah khal in radio ah Chin taingyinta bata a suah tikah Laizo tong cu hman a si ringring. Thleng ding ih diltu an um phahphah nain, Pathian in a siang lo si pei maw, Kawl acozah cun thleng an siang lo ih tu tiang Laizo tong cu Chin common language ah hman a si ringring lai.

3. Falam khua cu Mirang san ah Chin capital a rak si ih, acozah lamah phun 10 tlawng hmaisabik an rak phuannak khuapi a si. Curuangah kan Pa le pawl cathiam mifim zatein Laizo tong cu common language tlukin an thiam thluh.

4. Pathian lairel si pei maw, ZBC zung le ZTC tlawng hrangah (Falam khuapi cu a laibik ah a rak um ruangah maw,,,,) Falam khuapi ah ret a si ih Biaknak lamih kan Pa le pawl hmuahhmuah in Laizo tong cu Chin common language ah an hmang thei.

5. Chin city a simi Kalaymyo cu Chinmi kan tam vivo ih tu ah cun Kawl le Chin zatrep hrawng kan si thlang. Kalaymyo hi Chinmi hrangah a thupibik mi khualipi pakhat a si. Chin State hrangah acozah in Universities, Air-port, le sizung pipi cu Kalaymyo ah a ret ih tlangleng cawlhnak hmunpi khal ah a tuah. Kalaymyo cu Chinmi tambik umkhawmnak le Chinmi miphun kim ih kan umkhawmnak Chin city a si. Kalaymyo ih Chinmi tamnak hmun ah va feh sehla, Kawl tong hman lonak hmun ah cun, Laizo tong cu Chin common language ah hman a si thotho.

6. Chin lakah cun Laizo tong thiamtu cu an tambik thotho ding (a hmang ringring tu siloin). Chinmi pawl (tong dangdang) kan tonawk tikah Kawl tong kan hmang bik ih a pahnihnak cu Laizo tong kan hmang thotho. Ti duhmi cu Hakha le Hakha an tonawk ahcun, Hakha tong an hmang, Falam le Falam an tonawk ahcun Falam tong an hmang, Tiddim le Tiddim an tonawk ahcun Tiddim tong an hmang nain, mai tong lo thawn an tonawk ahcun kan thiamrualbik cu Laizo tong a si thotho.

7. A tongfang (hmin) hrimrim khal Lai + Zo a si ih Lai tong le Zo tong kommi a si, Lai miphun le Zo miphun komawktertu tongfang a si. Laizo tong kan ti tikah, Lai tong thawn 85% hrawng an bangaw ih Zo tong thawn khal tampi an bangaw (% ciah ka rel thei deuh lo). Cun, Chin zate ih kan hmantlang hnuah cun, Lai tong le Zo tong thawn a kalhawmi a um sile, zapi lunkimnak in a thabik in thansoter vivo ding a si. Falam khua kiangih Laizo khua tong kha 100% kan thlun ding tinak a si lo.

Himi pawl kan zoh tikah Laizo tong hi Chin common language dingah Cung Khuanu ih lairel a si pei maw, tiah ka ruat. (Keimah bulpak hrangah cun Chin tong sungin pakhatkhat hi Chin common language ah hmang sehla poi ka tinak um lo. Ka thiam lo le ka zir ding, tiah ka ruat men).Cuih tlunah kan ruatthat dingmi pakhat cu Laizo tong hi Mirang pawl ih research an rak tuah ih zir olbik, thiam olbik an rak timi a si ih. Kan thuanthu ih a feh rero mi hi Chinmi zatein pom thei sehla, hmangtlang thei sehla cu Chinmi kan damzet dingah ka ruat. A umciami hman kan hman duh lo ahcun a thar tuah ding cu a harzet ding. Miphunpi kan si theinak dingah Chin common language a simi Laizo tong cu lungrualtein, kan hman tengteng a tul ko. kan tlangtong khal Mirang ih a thabik an rak timi, Kawlram acozah khal ih tu tiang a hmanmi, Laizo tong hi kan zatein lungkimtein cohlang cio uhsih!, thiam tum cio uhsih!, hman tum cio uhsih! Cutin kan ram, kan miphun a dam ding ih lungrualtein kan ram le kan miphun kan din ding.

Pu No Than Kap,,, na ti tha. A dikmi parah na din sile Pathian khal in a lo umpi ding, mipi khal in kan lo tan ding.

Thinlung thiangtein,

H.Sui

===========================

Theihbeet dingmi pawl

Pu Bawi Hu ih simmi pawl

(d) Falam khua cu 1948 kum in 1965 kum tiang Myodaw a si bal lo i mangki zung thutnak lawng a rak si. Mirang chan lio 1896 kum in 1948 tiang cu Zipeng zung (District Headquarters) lawng a rak si.

Cucaah Hakha myodaw cu Falam in rak thialmi myodaw si loin Kalaymyo in Chin Usi zung hun thial hnu, 1965 kum in Hakha khua cu Chinram myodaw ah a cang. Mangki zung tu 1967 kum in Hakha ah an rak thial caah Falam cu zipeng rank, District Officer umnak myonepi ah a tla; Myodaw a si bal lo. Hakha myo zong Kalaymyo in Chin Usi zung an hun thial hlan paoh cu Myodaw a si bal lo, Myone lawng a rak si ko.

4. Radio biachimnak kong he pehtlai in hitihin thil umtuning cu a si. 1956 kum in 1958 kum tiang Chin Affairs Council ah Pu Za Hre Lian cu a voi 2nak minister a tuan lio, 1958 kum in cozah nih Chinmi zong radio in biachimnak nawl hun pek a si i Pu Za Hre Lian cu Chin Special Division ah nawlngei bik minister a si ruangah Laizo holh cu radio in biachimnak ah a hun tuahmi a si.

Pu Bawi Hu ih simmi pawl kan zoh tikah

1. Falam myodaw a si ruangah Falam (Laizo) tong cu tlang tong ah an rak tuah ih tu cu Hakha hi Chin State ih myodaw a si ruangah tlang tong ah Hakha (Lai holh) tong kan hmang ding timi cu a diklomi a si ti a fiang.

2. Chin taingyinta bata hi Laizo tong a rak si lo nain Za Hre Lian vuanci a tuanlai san ah Laizo nu ih pasal Kawl pa a si ruangah Laizo tong in an thleng ih tu tiang hman a si lan timi khal a diklomi a si ti a fiang.

3. Chin Usi zung cu Kalaymyo in Hakha ih thawn a si thu hi ka rak theihdan ah Colonel Van Kulh um lo sungah Secretary Pu Ngun To in a ca a rak suah timi hi Pu Bawi Hu ih simmi thawn a rak dik si hi. Pakhat ka theihbet mi a dik pei maw, a theifiangtu nan um le in sim uhla,,, himi tum ah Pu Ni Win in thinnak ca suah hrih lo dingin a ti nain Pu Ngun To in Pu Van Kulh um lo sungah usizung thinnak ca a rak suah ruangah Pu Ngun To hnatuan in an banter timi hi a dik maw?

Pu Za Hre Lian cun Kalaymyo ah Chin Usi zung to in Chindwin saklam hmuahhmuah Chinram ih canter, Kalaymyo hi Chin Capital City ih canterlan ding a rak khuakhang nain, mai peng tantuk thinlung nei pawl in an rak thin a si ko hih,,,,,,

Ka nganmi parah a diklomi a um le simfiangawk ding a si, nganmi parah comment tuah thei a si, mibulpak soiselawknak cu thathnemnak a neih lo ding ruangah a thu parah thumaw in reltlang vivo sehla,,,,,

Comments

comments

9 Comments

  1. Chin common language hrangah “Laizo ttong” a tlingbik ti cu eltheih lo mi thudik a si. A rak um cia mi kha kan simfiang aw vingvo a si tin ka ruat ve. Thudik/hman cu a rei hlan ah a lang vingvo ko ding.

  2. KUM tampi a thizo mi laizo tawng nung tir ding hnak ai cun atu i a feh cuahco mi mizo leh hakha hi a tha sawn lo maw unau

  3. Lei lung tlun ih state pakhat ih khua pi bik ti ve si College, Air Port, Rain station ti hman um thei lo mi khua pi hi Ha Kha Myo, Chin State, Myanmar ti mi khua a si. Lai mi hi Doctor degree ngah tla kan tam ko. Kan mah le mah cu mi fim ah kan ruat awk nan , tu tiang mit vang tak tak kan um hrih lem lo ti hi kan din hmun in a lang mai.Tha len thu ruat thei hi kan um vak lo asi ti hi a fiang mai. Cu ruang ah pian pi PhD ngah ka ma mawh. cu lo cun ziang tik hman ah kan cang kang dah cuang lo ding. A hming men christian kan si nak tla a theih theih mai.

  4. 1. Pu Than nih President sin ca a ngan hi a Freedom of Expression a hmang caah a mah thuthu a si ko. Rights a nei. Nain, President Office hmangin by-force in Laizo zirtir a tum dan. Tu dirhmun ahcun pengdang hohmanh nih Laizo an letkhan thei rih lo ding ti a thei tuk ko nain hma a lak dan. Miphun dangdang nih Laizo an thiam theinan sizungzi le itheihthiamnak, lungrualnak, hmalaknak pakhat hmanh um hmasa loin democracy kan hmuh cangka direct in President hnen ca a ngan hi cu mipi mi ngainep zia le zei a rel lo zia khi a lang. Peng lungthin thuk a ngeihnak zong a lang. Hica a ngan ruangah thinlung a hrawhmi, lungrualnak a khuaimi, phun khat le phunkhat i huatnak a chuahter mi khi zeitlukdah a pawi. Remh than a harsa tuk cang lai. Hmailei ahcun Laizo zir duh cu chim lo, a huat in an huat hai ding i, a fih in an fih thlu ding. Hakha pa nih Falam in Myodaw a thial tite hna a ngantelh khan Hakha mi thinhun nak mei alh thluahmah in a van khi a si. Cucaah a ca-ngan mi hi tu dirhmun ahcun sullam a ngei lomi, miphun rawhralnak thlentu a si tithei a si.

    2. Common language timi sullam cu ‘zapi hrommi tong’ tinak khi a si. Laizo tong cu Chinmmi zapi kan i hrom bal maw? Zomi-Tiddim, Tonzang, Cikha nih hrom cu chim lo, an thiam bak lo. Hakha/Than Tlang nih an tong fawn lo. Matu,Mindat, Kanpalet, Khumi hrom cu chim lo, a thei hmanh an thei lo. Cucaah Laizo hi ‘zapi hrommi tong’ ‘common language’ a rak si dah, timi te hna hi cu, mangbangza khi kan si.

    3. Laizo tong ‘official language’ caah a qualify nak kan nganmi points 7 bang khin miphun dang nih an tong a qualify nak run ngan cio ve hai se la, hi nak tam hmanh an ngan thei ding. Lai + Zo (Laizo) a si ruangah tite hna hi cu, a lenglei a hawng zohcun ei duh ngai a lomi theipi nain a chung hun kheh tikah a thu dih i, rungrul longte a simi theipi chia bantuk khi a si. Lenglei cu min a pu nain a chung ahcun lih a si. Ziahtiah Lai timi ah Hakha nih zeimaw an thei i hi cu a hman ko. Nain, Zo kan timi Zo (Tiddim le Tonzong) nih an thiam bak lo. Zo kan timi(Zotung, Zophei, Mara, Lautu) nih an thiam bak hoi lo. Mizo (Lusei, Hmar, Ralte etc) an thiam fawn lo. Cucaah Lai + Zo tong a si ruangah ti te hna hi cu chimngam zong khi a si lo. Cun Radio ah Laizo te hna hi mipi nih an ngai bal lo, i a biapi an chia lo. CNF (Khunumtung) zong nih Lusei holh in a chuah ko khi. Australia Radio zongin Lai (Hakha) in an chuah ve ko khih. Thupi a si lo. Mirang nih kum 90 luancia ah thu an rak relcat mi, an kalpi tak lem lomi bia kum 90 a thi cangmi hna biatak tein kan hun dirpi hi cu: mangbangza a si ko.

    3. Official tongah qualify nak ahcun a criteria biapimi cu: 1. Zeitlukdah caholh a rum, timi le 2. Zeitluk population tamin an thiam, tihi a thupi. Laizo zeitluk a rum? Cauk pazat a chuak zo? Megazine, Journal zeizat a um? Dictionary phun zat? Midang sin va chim awk khi a mal tuk hrih. Zeitluk population tamin an thiam? Chimcia bang: Zomi, Cho, Khumi, Matu, Mara, Zophei, Zotung etc. pakhat hmanh nih an thiam lo. Falam Myone ah Chin milu zapi 500000 chungah 46,883 (9.3%) long an um. Falam peng lala ah Zanngiat tbt nih Laizo an hmang hoi lo. Cucaah Laizo hi cu Common language ca ahcun a hmunhma a bituk lommam rih. Chin Hluttaw ah tuni ah vote lak siseh la, MP 18 chungah MP 3 (16%) mee tambik a hmu lo ding.

    4. Hakha Laiholh hi official tong caah a criteria biapibik pahnih a qualify nak hi Laizo nen kan cuaithlai tikah van le vawlei in an i thlau. Cauk a phun tamtuk an ngan zo. Journal, newspaper, megazine relcawk lo an ngei. Dictionary le bang cu a phun khi an tlinh dih cang. Matu UTC siangin le CCC Bible siangin tiang an cawn. An caholh hi a ram a kau tuk cang. Tuni Hakha Laiholh hi Chin population ziangzat in an thiam? Hakha Myone ah-55346, Matu-53376, Thantlang-69627, Rezua-12629, Mindat, Paletwah-15,000 nih an thiam. Chinram milu ting 5 chungah 205978 (41%) nih an thiammi holh a si zo. Mizoram Lawngtlai Laimi, Bawmram Lai, Kawlrawn laimi, tamtuk an um rih. Textbook international standart tang 12 tiang cawn dingin an tuah i Australia, Denmark, Norway le US tiang an cawng. Cu lengah Chin Pyine Capital holh a si fawn. Zomi Officer, Midat, Paletwah, Kanpalet Officer le Chin MPs Hakha kum 2 um poh an thiam thlu. Falam lala nih an thiam rih. Tulio Chin Parliament ah vote lak siseh la MP 18 chungah MP 11 (61%) tlawmbik mee cu a hmu lai.

    Hi bantuk an dirhmun a si ko nain, Cozah nih holh phun 5 cawn ding kha dai tein a tha e, an ti ko. Ziahtiah duhsah tein rian tampi lungrualnak caah tuan rih a hau, pehtlaihnak communication tampi ser ta a hau, khat le khat i theihthiamnak rian tampi tuanta a hau, rih ti an thei. Official language kong chim cu a tuan tuk rih an ti. HI bantuk lungput kaupi an ngeih lioah mi cheukhat nih Herod lungput puar-hrannak le cunglam thiltitheinak phun hmangin rulhrang zuangin kan hun zuang i hramhram in Laizo cawn ding an hun fehpi hi cu: titsa thu lakin a vitmi rungrul (virus) bantuk kan si i, miphun lungrualnak kan hrawh dih lengah Tlang tong chuahnak dawnkhantu nganpi kan si.

    • Hakha maw Falam ttong saw a market kau deuh kan zoh hnik pei…Hakha cu Hakha-Thantlang-Matupi in an thiam thluh an ti..Matupi in an thiam thluh lam lam lo Mara le Zotung ti pawl in. Cun Hakha peng sung hman ah Lautu,Senthang le pawl hman in an thiam thluh lamlam lo. Hakha ttong cu a har tuk an ti.Nan nih Falam ttong a awl sawn an ti.Falam ttong cu Falam-Kalay-Letpanchaung.Letpanchaung hman ah inn4000 le Lairawn hmuahhmuah hman in an thiam thluh.Cun Hakha le Thantlang pawl in le an thiam(an thei fawn).Unau Hakha pawl ruat hnik uh hiti ih thil lon-awk tum ciamco hi a ttha kem.Falam zawn ruat ve hnik uh..Pathian tla in maihrang lawng ruat lo in Mihrang ruat a duh ti nan theih kha…Lungrual duh nak thinlung thawn….nan u nau ….

      Falam ttong cu Tidim lam kan Unau ttong thawn khal 65% lai a bangaw.Cun Tidim lam kan Unau khal in Hakha ttong cu a awthluk a har tuk an ti la la fawn.Cun Chin awsuah khal ah hmancia mi le Chinca zir dingh hrang khal ah Mirang (kanmah ten Ca kan tuah thiam lo lai khal ah Ca in tuah sak tu)pawl in le Chin ttong dingh ah an hril mi a si leh fawn.Ttong a thei tu(a hmang tu)le tam cia.Awl le awl bik.Cumi ttong cu nan pom pi thei lo dingh maw?….Cu ti cing cun kan kaa kua in Chin ka duhdawt ti a pawt zutzo lai fawn…Mangbangza a si…Aw Chin miphun….Lungrualnak par suak thlang aw…

  5. Zo kan si khal a si le kan Chin hrang ih ttha bik cu kan bom ve, ttuan ve a ttul nan, a hlan ih si in mai unau hnam dang bom duhnak thinlung nei lo, mai hlawknak mairang lawng ruat ngernger phunhnam teh a ttha ngai dah pei maw, a tthat mai ka zum lo.In bom tuk hrih lo khal a si le in tibuai(hnoksak) hlah aw, Unau.

  6. Laizo na hmanduh cenglo internation tonghmang english hi hmang seh la,tthan so a neai dueh ding e

  7. Falam Unau pawl , Hakha , Thantlang , MAtupi , lawngtlai , leh , Pengdang um Lairam khualipi hakha holh a thiam , a hmang Mi , nan Unau hna nih hin , kan in hua hna loh hih awh , nan comment catial ka hmuh tam Bik Mi cu , Hakhapi hi , nan doh tuk , heh tiah , thlak nan I zuam , a Zei paoh si ah , nan rian a si lo Mi ah , I thelh tuk in I hmanh Tuk ti hlah uh awh , A Ziah ti ah cun , A rian a si Mi pa kha , a rian tuan nak ding ah , dawn Khan tu taktak dawh nan si cuh , Mi dawn khan tu si cu , Cathiang nih a duh hrimhrim loh , Nan Unau Hmarpa , Lairam tlangholh , Hakha khualipi holh.

  8. Kan Lairam khualipi Hakha holh cu , Falam peng , Laizo he hin , tahchunh ding a si loh unau , a hmun hma a kau tuk Chang Mi holh a si , Hakha peng , Thantlang peng , MAtupi peng vial te , Cun , a tu ah , Mizoram I , Lawngtlai peng vial te nih , Hakha holh Tangriat (8) tiang , Ca ah , an cawn cuahmah lio , cu pin ah , Thlanglei Laitlang ah , mindat , kanpalet , paletvuah , hna zong ah , kan Kan Lairam khualipi Hakha holh cu , an thiam pah , an theih pah cuah Mah Chang , Hi Tluk a hmun HMA a kau Chang Mi hi dawh , heh tiah , nan kan doh , nan kan ngiar cuh! A si nan, Unau Falam pawl , Zei paoh kan theih cuahmah ko nain , kan nih Hakha khualipi lei nih cun , kan in hua hna loh hi awh , a si nain , Mah Tlangbing lawng , leh Mah pengbing lawng khan , buai tuk ding a si loh , Thil sining hi , a sining te in hmuh piak thiam I , Kal pi thiam a herh cuh ! Kan Lairam Tlangholh ca ah , kan Lairam khualipi Hakha holh , kan duh zong , duh lo zong ah , a si hrim hrim Chang , pathian nih a rak timh diam Chang Mi a si Unau , pathian tu a min thangthat si ko seh.

Comments

%d bloggers like this: