USA-FBCI Tu khaaltu Rev.Ci Lian Kap Thawn Camkhat

CT: A hmaisabik ah na suahkehnak khua le nahmin pum hlum in sim thei pei maw?

CLK: Kei cu Falam peng Thip Cang Khua ah ka suakih Falam khuapi ah ka thanglian. Ka hmin Cu: Ci Lian Kap a si.

CT: Fimthiam zirnak lam tla in sim thei in, innsang duhumzet na nei ti kan thei ih innsang nu ih hmin le fale pawl ih hmin teh in simsiang pei maw?

CLK: Fimthiam nak lam ahcun B.Th (Bachelor of Theology); M.Min (Master of Ministry; M.Div(Master of Divinity) ka zirsuak. Ka nupi cu Thawng Nei Kim(Naw Eh Phaw) a siih ka fapa Nathan Vanlian Kap (kum riat) le Olivia Parthasin Kap(kumkhat le hrek) tla an si.

Famkim Siarbet

Chin-mi US Ih Major Ngah: Mihrat khawkheng

Chinmmi US ih Major (Bohhmu) ngah hmaisabik le neih sun hi kan dung naite ahkhan thunuam relpinak hinah click Mi Cuangce – Salai Van Lian Uk kan rak nei. Hivekih Chin-mi milangsar le cungcuang kan rak nei hi a hmaihngal umzet ih tui baihte ih a Major ngah daan le ralram ihsi cawisan asi daan pawl kimcang zetin a hnuai ah siar theih in a um.

Q1. August 2011 ah Major (Bohhmu) na ngah ti kan rak thei ih CT Media Group le Chin mipi kan lungawi zet….an lo pek daan le na ngah thei daan pawl in ruah aw.

- Hitawk kan US ram cu kawlram vek in minung thleihdannak le nautatnak hi a um tuk lo ruangah rank kai ding cu hnatuan felfaiten tuan le raal ram feh tul tikah feh a si ahcun a har zet lo.

Kei tla tuni tiang cu Pathian umpinak le lamzin onsaknak ruangah ka hnatuan le raal ram feh tul hmuahhmuah pawl hi a tluang theh ko ih rank cu in kai a si ko. Hmailam caan ziang vek rank ka kai thei lai ding ti cu Pathian kut sungah a um ruangah amah rinsan in hnatuan tuan phah ding ka si ko.

Q2. Afghanistan ih um nasi vekin an mipi pawl na hmuh daan le an Government dinhmun na hmuh daan…in le ei le an umkhawsak daan in ruah aw?

- Afghanistan ka um lai ah anmah mipi pawl thawn cu ka pawlkom tul theu lo. Kanmah ralkap base sungah ka um tam ih an ralkap pawl le ralkap training kai ding a rat tu pawl thawn lawng caan ka hmang theu ruangah an mipi pawl in an government khoi tin an hmu ti cu ka thei sak lo.

Afghanistan ram umdan cu kawlram vek nawn a si ih, mipi a tam sawn cu an farah fawn, cuhleiah, caa siar thiam lo le caa thiam lo an tamtuk ruangah an harsa nawn.

Ralkap training kai tu pawl a tamsawn cu ca siar le ngan thiam lo an tamzet ruangah khavek hrawng zirh tul in kan caan cu a cem zet theu. Central acozah nih khuapi deuh pawl le khami khau kiangkap hrawng cu thaten an zoh thei konan khua leng lam deuh le khua te te pawl cu an zoh thei deuh lo ruangah Taliban pawl ih kut tangah an thleng deuh.

Curuangah kha vek khua ih um tu pawl cu Taliban pawl ih kut tang ah an um ih an influence kha an tuar deuh. Afghanistan tla kawlram vek in hrokhrawl le corruption a tamtuk ruangah an ram thanso ding cu a harzet ding tiin ka hmu.

Kan US acozah ruangah an ralkap le palik pawl hi thil tha tha le a thar thar cu an nei konan, thaten an kilkhawl thiam lo le duh lo ruangah a rei khan lo in ol zet in an siatsuah hluahhlo a si ko.

Ka mithmuh rori ah thil thar an siatsuah mi a tamnawn ruangah kei cu kan paisa hmang mi pawl hi ka pamhmaih sawn. Ka ton mi Afghan a tawkpam cu Iraq ih ka feh lai vek tho tho an si ko…upa pa cang hi nauhak ruang hmang in um an bang ih personal responsibility nei lo in nauhak vek in um hluahhlo pawl an tam tiin ka hmu.

Q3. Pentagon ah office na kai thlang ding ti kan rak thei ih kan lungawi zet. Na kai daan ding le ziangmi na tuah ding timi tla in sim bet hram aw.

- Kannih hitawk lam ah hna kan tuan tikah hmun khat ah kum thum um dingin tawan in pek theu. Kan dung interview lai ih ka ngan zo vek in Afghanistan ka feh hlan kha Quantico, VA ah May 2008 in hnatuan ka thok dah ih Afghanistan ihsin ka kir sal hnu cu kha tawk ih ka hnatuan caan a cem ta. Keimah nih Pentagon ah tuan ding in ka dil ruangah in pek mi a si. Kha tawkah tu hnu kum hnih sung ka tuan ding. Pentagon cu Washington, DC, kiang te ah a si ih kanmah VA state sung tho tho a si ruangah kan innsang inn kan thawn a tul lo. Tu Pentagon ih ka tuan bik mi hnatuan cu kanmah US Marine Corps Headquarters ih Pacific lam thawn peh mi thil tawlrel ding um mi pawl tawan lak mi zung ah ka tuan. Kanmah Marine Corps hrang S. Korea, Japan, Guam, Australia le Hawaii lam ih kan thil ttul mi pawl tawlrel mi zung a si.  Tu hi hmaicaan ah kan US Marines a mal lai pawl Okinawa, Japan ihsin Guam thawn ding thuhla a um mi hrangah khoi tin kan tuah ding ti kan tawlrel lai fang a si.

Q4. US ralkap dinhmun tiang thlengthei dingah ziangtluk na rak zuam?

- Minung cu zo zo khal personal goals hi kan nei cio ih khami tumtahnak cang thei ngai ngai le ngai lo cu mah zuam mi, kiangkap thil umdan le umhmun in a saing. Laimi kawlram in US thleng mi ka si ruangah ka nauhak lai cu doctor cang ding hi tumtahnak ka rak nei dah. Cunan, high school ka theh hnu college ka kai rei deuh hnu ah thil hi ka tumtah dah vekin a cang thei sal lo. College ka theh hnu company pakhat ah hnatuan ka tuan phah in US ralbawi lut theinak lamzin khoi tin a um ti kha ka hmu ih ka lut thei ding in ka zuam thok. Pathian zangfahnak ruangah company ih hna ka tuan pi upa deuh pawl hi a hlan ih US ralbawi tuan dah pawl an um phah ruangah anmah nih recommendation ca pawl in ngan sak mi hman in US Marines recruiters pawl nih ka application kha in zoh sak. Kha hnu a rei hlan ah Officer Candidate School (OCS) kai ding ah in siang. Harsazet in zarh hra sung training ka kai hnu ah ralbawi din hmun ka thleng.

Q5. Chinmi US ralkap tuan paziat hrawng an um?

- Kan dung ih interview ah ka sim zo vek in Chin mi ralkap tuan cu kan um pam thlang ko nan kan tam tuk lem lo. Sawm thum hrawng kan um pei maw thei lo. Ralbawi cu kan um lo law law a si ko.

Q6. US ralkap tuan ding hrangah ziangmi pawl a tul?

- US Ralkap tuan ding cu a ol ko. A tul bik mi cu US permanent residency (green card) ngah le high school ong a si. Kawlram ih high school ong cia pawl cu khami certificate nei hnu hnu a ngah ko. Ralkap lut ding hrangah entrance exam tla ong tul lai. Ralbawi ngah duh ah cun college degree le US citizen ngah le lawng ah lut thei a si.

Q7. Ralkap na tuannak ih nuam na tinak le harsa na timi teh ziang an si?

- Ka hrangih ralkap hnatuan a harbik caan cu OCS ka kai lai le raal ram feh caan a si ko. Culo cu ralkap hnatuan hi a harzet in ka hmu lo. Mah innsang thawn caan hman ding tla tamzet ka nei phah ko ruangah ralbawi ka cang hnu cu raal ram feh siar lo cu ziang hman ka harsa lo. Ralkap ti cu discipline thawn um kan si tikah discipline  (sikan) thazetin um hi ka hrangah ka nuam aw sawn.

Q8. Mi langsarzet pakhat na sivekin Chin ram le a mipi hrang tuah tum mi na nei thei pei maw?

- Mah le mah cu Laimi ka si ti hi ka hngilh dah lo. Kan Lairam hi tlang lak ah a si ruangah a mawi zet nan, thil umdan ka zoh tikah kan farah fawn, kawl acozah nih kan development hrangah zianghman in tawlrel sak tuk lo hlei ah anmah ih hremnak le zawntainak tuar rero kan si fawn ruangah ka riah a sia ih ka thin harsazet theu. Asinan, ka ralkap hnatuan thawn le innsang zoh tul phah thawn ka si ruangah kan Lairam hrang hi cu caan ka pe thei lo a si ko. Lairam hrangah hnatuan rero tu an tampam ko ruangah ziang khal le nasatak in tuan thei tu pawl tha pek in um hi a tha sawn tiin ka hmu.

Q9. Mipi hnenah cah duh le simduh na neih len…

- Tu kan leilungtlun thil umdan kan zoh tikah siatsuahnak le sualnak lawng lawng a tam thlang ih kan kiangkap thil umdan pawl zoh tikah kan bawipa Zisu krih a kir sal ding caan hi a neih tuk thlang tiin a lang ter.

Ziang tik caan ah a kir sal ding ti cu minung zohmanin kan theifiang thei lo nan Bible thianghlim sungah a sim ta vek in a kir sal teng teng ding ti cu kan thei (a thupi in Luke 21:20-28). Leilung tlun kan nun sungah khoi tluk in mi fim, mi lian, le mi hminthang kan si hman sehla bawi Zisu khrih kan sung ah kan nei ngai ngai lo a si ah cun kan nun man hi a thupi lo.

Curuangah caan tawi te kan nei sungah le tu Christmas caan ah Bawi Zisu hi keimah sualnak ruangah thinglamtah tlun ah a thi tul ih khami thinak a neh ruangah kumkhua nunnak ka ngah zo a si timi thuthangtha hi kan zum maw zum lo timi thu nasatak in rak ruat tlang uh si tin malte ka sim duh bet. Ka lung awi.

Dr. Salai Sui Aye Thang Interview

Lailun Mekazin, FPTP Kalay le Dr. Salai Sui Aye Thang

HMAITONNAK

LAILUN: Hminpi@duhkawh?

Salai Ayete: Ka hminpum cu Salai Sui Aye Thang a si ih, duhkawh cun Ayete in ti.

LAILUN: Nu le pa le suahnak khua?

Salai Ayete: Ka pa Pu Lal Hrem Thang (Kan tum vanram ah in colhsan zo) le ka nu Pi Sui Nei Cuai an si. Ka pa Darteti le ka nu Zathlir khua ih suak an si ih, an fale kan unau zaten Falam ih suak kan si.

LAILUN: Thuken?

Salai Ayete: Pathian tihzah cu fimnak ih hramthoknak a si. Vancung ih na duhnak a kim bangin leitlun khalah kim ve seh.

LAILUN: Paihzawng?

Salai Ayete: Casiar le cangan, lehnak lam ah ping-pong (Table Tennis) le tileuh ka paih zet.

LAILUN: Fimthiamnak na zirnak pawl?

Salai Ayete: Phunhrek ihsin phunriat tiang Falam Bualrawn Tlawng, Phunkua Canbary Tlawng, Phunhra Victorious Boarding School (Saya Huat Er Boarder), ihsin kum 2000 ah ka rak ong. Cun, B.S (Biotechnology) hi Yangon Technological University (YTU) ihsin kum 2004 ah ka ngah. M.S (Molecular Biology) hi YTU ah coursework ka kai ih, Mandalay Technological University (MTU) ah Research ka tuah, kum 2007 ah ka thehsuak thei. Acozahpi ih Special Training Course ih tlawngkai ka si ruangah tlawngpit colhcan nei lo in ka kai pehzom vingvo ih kum 2011, Meisen thla ah Pathian duhdawt zangfahnak thawn Ph.D (Molecular Biology) tluangten ka thehsuak thei.

LAILUN: Ph.D na lak hnu tu ziang bik na tuan?

Salai Ayete: Tu hi, Department of Biotechnology, Mandalay Technological University hnuai-ah Research Officer ka tuan rero laifangte a si.

LAILUN: Biotechology le Molecular Biology thu mal lai?

Salai Ayete: Biotechnology timi cu Thilnung Serthiamnak ti mai sehla: mithmuh thei lo hrikfa (Microorganisms) ihsin thinkung, ramnung le thilnung (Living Organisms) pawl hmansuah ih milai hrangih thiltha tuahsuak theinak Serthiamnak (Technology) pakhat a si. Kan leilungpi hi thilnung hlir ih dinkhawmaw a si ruangah a huap kau zet. Molecular Biology ti zawng cun Thilnung Serthiamnak ih subject then pakhat a si ih, thilnung pawlih taksa dinkhawmtu cell sungih DNA, RNA, Proteins le Enzymes pawlih Molecular Basis, Structure le Functions pawl zirzoinak subject pakhat a si. Molecular serthiamnak a thansoh ruangah  Biotechnology hin kum zabi 21 ih leitlun serthiamnak hmaithitu a rung si theinak a si.

LAILUN: Na hrilmi subject hi nangmah duhnak in a si maw? Na hrilnak san?

Salai Ayete: Phunhra ka on kum ah Yezin Agricultural University ka rak kai thei nan, cozahpi in Biotechnology, Special Training Course hi ramdang bomnak thawn a rak ong thok ding ti a si ih, Phunhra Camibuai ah Math le English hmatkom 150 luantu pawl apply theih a rak si ruangah keimah duhnak rori’n ka rak hrilmi a si. Cun, thuthangca le mekazin tivek ah Biotechnology thu tete ka rak siar ngah ih, kawlram sungah le a hmaisabik a rak si fawn, sunsaktlak subject a si ti’n ka ruat ih ka hrilnak san a si.

LAILUN: Ph.D lak ding hi na tumtah cia mi a si maw?

Salai Ayete: Ka sentet lai ihsin tui sunni tiang fimthiamnak hi a tawpkhawk thleng tiang zir thei ding hi ka lungthlitum tumbik a si ringring. Cun, Life-long learning an timi, thihlai hlan lo zirnak neih hi ka ngaisang zet.

LAILUN: Na zirnak thawn pehpar in ramdang na fehdah an ti vek maw?

Salai Ayete: Si, kum 2009 ah “Biosafety in Food; HACCP-Hazard Analytical Critical Control Point” timi thulu thawn Thailand ah workshop ka rak kai ve dah.

LAILUN: Na zirmi thawn pehpar in Chinram hrangah vision na nei maw?

Salai Ayete: Kawlrampi huap khalin Biotechnology cu hram thok rero dinhmun a si ih, kan ram a that tik le kan tulmi cu kan tuldan vekih hmang thei leh dingin ruahsannak ka nei.

LAILUN: Kawlram education a tha lo tuk an ti rero lai ah ramsung rori in Ph.D na lak hi ziang tumtahnak so na nei?

Salai Ayete: Kan Chinram cu Kawlram sungah a um, a um rero dingih kawlram sungah mi ih thiammi le tuah theimi, thiam ve le tuah thei ve ka duh ruangah a sibik.

LAILUN: Kawlram ih degree ngah pawl cu a hmin lawng si an thiam ngaingai lo an ti theu mi thu thawn pehpar in Ph.D laktu na sinak in ziang sim duh mi na nei maw?

Salai Ayete: Kan theih cio bangin uktu cozahpi in Academic Atmosphere, Facility le a tulmi dangdang a tul vekin a ngaihsak hrih lo ruangah a diknak tampi a um ding nan, khawvel huap rinsantlak cathiam khal kawlram degree ngah sungin an um ve thotho. Cun, ramkhat le ramkhat Education System tla hi a bangaw cekci theimi a si lo. Cule, kan ram sungih Medical College or University pawl khal an hmanmi education system a tha tuk ve ko. A thupibik ih ka ruahmi cu khui hmun le ram ah ziangvekin kan zir khal le, a zirtu kanmah sawn hi kan thupi zet ve a si timi hi a si.

LAILUN: Kan Education a that lo ruang ih Phusang tlawng kai ding a tanpi lo tu pawl  par ah ziang ruahnak na pek duh? Cun a kai rero lai tupawl le hrekkhat beidong le ruahsannak hmu cuca lo pawl hnen ah ziang na sim duh?

Salai Ayete: Serthiamnak san kan thleng ve rero zo ih, a takih fimthiamnak zir duhlotu cun tlawngkai lo khalin zir ding le thiam thei ding a tam tuk. A kai rerotu pawlin kan ti thei tawkin thiamtak le kanmai ta rori ih canter thei ding tiang kan zirsuah lawlaw dingin tha ka pe-aw duh. A thiamdeuh le thilti theideuh cun ramdang Scholarship khal tui hlan hnakin ol-aiten apply theih a si rero zo ih, cuvek dinhmun tiang thleng thei dingin kan zuam a tul ding. Kan cozahpi khalin education system remtha dingin timtuahnak cu an nei rero zo. Mitampi cun tlawnginn lawng hi zirthiamnak ah kan ruat theumi khal hi a dik thluh lo men ding. Mahte zuamnak (Self-study) le hnatuan phah khalin tampi zir a theih. Cun, zingzoinak (Research) khal hi kan sunsak a cu tuk thlang lo maw?

LAILUN: Kan education system par ih rem that a tul bik tiah na ruat mi le phunsang tlawng pawl ih tulsamnak bik ih na ruat mi pawl?

Salai Ayete: Kan education system hi a thu cun thatnak tampi a nei ve nan a takih tuansuahmi a mal tuk lai. Cozahpi in a tulmi a thap hmaisa (Invest) a tul dingih, a pekmi degree thawn milaw in Academic atmosphere, Facility tvk., pawl a tawlrelsak a tul ding. Cun, Hramthok Tlawng ihsin Exam-based system hmang nawn lo in, kan zirmi le theihmi Knowledge hi a takin a lengah kan hmansal theinak dingah Enrichment Programs a simi Reasoning power, Critical Thinking, Decision Making, Problem Solving, Discussion, Brainstorming, Research tvk., pawl sunsak takin kan zirhawk a tul ding ti’n ka hmu.

LAILUN: Byheart system kan hmang rero mi (Bangking Eduacation) hi tha na pe maw? Ca kan zirh awk daan le kan zir daan pawl ih rem thei sehla tiah na sa duh thah mi?

Salai Ayete: By-heart kan ti tikah cui kan by-heart mi cu a takin kan hmangsal thei maw, hmangsal thei lo tiah a thumaw ding. Cun, Education, zirthiamnak kan timi hi Educare timi Latin tong ih ra a si ih, a sullam cu phorhsuahsaknak ti a si. Asan cu tlawngta pawlin an zirmi an thiam theinak dingah ca lawnglawng thanlut rero loin, an thilti theinak phorhsuah le thapek ding a si sawn ti’n kan ti thei ding. Tlawngta pakhat ih duhhrilnak kan sunsak a tul. Zirhtu saya pawlin “ziangruangah, ziangtin?” ti felfai zetin kan simfiang thei asile, tlawngta pawlin zir duhnak thinlung an nei dingih fimthiamnak timi hi zircawklo a sizia hmusuak in a man neihzia khal an theifiang vingvo thei ding. By-heart mai ding si loin a ruahdan le a hmandan thiam ding a thupi. Cun, tlawngkai fekfek lo khalin zir ding le thiam theimi a tam tuk!

LAILUN: Phunsang tlawng ih Major pawl hi hmat in an then hi tha na ti maw? Ziangtin fehsawn sehla tin na sa duhthah mi um maw?

Salai Ayete: Hmat lo cun Major then hi a theih ngaingai lo ding nan, kan hmat ramri ih tlinmi sungin mai paihzawng, duhhrilnak vekin hril theih si sehla a dum-um zet ding. Bulpak fingfing khalin Lailak Tlawng (Middle School) ihsin kan paihzawng, duhzawng, huamzawng le kan sunsakmi kan theih cia a tul dingih cucu ziangtin kan tlin thei ding ti’n kan tumtah hlawhtling dingin kan zuam cia a tul ding.

LAILUN: Kan Chin khawpi ih College an tuah hi hreh khat in cu kawl rawn lam hman tampi sambau nak aum  ih thentheknak sawn si tin an ti ih ziang tin na hmu ve?

Salai Ayete: Kan Chinram khawpi hi Kalay (Kawl rawn) si loin Hakha a si ruangah a thasawn ti’n ka hmu.

LAILUN: Kan ramah Braindrain a cang mi hi ziang ah si ih ziang tin kan hruai kir aw saal thei ding?

Salai Ayete: Zirthiamsang pawlin anmai suahkehnak ram suahsan in hlawhman thadeuhnak hmun, ram dangih hna an va tuan khi Brain drain ti a si ih, kan zirmi le kan thiammi kanmai ram hrangih kan hmansal thei hrih lo khal hi Brain drain phunkhat si ve thotho in ka hmu. Brain gain sisal thei ding cun uktu cozah a that hmaisak ih Opportunities a pek hmaisa a tulbik ding. Cun, mai ram, mai miphun, mai nunphung duhdawtnak thinlung hi a thupi zet dingih miphun duhdawtnak lawng si loin ram duhdawtnak thinlung kan neih a tul ding ti’n ka hmu. Chinram ah kampani tiih kawhtlak hnatuan pipa pakhat hman kan neih thei hrih lo khal hi ruah curco a cu thlang na ti ve lo maw?

LAILUN: Thirdwave theh hnu tu hi Fourthwave (Nanotechnology) hman a racing thlang ding an ti lai ah Firstwave ah kan bun aw lai si khawh thirdwave ah direct ih dawp thei tin na ruat maw? Ziangtin kan dawp thei pei?’

Salai Ayete : Hi sanrelnak Wave pawl: cicinthlaithlak (firstwave), cetzung hnatuannak (secondwave) le serthiamnak(thirdwave) pawl hi a dotdot in rung thangso vingvo an si nan, thirdwave a ra thlen ruangah firstwave hi hlawnhloh a theih cuang lo ding. An hnuaihnihaw thluh thotho. Cule, siatnak tete tla an nei fingfing. Curuangah, direct in a dawp ih dawp loin, kan tulmi cu kan tul vekin a kilkip ih kan zirsuah, a thatlonak tete kan hrialthiam, kan hmanthiam le kan thansohpi thei lawngah sanmureng daih thansohnak diktak (Sustainable Development) kan tep ban leh ding. Sia le tha thleidan theinak fimthiamnak kan tul sinsin ti a fiang nasa.

LAILUN: Hih ThirdWave vuak le kan tuar thotho fawn ih kar lak ih a tang laimi kan thuruah pawl ah thleng tul tiah na hmu mi le kumzabi thar ah ziang thuruahnak in kan tlaan lawng ah san tiluan ih a lek tu kan si thei ding tin na ruat?

Salai Ayete: Mizan ih thudik khal thaisun ah thudiklo ah a cang thei mai. Kan leilungpi khal a pheng zo (The World is Flat) ti a si ih, ziangtlukin thengdanglamnak (Changes) pawl hi cak rero hman sehla, kan tlaksammi cu silhkhah a tul ringring ding ruangah  mai covo, mai tuanvo theithiam in le cui tuanvo cu tifamkim thei dingin a tulmi fimthiamnak kan neih hmaisa a tul ding. Hnam tenau tanpi ciamco loin Chinmi zaten rualremnak, lungrualnak kan neih ding tla hi a thupi zet. Cun, pawlkom san a si ti kan theih ih, Win-Win Theory & Solution tivek tete tla kan hmanthiam ve a tul men dingih kan tuah kan tuammi ziangkimah Pianphung Kiangkap-Boruak humhim le kilkhawi (Environmental Protection) tla hi kan thiam le a takih kan hman ve a tul ding. Ziangvek hna kan tuan khal le kan Calai sunsak in casiarmi miphun si zuam sehla. Secondwave ahcun mithiamsang le upa (Experienced) pawl san a si nan, tui Thirdwave ahcun santiluan thlun ih fimthiamnak le serthiamnak a neitu santhar mino pawlih san ti a si kha! Cetzung le Hriamhrei-cahnak Thilri (Hard Power) hnakin Fimthiamnak-Thilti theinak (Soft Power) a thupisawn an ti rero zo! Cule, “curuangah, kha ruangah” tiih mawhphurh ding le phuahlam hawl rero mai loin Self-Generation san kan thleng rero zo ti hi kan theih ve a tul ding.

LAILUN: Tu raltlan rero san ah nonawn pawl ih kan thusuah le thu ruah pawl hi nule pa in ziang tluk in theihthiam nak an neih ih in sunsak tin na ruat? Zangruangah? Ziang rel duh mi na nei maw?

Ayete: Keimah te hmuhnak men cun kan Chin nulepa pawl hin fanau pawl in duhsaknak amaksak tuk, lungawiza ngaingai a si.Asinan, in thlahdah tuk ruangah meithal thawn kah in tum lo nan, raltlan dinhmun va cuh in kan zuang kan phar rero a si pang pei maw, ti tla hi ruah ding a um lala fawn? Tui a tanglaimi thangthar nonawn pawlin raltlan maimai si nawn loin, ramsung le ramleng ih tlawngkai le hnatuan sang neih theinak dinhmun tla zuang le phar in, in zuampi cio dingah ka ngen duh. Ziangruangah tile, rammi mipum thawn khaikhih in cozahpi in kan peng le kan ram hrangah thansohnak Project in tuahsak ih mipum kan mal tuk le kan sung tuk pang ding ti a phanum. Cun, kan fanau pawl hin an suahthlak veten, Thlarau lam lawng si loin Taksa thanlennak lam (Physical), Thinlung fimnak lam (Intelligent), Lungtong langsuahnak lam (Emotional) le Pawlkomnak lam (Socializational) a kilkip ih thangso rero ding an si ti hi in theihpi le in ngiahsak dingah ka dilngen duh fawn.

LAILUN: Tu lai kan mino tampi ruahsannak le tumtahnak nei cuca lo in kan um thluh hi ziang mi ruangbik si pei?

Salai Ayete: Ruahsannak le tumtahnak nei cuca lo ti cu nunman nei lo thawn a bangaw zik zuakzo ding ti aw! Kannih Chinmi cu zatek zakhat (100%) tlukin Khristian kan si ih Pathian thu hi kan kaihhruaiawknak tlangpi a sibik. Thlarau nun le vanlam hawi hlir in kan kaihhruaiawk ruangah kan lei tisa nun ah kan vavai thluh tla hi a si pang pei maw? Kan Chin miphun zate huap in Strategic Planning nei ih, kaihhruaitu tha kan neih lo ruangah tla a si mai thei fawn.

LAILUN: Fimthiamnak a zir kan nonawn lak ah creative kan neih mal ih decision tuah khal a fek lo thu tanpi dinhmun ngaingai kan nei mal zet tiah na hmu maw? Ziang ruangah si pei?

Salai Ayete: Kawlrampi huap rori khalin Creativity a mal sinsin ti a si ih, a diknak tampi a um ding. Ralkap miuknak ram ah bulpak thilti theinak hi thapek lam si loin dawnkham a si ruangah a sibik ding.

LAILUN: Kan Chinram pi thanso taktak thei ding in politic role maw development pawl hi a thupi sawn tiah na ruat?

Salai Ayete: Thansohnak (Development) timi cu tuansuah le tuah theih a si nan, tuansuah theinak, thuneihnak (Power) kan neih lo awk ah! Zalen hmaisa loin thansoh a theih lo.Thinlung le Taksa zalennak ihsin thansohnak diktak neih thei ding cun Political role lo cun a theih ngaingai lo ding.

LAILUN: Acozah pi in kan Chinram hi in zoh that sak tiah na ruat ko maw?

Salai Ayete: In zohtha tiih a ruattu tla kan um pang ding ti a phanum! Tlangparmi kan cimit thluh ding hi an policy pakhat a si ve.

LAILUN: Politics timi par ih na hmuh daan?

Salai Ayete: Politics cu kan leitlun tisa nunnak ah kan ziangkim hi a si mai lo maw? Biaknak sakhua, fimthiamnak, thansohnak, nunphung le pursumleilawn tvk., an zaten Politics thawn hnuaihnihaw thluh an si. Kan chinram tlang tluan ah Thinglamtah khi kanmai duh vekin kan phun hluahhlo thei maw, Tlawng Inn ah Chin Calai kan zirhawk theilonak kum ziat a rei zo? Nitlaknak ram ih khurkhawruahdan rak nehkhuh zettu Greek Philosopher, Aristotle cun “Milai hi kan pianphung sinak in politic milai kan si” ti’n a rak sim dah. Amerikan  President, Thomas Jafferson cun “Diklo zetih mi uktu pawl va dokalh hi, Pathian thulung a si” a rak ti. Rome 13:4 sung khalah uktu bawi pawl hi Pathian siahhlawh an sizia kan hmu thei. Cule, ralkap miuk U Ne Win khalin “Rammi misenpi cun anmai cantawk miuk an co” a rak ti ve dah. Miphun pakhat in “Thinlung, taksa le thlarau” a kilkip in tlamtling zet ih a thansoh thei ding cun a zalen hmaisa a tul dingih cukhal cu Politics thawn hnuaihnihaw thotho a si mai lo maw?

LAILUN: Kan Chinmipi in siseh nonawn in si seh politics timi hi kan sunsak a cu zet thlang tiah na ruat maw?

Salai Ayete: Japan ah tla cun Hramthok Tlawng ah Political Science thu zirhnak an nei ti a si ih, Indonesia ahcun Hramthawk Tlawng ah vote thlakdan tla an zirhaw rero ti a si. San mureng daih thansohnak kan duh ngaingai asile Politics hi kan sunsak ve a tul ding. Kawlram sungah a rammi pawl kan “ka le hna” in phitsaknak a reituk zoih mipi le nonawn ti lawngin si loin hruaitu upa pawlin zalen theinak lamzin dik ah Politics lam khalin, in zirh le kaihhruai a tul ding ti’n ka hmu. Misenpi in political trend ih kan hmasawn (thansoh) lawngah Politician thatha an rung suak vivo ding. Democracy ram ah tla cun bulpak mi pakhat fingfing ih political knowledge hi a thupi tuk. Cun, tu kan rampi khalah ukawknak Dan thar hman rero a si zoih, cui dan thar sungih kan covo cu a takih kan thathnempi theinak dingah misenpi in kan ngaihsak ih kan tel ve a tul rori.

LAILUN: Ukawknak thar thawn a cozah par ah ziang tluk zumnak le ruahsannak na nei?

Salai Ayete: Mipakhat thuneihnak ih ukaw a si nawn lo dingih a lektu Politician pawl an thiam le kan ram in a thathnempi thei leh men ding tiah zumnak ka nei.

LAILUN: Phunsang tlawng na kai lai ih cangvaihnak na tel dah mi pawl? Cun hivek cang vaihnak tel ding ih kan forhawk nak ah ziang tin na hmu?

Salai Ayete: FPTP, Yangon ih suahmi Zilthli Mekazin ah cahram le bezai pahnihkhat te ka rak ngan ve dah ih culo cu, Special Training Course ih tlawngkai ka si ruangah duh vekin can ka rak nei lo ih, ka rak telban thei lo. Tui kan san hi pawlkom san a siih biaknak le kawhhran lam lawng si loin ram le miphun hrangih cangvaihnak ziangkimah kan theitawk in tel ve dingih forhfialawk hi a thupi zet in ka hmu.

LAILUN: A cozah hnatuan si seh tuan lo siseh kan karlak ah hin khat le khat thleidan awknak, bumawnak le corruption a tamzet tiah na ruat maw? Ziang ruang ah si tin na hmu?

Salai Ayete: Kawlram hi khawvel huap khalin, ei-ruknak (Corruption) tambiknak ram ah a telban ve. Hivek ei-ruknak dodal ding cun misenpi khalin thuhla kan theih ih dun le dan vekin hnatuan kan thiam ding khal a thupi zet. Cun, dan lo vekih thilti kan hmuh le tuanvo neitu hnenah zuarthlai-aw hluahhlo mai ding a si. Rampi President le MP pawl hnen khalah ca in simaw simthei a theih rero zo.

LAILUN: Cah duhmi na nei maw?

Salai Ayete: Nei dang lo, ka lungawi ti lo cu!

LAILUN: Ee…fala na a nei zo maw ti in sut ter ih?

Salai Ayete: Aih! An thei pang ding.

LAILUN: A lo contact duhtu hrangah?

A hnuai-ih address ah ka lo vualkham!
salaiayehtanayete@gmail.com
facebook.com/salaiayehtan

Happy Birthday Surbung Tlang Thuthang

Kan dung 2008 ih rak dinmi Surbung Tlang Thuthang hi October 31, 2011 ahkhan a kum 3 nak birthday lawmnak neih a si. Hi kum thum ih upa Surbung Tlang Thuthang in a suahni a phuan tikah hmun dangdang ih Chinmi ziangmawzat cun lungawinak catlang kuat in an lawmpinak an langter.

Surbung Tlang Thuthang hi zarhtin Rihli Group Mail, Online hmang ih suah a si. A kumthum birthday hi CT Team Media pawl cun kan lungawipi ve nak kan langter ih a hnuaiah “Nimthlakau Interview” nak kan nei cih.

CT:  Ziangtik in Surbung Tlang Thuthang na rak ngan thok?

KLS: Surbung tlang thuthang hi kum 2008 October ni 31 ihsin kan rak nganthok.

CT: Ziangmi tumtah nak thawn himi nan rak tawlrel?

KLS: Surbung Tlang Thuthang kan tawlrel nak sanbik cu kan Chin mipi a hleice in kan falam mi in  leitlun ram dangdangih nitin a cangmi thuthang an siarih an theih phah ding duhsak nak ruangah le kan laica te rori ih thuthangca siarding a umih kan mino pawlin kan laica siarduh nakih an hmanphah ih thathnempi nakih an hmanphah pangah timi ruahsan nak thawi tawlrelmi a siih,  mi tampi hrangah cun thuthangca ih an siar rero zomileh TV ih an zoh rero zomi an siko ding nan thuthangca siar manlo leh TV zohnak remcanglo pawl hrangah kan laica te ih thuthangca rak siar paihtu pawlih hrangih tuahmi a si.

Kan mai saduh thahdan tla ah cun Surbung Tlang Thuthang hi Burma ramsungah pehtlaih mi rualpi nei sehla cahnah in ngansuakin mipi hnenah zemsuak ciamco theisehla Kan Burma ram sungah    kan mino pawlin Kawlca lawnglawng siarlo in kan laica te in nitin leitlun thuthangca siar ringring hai sehla  mino thinlung sungah kan laica in hmun ram a luahkau vivo ding tiah ruahnak duhthu samcu kan neinan, tui kan dinhmun ah cun  mai In sungsang hrang nitin ei leh inding hawlih hnatuan a tulfawnsi ruangah kan duhvekin zianghman kan tuahsuak theilo a si bikhi. tu ah cun Email lawngih thlahsuak a siih, kan ramsung ah tlacun  kan mipi tamsawnin duhvekin Email zohding an nei hrihlo ih kan di cu a riamlo zet.

CT:  Nangmai thlir nakah SBT hin ziang tlukin hmuar a nei?

KLS: Aaa Surbung Tlang Thuthang in  ziang tlukin hmuar a nei timi cu keimai lam ihsi cun lo simding ka theilo. A siartu mipi pawlin ziang tlukin tthat hnemnakah an hmanpi timi ah a tthumaw sawn dingah ka ruatih. Asinan mi hrek khat in groupmail in si seh bulpak mail leh phone khalin kan lai mipi in kan that hnem pit tuk tiah thazaang in rak pe hai ih thazaang ka ngah zet.

CT: Mipi hnenah SBT thuthawi pehparaw in sim duhmi na neimaw?

KLS: Aw, a hmaisa ah Surbung Tlang Thuthang raksiarttu mipi nan zate parah lungawithu ka simih,  cafangkom danah siarharsa rak titu nan um ka zumih ngaithiam kan lodil ih,  cafang komdan ah hin kan  mai lam khalah  harsat nak kan toncan a um phahphah ih, mi hrekkhat in in duhsaknak ruangah cafang kom dan hiti deuhin hmang seh la tiih duhsaknak thurawn in pe tu an um hnuaihniih, in duh saknak parah lungawi nak tampi kan nei leh hnu khalah thurawn in pe vivo dingin kan lo dil. Cun mi hrek khatin cafang kom dan danglam deuhih thurawn in pe tu an um hnuai hniih, duhdan leh hmuh dan a bang rep aw thei lo ruangah siar a har deuh rak ti tu tla an um lala, curuangah siar a theih ih a fiang thei bikih cafang run hman thei kan run  zuam ding.

Cun O leh Aw hman nak ding thu khalah mi hrek khat in duhsak nak ruangah thurawn in pe tu ziang maw zat an um i, O leh Aw thuah hin kan mah Surbung Tlang Thuthang tuan voneitu pawl cun, khuimi a dik sawn tih mi thuthen nak kan tuah thiam hrih lo ruangah, kan mai remti zawngzawngin siar nuam deuh dingih kan ruah danih kan run hman mai ruangah, a siar tu mipi in ruah dan in rak thiam sak mai dingin kan lo dil bet.

CT: Kan Chin media pawl a thu pit zia in ruah bet thei ke maw?

KLS: Hi na thusuh mi cu thusuh nak tum zet leh pawi mawh zet a si ih, Media thuthang ca ti mi cu ralthuam tum zet hnakih thil tih nung sawn mi a si, tui kan din hmunah kan Chin Media pawlin kan mipi hrangah hmuar nei zetin hnatuan thei mi kan nei hrih lo, ziangah tih le kan ram din hmunin a zir hrih lo kan ti mai ke cu. Media thuthang ca timi cun bulpak mi pakhat dinhmun khal a tha zawngih sang zetih khai sang thei tu a si vekin, a se zawngih lak tlak lo ih hlawn thla thei tu khal a si. Cuvek a si ruangah Media Thuthangca timi cun rampi hruaitu miropi pawlih dinhmun khal, a ram mipi pawl thin lung ruah nakih asezawng a tha zawngih danglam ter thei bik tu a si ruangah, rampi hruai tu miropi pawl khalin ral thuam hnakih an tih bik mi cu Media Thuthang ca a si.

Leitlun ram thangso leh ram zalennak pawl ahcun ram hruaitu pawlih thil tih dan leh cozah feh dan pawl mipi hnenih puang zar tu leh theh darh tu a si ruangah, ram pi hruaitu leh cozah feh dan ding ngil zetih hruai thei tu cu Media a siih, Ram pi pakhat sungih politics leh rampi pakhat leh pakhat karlak dinhmun pehtlaih awk nak policy leh pursum lei lawn sumpai dinhmun ziang tin kim hi, Media pawl hnenih si phuan suah mi a si ruangah media pawl diknak leh zalennak awm nak ramah ram a thangso ih media pawl khuahkhirhih zalen loh nak ramah ram thangso a awm dah lo. Kan nih Burma ram vek tlaah cun media pawlin diknak leh zalen nak covo an neih thei hrih lo ruangah, Burma ram hruaitu lal pawlin an duh duhih thil an tuah mi hi an mai duh dan vekin media pawl an tlang zarh terih, ram mipi in thuhman timi an thei thei lo, curuangah ram a thangso thei lo.

Pastor Enoch Laineipui Interview

Pastor Enoch Laineipui Thutawi

Hmin Ngai : Enoch Laineipui

Suahnak Khua :  Saikhum Leilet khua, Falam township, Chin state.

Nu le pa Hmin :  Pa: Rev. Bualkham, Nu: Lalrosung

U le nau pawl :  Pi Biaktlem, Upa Vanlalzar, Pi Hrangthan, Pastor Ngurlian, Upa Lianci, Rev. Laldinsuah, Saya Solomon Ramthang pawl an si, mipa paruk nunau pahnih kan si.

Fimthiamnak :  B. A (Hist. Yangon), B.Th., M.Div., Th. M.

Tufang umnak : No. 89.A, 19th Ward, Thamahsheiktah street, Hlaing Tha Yar,Yangon.

Hnattuan : Pastor

Hobby : Pahnih ih ka rel ding: (1) Leitlun lam thil ah cun, “capoh hnihsuah tuah ih mi hnihter”. (2) Pathian thu lam ah cun “thuthang ttha sim”.

Ambition : Leilung tlun hi thuthang ttha sim ih hel suah ttheh.

Thuken : Leilung tlun thu lam ah cun (1) Leilung tlun kan damsung ah hin mi lungawinak le mi hrangah thil ttha hi kan tuah ding mi bik a si. Pathian lam thu ah cun (2) Ziangkim aiin Jesuh ka duh sawn.

Cabu Duhbikmi : Mizo ca ih an nganmi, ” Kei ka hrangah cun nun hi Khrih a si” timi cabu.

Upatmi Milai : Ka pa le ka nu tluk ih ka upat mi le ka hrangih mi ropi leitlun ah ka hmu lo.

CT: Kan titi hlanah Lairawl na duhmi pawl in simta thei pei maw?

Enoch : Tak ngai tak ngai e… lairawl ah hin, Phiang, Bete, Vainim, Busul, Tantthe, Hlamhmai, Fangngai (Buhtun) tvk..an um culci ih culak ah cun Arsa thotho hi ka duh bik he he he.

CT: “Hni siamso aw, Hni uarau aw” timi VCD kha Falam ttawng ih Capoh hnihsuak VCD hmaisabik tin kan thei ih a hman maw?

Enoch : Himi thusuhnak ka sannak hi ka pawrhawknak sihram hlah sehla, ka theih tawk ah cun a hmaisa bik siin ka thei aw. Kan Chin mi rinsan tlak taktak upa pawl khal in thazaang in pe ih kei mai rel si lovin, an mah in, “Kan Chin mi Falam ttawngah cun Hnihsuak sainak VCD tuah hmaisa bik na si” in ti. Nan theih dan hi a dik ah ka ruat.

CT: Ziangruangbik ah Capoh hi na tuah ih ziangtik in na tuah thawk?

Enoch : A tlun ih ka thuken mi vek khan ka nauhak lai ihsin mi hnihter, mi lungawiter hi ka rak tum bik mi a si. Ka unau pawl lak ah hnihsuak sai an um lem lo nan kei hi ziangah si maw ka rak paih ciam co. Ka kiangih um hi keimah ruangah lungawi in hni siam so hai sehla timi duh ruangah capoh hnihsuak hi ka tuahnak a si ih, ka theihsual pang lo ah cun kum 7 ka si kum (phunhnih ka si kum, kan khua in Zongte khua ih nauhak bawhlung an sit ah a pakhatnak kan la ih lawmman khawsen in kan lawm ttum) ihsin khawsen puaituahnak ah hnihsuak ka rak sai thawk.

CT: Mizo ram vek in Hruaitu pawl Capoh ih sawiselnak tuah hi a tha lo ding maw?

Enoch : Himi thusuhnak hi keimah le kei mah ka rak sut aw dah zo. Khat lam ah cun ttha ka ti ve ko e, ziangah tile minung hin kan tthat lonak hi kan rak theithiam aw ttheu lo ih cumi remnak ahhin a ttha ve ko lo ding maw? ka ti ve. Mizoram tla khi tampi cu Politic hnihsuak an hman mi khin an hruaitu tampi nun a thleng nasa in in ka thei. Kan ram ih politic cu tanta in Pathian kawhhran kan hrauinak le kan Christian nan dik lo pawl tthin aw dingah tuahsehla ttha ka ti ve khawp mai. Cun, hiti vek in tuah aw tiah thurawn petu khal ka rak nei dah. Asinan, kan ram dinhmun tlan a zir lo bak ah mi thin vun natternak capohnihsuak sai cu ka thisen in a ngam deuh hrih love. Hnihsuak si lovin, “hnih ttah-suak ” ah a cang pang kei ti ka phang he he he. Zo ih nun hman den bul nei lo, asinan nun thleng danglamnak dingih ttha thotho hnihsuak hi sersuah ka duh bik mi a si.

CT: Capoh hi kan Chinmi pawl lakah ziangtluk in hmual a nei?

Enoch : E…. nei law law si! Kan Chin mi pawl cu capoh le hnihsuak duh mi kan si ih kan thuthup tla hi hnihsuak hmangin kan sim aw sawn in ka hmu. Kan riahsiaknak tla hi hnihsuak thawi kan pawlawk cun tamzet a rehter fawn. Kan khua ah hin khawhar topinak ah hnihsuak tuah dingin ka nauhak lai ihsin in fial ring ring ttheu. Hnihsuak ka tuah caan ah cun khawhar sungkua khalhi an hapi dengkawr tiang lang hin an hni ih “kan khawhar in hnem riai” tiah lungawi thu in simtu hi tam zet ka tawng zo.

Tlangval le fala kawmawknak khalah nelawknak le duhdawtnak sersuah awl bik cu hnihsuak le capoh ih pawlawk hi a si. Kan Chin mi cun hotel thabik ih tawn khawmawk ai-in capoh le hnihsuak hi kan rualpi ttha tuahnak ah kan hmang in ka hmu. Chin mi le capoh hnihsuak cu mit le hnar vek in tthen theih lo in kan nun phungah a um in ka hmu a si. A tawinak in, nelawknak a suahter, duhdawtnak a pungter, khawhar a hnem ih kan thinlung in thianter a si. Curuangah, kan Chin mi hrangah cun hnihsuak capoh hin hmual tampi a nei zet in ka thei.

CT: Capoh,hnihsuak hi tuah vivo tlak in na hmu maw?

Enoch: Aw…Capoh hnihsuak hi a tuahdan (pattern/ how) lawngte ka rel thei lo nan tuah vivo tlak ah ka ruat. Kan lai nun dan le lothlo hna kan ttuan dan, fala le tlangval kan nun dan, kan Chirstiannak lam tianghin hnihsuak sisi ih zohthim tlak nun sersuak in tuah vi vo sehla a va tha awm ve! tiah ka ruat theu. Cuvek in tuah theitu hi kan Chin Falam lak ah hin um lohli sehla ka beisei. Mi dang khal in an duh in an cak viau ding tiah ka ruat. Pathian tak be lo hnam dang pawl khal in an tuah ih an nawmnak ci khat a si ve ruangah tuahtlak rori ah ka ruat.

CT: Kan Chin nunphung le Capoh hi a milaw in na thei maw?

Enoch: Mi sapawlh thuan thu ihsin hnihsuak hi a rak um hmang. Saberek ih khuangcawi thuanthu ka theih mi ah “Zubui in khuang a tum ih ramsa pawl nawnnak ah Sakhi a hni nasa lutuk ih tutiang a cal a kir ta” an rak ti mi ka thei. Kan nun phung thawi kalh aw mi thu kan rel lo a si ah cun (ex. zahmawh thu lutuk, mi rualbanglonak thailang ciam co, mi nautat le zawkzet) a mil aw lo mi hnihsuak a um cu ka ring lo. Kan nun phungah titi sep leh hnihsuak sai phah thawn rak pawl aw theu Chin mi kan si ruangah a milaw lo si lovin a milter lam ah ka ruat sawn.

CT: Na capoh, hnihsuak tuah ruangih thinheng le lo sawisel an um maw?

Enoch : Cu kher kher! tak ngai tuk nan ti sum! Um bese love. Ka nuahak lai ihsin ka hnihsuak sai rak theitu le mi ttihhrut te ka sizia rak thei zo pawl cun an mai thu hnihsuak ih ka rel hman ah khin hnih an khawp lo lam ttheu. Hnihsuak khal hmel theih lo ram a thlen cun huatu le ngaih lo tu cu an um thei ko. Ziangah tile capoh hnihsuak a si ti an theih fiang lo ruangah a si tiah ka zum. Ka VCD suah hlan tiangah kha cun relse tu le hua zuak zo tu pakhat hman an um lonan VCD ka hun tuah zik tak tak kha cun thungai a rel a si ko ding, a ttawngphen ah thu ngai a tel ding tiih rak hua zik zuak zotu le VCD suah ding lawm man cu, khua le ti, bulpak tthatlonak a rel kei tiah rak tuksum deuh cu an um ko.

Thenkhat cu pacang ttha taktak le thinlung kau em em an um fawn. Himi lak ah bulpak thufim ka rel mi rori (ex. Pu Paro, Pu Tuan Ling Thang, Rev. John San Luai, Rev. Robert Thawm Luai etc…) pawl cun thazang in pe ih, “sim hluah hlo mai aw” tiah duhsaknak in pe sawn. Pathian zangfahnak in CVD cu a hungsuak tak tak ih capoh hnihsuak tiah zo khal in an rak thei thiam thluh a si ko ding, email ih ca ka dawn dan cu a dang tuahsal dingih thazang peknak lam hlir a si ka dawn sal. Kei cu hnihsuak capoh thungai silovin, hnihsuak capoh rori sai ttheu mi ka si in ka thei aw.

CT: Capoh hi a group vek in teh ding sehla kan Laimi hrang ah tuah thei mi a um pei maw?

Enoch : Um tuk e….himi hi ka hngahhlap bik mi a si. Kan ram hi nitin in tthat lam a pan vivo ih thil tici a si viau dingah ka ruat. A group in ding sehla kumkhat ah vawi hnih lole vawithum tal maw VCD ah thun aw sehla kan Chin nun ah nawmnak in thlen lawng silo vin kan nun in tthangsoter dingah ka ruat. Cun, siat ni tthat ni ah sawm kan hlawh dingih lungawi mi hnen ah lungawi sinsin nak a thlen dingih riahsiatnak a tuartu hnen khal ah hnihnak, thawvennak le lungawinak a thlen thei ding.

Kei men ih ka hmuh tawn mi ah cun khawhar pawl hin an ttahnak ih ttahpitu an ttul vek hin an thinlung sungah cunlungawinak hnihnak an ttul ve in ka hmu. A tikcu rem cang te ih thlak thiam ahcun hnihsuak capoh hin khawhar sungkua khal hapi lang veng veng in a tuah thei ve a si. A group in dingtu kan Chin mi ih an um ding hi ka thlir mi bik a si. Kan nungphung a ttha lam in cawisan an tum kei, siat ni khat ni ah ttanpitu ttha ah an cang kei, ramsung ram leng ih um kan Chin mi taksa in kan tawnawk thei lo khal a sile kan titi, hnihsuak capoh in kan pawl aw dingih leitlun ih miphun nuam bik ah kan cang ding a si. A va cak um ve aw!

CT: Dr. na ngah an lo tivek thungai maw si?

Enoch: Dr. timi ih sullam cu, “Dak Rero” tinak a si ih ka nauhak lai ihsin ka ngah zo. A hleice in nunau hi mipa aiin an hawkdak ih Dr. ngah an tampi. Japan ah tla khan ka va ih hnakum (nikum a si lo) ah khan ka va la zo. Dr.ngahnak awl bik cu sangkate awng sehla DAK RE RO sehla ngah hngal a simen.

CT: Kan ram ih Sponsor kan ti rero hi ziangtin na hmu?

Enoch : Tak ngai tak ngai e…Sponsor dawn lam ah hicun tutiang ka virgin pialpi lai, (ka dawng hrih lo tinak). Sponsor hi cu kei mai hmuh dan cun sponsor silovin “SPON-THAU” tiah ka ko men. Sumlu ttul lo ih sumpai peipunnak a si ih a ropi nasa. Ziangahtile, sponsor ttha tak dawngtu thau lo ka thei lem lo. A thau lo hi cu pi le pu san ihsin mi thau thei lo sungkua an si ding tiah ka zum.

Culo le an pumpi a cak tuk ih an eimi rawl rialta lovin a hlawnsuak hngal cing cing a si ka zum. Tthenkhat cu nauhak hmin in, tlawngta hmin in, kohhran hmin in sponsor an sioh ih a ra thlen cun mi pakhat (an mai) hnen lawngah a thleng. Curuangah mi tampi hrang kha inn sungsang pakhat ih an ei ah cun thau awm tak ti uh law. Curuangah SPONSOR tilovin SPON-THAU ka ti men. Cun, ka duhtawk loih tui kum 2011 hicun SPON –THAU ti lawng hman duhtawk lovin SPON-SUAL tiah a hmin ka bet.

CT: Lai thufim na rel ttheu mi lak in na lunglut bik pathum, an khaw hmin thawn in sim thei kem?

Enoch : Ceke law hawi! a va cak um em! pathum lawng cu in relter mal lam, tulai khal ah keimah in hniter rero tu thufim pathum an khaw hmin thawn rel ka duh. Lairal tlang pawl hi an ropi nge nge.

(1) Mi hmai ah cun na hmel hni siamsi ten um awla na kawr dip sungah na kut tum aw, (Selawn khaw thufim).

(2) Mai nupi pasal ih duh cengcu Arcang khal thik ding, (Zongte khaw thufim).

(3) Lungrualten kan khua kan um phawt ah cun nikhat khal thathaw lawn um a theih, (Singai thufim).

CT: Tlangval pawl Nupi ttha tawng thei ding in ziangtin kan hawl ding?

Enoch: Himi thusuhnak cu ka duh hle mai. Ka duhzawng suh in thiam nasa, hnihsuak deuh, titi sep phah le capoh hnihsuak rawi culci in ka lo sang hai ding. A sau deuh khal le in ngai thiam uh la.

Nupi ttha tawng thei ding cun thil pa thum thlun thei a ttul:

(1)   Nunau/ fala kha an hmel silovin an khuk vun ih hawl ding(Thipcang khaw thufim). Nunau nan hawl le mitthen khat cu a pakhatnak ah an hmel nan zoh ih cun a pahnihnak, a    vawihnihnak ah an balah, a pathumnak ah an taw nan zoh, a pa palinak ah an kedil le kutzung ke zung nan zoh cucun a neta bik ah kiang le kap nan zoh ttheu a si ka zum. Si ee a si ko. Nupi ttha hmu ding cun nan tawnawk veten an khukvun nan zohsak hngal ding. Thlacam mi an simaw? ti kha nan zoh ding. An khuk vun nan zoh kha siang lo vek ih an um le an nu le an pa nan sim ding. An khuk vun ah khan hmaser men men si lovin Kelcang (mee cang) khukvun vek ih a ser dem dem thluh a sile thlacam paih an si ruangah cuvek nunau cun a lo duh lo khal le neihtum ngei ngei aw. Asinan ralrin ding mi cu a nauhak lai ih leh a paih tuk ruangah a rak bahnak hmaser a sile silo kha mitkharh power tam zet in zoh ta ciam co ding. A loduh lo a si le palik hnen ah sim mai aw. Palik in an lo bawm ih a lo duh cuang lo a sile, thlariat sung an kawtka ah zingtin thaw kuahko in va ttap aw. Vawikhat na ttah ah khan na mitthli tidai pungkhat hrawng a khah ring ring a ttul aw. Cutin na zuam nan fala in a lo duh cuang lo a sikhal le a nu le pa in na ttap an ning tuk kei, na va ttah leh phangah an lo neihawkter ding cucun nupi ttha na tawng thei ding.

(2)   Nupi ttha tawng ding cun nupi hawl lo ih um men a ttha. Pathian in Adam kha nupi va hawl aw tiah a fial lo, Isaac khal kha a pa Abraham in nupi va hawl aw tiah a fial lo, Joseph khal kha nupi hawl in a zuang a phar ciam co lo. Nupi hawltu ttha bik cu Pathian a si. Nupi ttha cu hawl caan ah hmuh a har ih ttul caan ah hmuh a awl. Kan mah ih kan hawl le, nupi ttha kan hmuh hlan ah mi hmel ttha kan hmu ih nupi ttha ih umnak thleng man lovin nupi kan nei cingcing. Nupi hawl lutuk cu mitcawtnak a si, Samson in fala mawi tin nupi ih nei dingin a try in a hawl nasat tuk ruangah a ne tabik ah cun a hawlnak mit a cawt kha cing ring ring uh law. Curuangah nupi ttha tawn na duh le palai ah Pathian hmang aw la mawi na ti mi lawng silovin ttha le mawi na ti mi a lo pe ding.

(3)   Nupi ttha tawng ding cun mah khal tlangval virgin si a ttul. Mah hman experience (himi experience ka ti mi hi thildang silovin Cangai khawrh lam thu ho khaw ka rel) tampi neih ah cun Pathian in cuvek cu mal a sawm lo ding tiah ka ruat. Fala an virgin lo kha zawi ruangah? “kan mah mipa ruangah” a si. Fala ttha hmuh an har lutuk hi zawi ruangah ? “kan mah mipa ruangah” a si. Mah him hi fala him tawnnak a si ih mah tthat hi nupi ttha tawnnak a si. Kut zaphak ih khuh thei mi kilhim hi a thupi bik a si cu! Fala biak thiam lutuk cu lengut nak hram a si. Nupi ttha tawn ding cun nunau ttha thawi hmuhawk a thupi ih, hmuhawk lawng silovin co-awk ngei ngei a thupi. A tawinak in nupi ttha hmu ding cun “hawl” ai-in “hmuh” a ttha bik. Hawl lo ding, hmuh mai ding.

CT: Laitlang hi umtlak in maw umtlak lo in na thei?

Enoch : Ai ha! Ai ha! ka lo sannak hi a saupang lala men thei. Laitlang tluk ih umnak tlak ram leitlun ah a um lo. Laitlang nan vun ti thawm ka thei ihka mitthli a tla zik. Laitlang kan tlansan hi a pawi tuk aw. Laitlangah eiding a um lo nan ti, Tio le Lai kap ih vunnel hman khi laimi zaten kan eicawk lo ding. Khaw khat le khaw khat motor, petrol, gas, diesel le paisa tul lovin kan tlawngaw thei ringring. Khawtaw le khawlu biakawk khal ah Telephone ttul lovin kan auh-aw hluah hlo thei mai.

Khawsung khal le traffic ih kham buai a um dah lo, kan va nuam lawm man em! Reilo te-ah senhri mankung khi a ci karhter dan an thiam dingih kan Chin ram ih thing tin ah senhri a khat theh ding. Mirang pawl in leilung tlun ih mei tha ttha bik an hung ding ih sihte kua khal ah electric kan vang ttheh ding. Sun le zan hi kan thei thiam lo ding. Ramsa pumternak sii pawl kha ramsa le kan vulh mi rannung kan pe dingih Sakhi khal meithal tel lovin ui ngam zet kaih vekin kan rawl hmeh ah kan kai men ding. Sapherh tla cu kan inn kiang kuar silhnak ah kan hmang ding. Auto-Telephone Centre pi an hung dingih Hand phone tla hi cu kan ui dennak ah kan hmang ding.

Kan vok pi hman in pathum lai a nei ding. Surbung tlang ah khin vanzam a ttum dingih vanzam cuanman cu a lak lawng silovin a cuang pawl paisa in pe lam ding. Leitlun sii thiam bik pawl hi Lairam ih um an cuh-aw dingih Medical Doctor siar cawk lo an um ding. Zokhal an nat man hlan ah sizungah an umter dingih zohman mi naa an um lo ding. Leilung tlun ih fimthiamnak lam (World highest Education timi ) mirang pawl in reilo te-ah din an tum ih an din hnu cun Chin mi cu phun hrek ih zir thawk lovin phunhra awng cia in tlawng an kai thawk ding. Zohman cawmaw thei lo an um lo ding. Paisa rialnak hi inn tin in kan nei dingih mifarah bik hman in paisa hmancawk lo a nei ding. Dawr thil kan lei khal le paisa pek ai-ah vawikhat kan kut kan beng ding ih kan duh duh kan la mai ding. Rel ding a tam tuk aw! ca cun ka ngan cawk lo ding. Curuangah keicun Lairam hi umnak tlak ah ka ruat a si. Kan Laitlang ihsin tlan suak pawl tu-ihsin kan CHIN RAM hring dildel te ah tlungsal uhsi, kirsal uhsi.

CT: Laitlang lam tlun teh na cak dah maw phur teh na phur maw?

Enoch : Laitlang ih tlun hi Buh cak ai-in ka cak ih lungphur ai-in ka phur sawn.

CT: Calai lam hiteh na paih zawng a si maw?

Enoch : Calai lam khal hi Paihtebe aiin ka paih sawn. Calai lam ahhin a phur pawl lakah ka tel ve. Makazin khal ah ka ngan hnuaihni ih kan Chin mi in calai ngandan dik fumfe lungrual zet ih kan neih thei hrih lo hi pawi ka ti zet. A phun le hnam kohhran zawngin feh in O le Aw hi mithi ruang cuh in kan cuh aw ciam co hi cu pawi ka ti nasa. Asinan Pathian in a ttha bik in tuahsak leh lohli ka beisei. Reilo te ah kei khal cangan suah mi neih ka tum ve. Paisa silo, uknak silo, thazaang silo ih ram thansohhter tu bik cu Calai a si ti ka thei fiang ih Calai lam ah cun ka phur law law. Ka paih zawng lak ih pakhat a si ve.

CT: Thudang kat in hlaphuah na thiamtuk tin kan thei ih ziangtik in hlaphuah na thawk ih tuah fingziat hrawng na phuah zo?

Enoch: Ka lungawi e…hlaphuah thiam cu kei silovin in Petu Pathian a si sawn. Hla hi ka phuah mi ka theihhngilh sal mi tla a um phah phah ko. Ka siar thei cin le ka computer sungih hla ka copy mi hla hi hla sawmruk (60) a kim. Kei hi kartin thlatin ih hla phuah thei mi ka silo ih Pathian in ka sungih a thu

a ret mi in, meisa vek ih in kangral caan lawngah khin Pathian hnattuannak langsuahnak ah Pathian in hla in phuahter ttheu a si. Pathian in rawlul ta lo ih hla in pek mi hi tutiangah cun a um hrih lo a bang. Pathian in mal a sawmcuang mi (vun ti mai sehla) ka hla phuah cu kum 1999 December thla ah ka ttan ih hla ka phuah thawknak hi cu kum 13 ka si kum Quitor ka thiam pekte in ka ttan, cui hla cu, “Pathian in tluse zomi kei mi sual hi zangfahnak in zalennak le rundamnak i pe, halleluiah!” timi hla a si.

CT: Na hla phuahmi zo pawl in an sak?

Enoch : Pathian in, in pek mi hla hi a vawi khatnak ah (1) B.T. M Group (Biblical Tin Jubilee Music Group) in kum 2007, December thla ah an sak thawk. A vawi hnihnak ah (2) Saya Duduh in a sak. A vawi thumnak ah (3) Sayamah Par Cin Mawi in a sak. In suhlo mi a sinan, reilo te ah Evan. Hrangthanhawl in Pathian ih in pekmi hla hlir a khui tluansuak in a sak tum.

CT : Thuthangttha sim lam khal ah Pathian in a lo hmang zet tin kan thei ih Crusade, Campaign vawiziat hrawng na tuah ih vawiziat hrawng na Sermon zo?

Enoch : In pawrh linglet ttheh pang kei aw. Leilung tlun ih nuam ka timi bik cu Pathian thusim hi a si. Pulpit ih ka kai hnuhnu cun vanram thleng vek in ka thei aw. Ka rel ding mihi Pathian mi, mi dang pawl ih rawngbawlnak ngaih tuah cunrel tlak lote a si. Ka sermon note ih ka hminsin dan vek cun ka sermon zat cu kan dungkar (30.10.2011) ih ka thusim thawn kawm in vawi 2043 cekci a si. Hi sermon hi devotion ih sermon nep nawi tel lovin pulpit hlir ih ka dinnak sermon a si. Kum 12 ka si in Sermonnak ka rak thawk (I.C.B) kan um lai nuahak sunday school ah a si.

Crusade hi ka sermon note ih ka ngan dan vek cun vawi sawmsarih (70) ka nei (Home Crusade tel in) ih Gamping hi vawi hra (8) lawng ka nei. U.S.A., Australia, Canada, Singapore, Japan, Malesia, India, Philipine le ram dang hmun dangih um kan Chinmi in Crusade nei dingih in kawh duh ah cun vawi 80 tla a kim leh mai ko ding e. Pathian lawng ropi sehlaw.

CT: Tulai kan ram mipi thinlung cawktu “O maw Aw, Bawi maw Lal, Zum thei maw thei lo” ti pawl hi ziangtin na hmu?

Enoch : O le AW thu ah cun, Zangfahten casiartu pawl in hmu Sakhi hram hlah uh. Sakhi cu ramsa lak ah sa thaw bik lam a si kha he he he. “O” cu minung vek in tehkhin sehla tlangval nupi nei hrih lo a si. “AW” hmannak ah hman lo ding, ziangahtile tlangval cu pacang pawl lakah an um thei lo. “Ttuan thok uh” ti silovin “Ttuan thawk uh” ti a si ding. Ka “awlok na ti song” ti silovin, “ka awlawk na ti sawng” ti ding. “AW” cu nupi nei zo a si. Pahnih an si ih an lung a rual, an awn khal a pi cang. Nupi ka neih hlan ah cun thil picang tuah ding hi nupi neizo pawl ka rak kian ttheu. Cuvek in “O” hin “AW” umnak luah nawn lovin tlangval a si ruangah nupi neizo upa deuh pawl kha kian seh. “O” le “AW” cu leilung tlun cem tiang hman an sinak hmun a bang aw dah lo ding. Curuangah “O” cu ka “KO” tinak ah hman ding a si ih “AW” cu ka “KAWI” “MAWI” “CAWI” tinak ah hman ding a si. “Ka ok na ti tok” ti silovin “ka awk na ti tawk” tihi a dik mi bik a si tiah ka pawm. AW cu cafang a tam deuh ih an lam ah tang sehla a hnangam um deuh ah ka ruat.

Zum thei le thei lo lam ah hicun, mak ka timi cu zum thei lo ti pawl khal in thu an sim le Pathian in mal a sawm ih mi an piangthar, zum thei ti pawl ih an sim khal le Pathian in mal a sawm ih mi an piang tharr tho tho. Ziangruangah tile a titu cu minung a si lo ih za ih za cangvai tucu Pathian a si ruangah a si. Curuangah, minung ih tuah mi a silo ruangah “kan zum thei lo” tihi za ah (100) za le sawm nga (150) ka pawm. Minung (Adam le Eve vek ih famkim taksa nei minung) hman in Pathian zum thei hlah kan nih (lei minung hmuah hmuah) mithi deuhdeuh cun ziangtin ha kan zum thei ding? he he he. Miin thing le lung men kan si lo, ramsa men kan si lo an ti ttheu. Asinan Bible ka siar ih thing le lung hin Pathian an ttih sawn, thli le ruah tla hin Pathian thu an thlun sawn, ramsa tla hin Pathian thu an thlun sawn, Ni le thla tla hin Pathian thu an thlun thei sawn. Kan nih minung hi cu aw! kan zum kan ti re ro nan kan rak zum thei tak tak lo a si. Tulai minung tla hin e..Pathian kan ttih lo em mai. Pathian hi ka zaang a fak tuk ttheu. Kei cu “theory” le “theology” lam silovin, PRACTICE rori in ka nun ih ka hmuh mi a si, Pathian ka lo zum ka ti rual rual in thaizing ziang ka cang ding? timi thusuhnak in a thlun hngal. Ziangha ka theih feng lo mi cu ka zum thei ding? cui theihnak cu Jesui hnen ihsin a run lo ah cun ziangtin ha ka theih thei ding? Zum uh in ti ih “zumnak” in sersiam saktu (I Timothy 1:14, Heb. 12: 2) Pathian hmin ka thang tthat.

Bawi maw Lal timi ah cun… tehkhinak vun la sehla. “Bawi” timi thu ah “Fuubawi” (fuu kan feh ttheu mi hi) kan ti mi ah a hman theih nan “Fulal” tivek in a hman theih lo, Haa khal ah Haabawi tiah kan ko, Haalal tiah kan ko cuang lo. Curuangah “LAL” timi cu Pathian hmin sunlawihnak ah hman a si. Curuangah “Bawi” timihi cu “LAL” ai cun a pi cang lo deuh tiah ka zum ih “Bawi” tilovin “LAL” ka ti ttheu. “Bawipa” tilovin “LALPA” ka ti ttheu.

CT: Na nunnak ih har na ti bik mile nuam nati bik mi in sim thei kem?

Enoch: Leilung tlun lam thu ah cun ningttih ih eksuak hi har ka ti bik ih, cun hmeh thaw kan ei caan ah ka nupi in uluk nawn ih in hun zoh hi nuam ka ti bik. Pathian thu lam ah cun, rawngbawl lo ih um cuah co hi, har ka ti bik ih, Pathian Rundamnak a thei fiang lo pawl sim le thangtthatnak hla sak ih laam hi nuam ka ti bik.

CT: Tucun innsang Nu le na nei zo si NUPI tihi ziang saw a san, a long-form teh in sim thei kem?

Enoch : N = Nonal ziarzi, U = Upa tuk lo nauhak tuk lo, P = Pathian le Pasal ttih thiam, I = Inteknu si dingin tling zer zer, ver ver, thliai thliai.

CT: Nupi na rak neih hlan ah ngaimi na rak nei dah maw?

Enoch : Aw an tam mai. Casseth, Radio le kan hmuan thlang ih fala mawi emem umnak innsang ih um mi, an pitar nui khuh awn ka ngai ttheu.

CT: Mi ttawl maw mi thau na uar cun ziangvek ih thau ha mawi na ti?

Enoch : He he he…tak ngai tak ngai e….Mittawl hi cu Xarox coppy an si ih mi thau hi cu original (a ngai ngai) an si. Thau ah khal hin pum dawp peerh peerh an um ih cupawl cu “bawhlung dawlhtu” ka ti. Thau ah cun pumcek lo thaunak ka duh bik.

CT: Laimi silo hnamdangmi nupi/pasal neih hi a ttha maw ttha lo?

Enoch : Tawite in ka lo sang ke aw. Tutiang ah Sakhi in Tlavang phunhnam nupi/pasal ah a nei dah mawsi? Zukneng in Pawpi phun hnam nupi/pasal ah a nei dah maw si? A ttha maw ttha lo ticu ka thei fiang ciah lo, ziangah tile kei ka nei ve lo ih cunah a si. A nei zo pawl sut sin sehla a tthatnak an theih ka zum.

CT: Fala, tlangval, nu, pa ler lutuk pawl khi ziangtin an hmin na sak?

Enoch : (1) Luzing si loih tluk hmang pawl (2) Zanthim le kerkawm lehnak (athlete) thiam pawl (3) Satan ih thisen thuntu pawl tiah an hmin ka sak.

CT: Lairam Uktu si awla ziang na tuah ding?

Enoch : A va cak um em, kam nan surter! Lairam uktu ka si sisehla cu a pakhatnak ah (1) Lairam ih um Christian ti aw si piangthar lo pawl hi thawng ah ka thla ttheh ding. Pastor piangthar lo le phei cu an ke zungpi hmul ka phawt sak ttheh ding (thawng inn sungah) an pianthar hnulawng in ka suah ding. (2) Ttawng pakhat ka phuahsuak dingih phun le hnam nep nawi tampi um cing hin “Chin mi ka si” (U.S.A pawl ih I am American tiah an duhawk em em vek khin) timi thu hi hnam pakhat ah ka tuah ding (3) Khawtin ah “Sial-ki-ring-cin” (ziangkim tuah theinak) ci ka zem dingih an lo ciar ah an tuh dingih zianghman ttul tlaksam mi nei lovin ka mipi ka tuah ttheh hai ding.

(4) Lal duh le Lal thiam lutuk pawl ka lalter lo dingih mipi ih tidaisuah an fial thei mi kha Lal hna ka ttuanter ding. (5) Palik le Ralkap ka nei lo ding. Misual pakhat hman an um lo ding, a sual bik hman hi mittha bik tiah an ko ding. (6) Zohman mi naa an umlonak dingah minung haapi kar lak ah damnak sii ka tawih ttheh ding. Mi naa hrangah Siizung a ttul a um lo ding. (7) Nupi/pasal pakhat khawp lo pawl kha ka kai ttheh hai dingih siithiam pawl in pakhat lawng an khawh theinak dingah an taksa ih hlawn ttul mi ka hlawnter ttheh dingih nupi/pasal pakhat lawng an duh tawk ding. (8) Telephone danglam tak ka tuah ding. A hman dan ding cu, “zokhal an hnarkua ah an mehtawk an hrawlh lut phawt cun an duh duh an be thei hngal ding”. (9) Sky Net Education ka din dingih kan Arpi khal in B.A an ngah ttheh ding. Cathiam lo bik hman in phun 1000 (thawngkhat) a awng ding.

(10) Bawngbite ttha tak (tawh kalh theih) company ah tuah ka fial dingih nauhak le fala le tlangval in an hruk dingih nupi/pasal an neih hlan lo cu cui bawngbite an hruk ruangah mi zokhal an virgin ttheh ding. (11) Kohhran pakhat lawng ka umter dingih cui kohhran thupawm (Doctrine cu) cu “Bible ih a rel mi poh poh ah Amen ka ti” ti a si ding. (12) Pathian rawngbawltu (Pastor, Rev. pawl ro ri le rawngbawltu hmuah hmuah) in Bawhlung sit an buaipi lutuk lonak dingah Bawhlung himeisa sung lawngah sit ka siang ding. (13) Paisa hi hman ttul lo ka tuah dingih mit ih kan zoh mi dawrthil (minung cu silo aw) poh poh kha a man kan pe a si hngal mai ding, lak a theih cih. (14) Kan ram ih mi farah bik tei inn aiin kan inn a awn ding.

CT: Tui na innsang dinhmun ah khan zingha na duh bik?

Enoch : Internet Cafe ah ka Email ka zoh tinte hin paisa “tingkhat” ($ 100 or Ks 100000%) ka lo kuat in titu hi um ring ring sehla cucu ka duh bik.

CT: Na hnihsuak capoh a zoh duhtu le a lo pehtlai duhtu pawl hrang ah ziangtin kan lo hawl ding?

Enoch: “Hni Siamso Aw, Hni Uarau Aw” tin Youtube ah hawl a theih ding ih keimah cu kalaljesu@gmail.com ah in pehtlai thei ringring.

CT: Thusuhnak pawl famkim tei insannak parah kan lungawi.

Enoch : Keikhal ka lung nan awi itthat rori. Hivek in kei men ramdang hman thleng thei lo in duhsak ih thu in suh duh ve ruangah ka lung a awi nasa. Nan um har caan le in run sut leh ttheu uhla. Thu ka lo sannak hi nan tumtah lo vek le hnawk cel cel in ka lo sang pang a sile in ngaithiam hram uh aw. Ka lung a awi tuk.

Dr. Salai Sui Aye Thang Interview

Lailun Mekazin, FPTP Kalay le Dr. Salai Sui Aye Thang

HMAITONNAK

LAILUN: Hminpi@duhkawh?

Salai Ayete: Ka hminpum cu Salai Sui Aye Thang a si ih, duhkawh cun Ayete in ti.

LAILUN: Nu le pa le suahnak khua?

Salai Ayete: Ka pa Pu Lal Hrem Thang (Kan tum vanram ah in colhsan zo) le ka nu Pi Sui Nei Cuai an si. Ka pa Darteti le ka nu Zathlir khua ih suak an si ih, an fale kan unau zaten Falam ih suak kan si.

LAILUN: Thuken?

Salai Ayete: Pathian tihzah cu fimnak ih hramthoknak a si. Vancung ih na duhnak a kim bangin leitlun khalah kim ve seh.

LAILUN: Paihzawng?

Salai Ayete: Casiar le cangan, lehnak lam ah ping-pong (Table Tennis) le tileuh ka paih zet.

LAILUN: Fimthiamnak na zirnak pawl?

Salai Ayete: Phunhrek ihsin phunriat tiang Falam Bualrawn Tlawng, Phunkua Canbary Tlawng, Phunhra Victorious Boarding School (Saya Huat Er Boarder), ihsin kum 2000 ah ka rak ong. Cun, B.S (Biotechnology) hi Yangon Technological University (YTU) ihsin kum 2004 ah ka ngah. M.S (Molecular Biology) hi YTU ah coursework ka kai ih, Mandalay Technological University (MTU) ah Research ka tuah, kum 2007 ah ka thehsuak thei. Acozahpi ih Special Training Course ih tlawngkai ka si ruangah tlawngpit colhcan nei lo in ka kai pehzom vingvo ih kum 2011, Meisen thla ah Pathian duhdawt zangfahnak thawn Ph.D (Molecular Biology) tluangten ka thehsuak thei.

LAILUN: Ph.D na lak hnu tu ziang bik na tuan?

Salai Ayete: Tu hi, Department of Biotechnology, Mandalay Technological University hnuai-ah Research Officer ka tuan rero laifangte a si.

LAILUN: Biotechology le Molecular Biology thu mal lai?

Salai Ayete: Biotechnology timi cu Thilnung Serthiamnak ti mai sehla: mithmuh thei lo hrikfa (Microorganisms) ihsin thinkung, ramnung le thilnung (Living Organisms) pawl hmansuah ih milai hrangih thiltha tuahsuak theinak Serthiamnak (Technology) pakhat a si. Kan leilungpi hi thilnung hlir ih dinkhawmaw a si ruangah a huap kau zet. Molecular Biology ti zawng cun Thilnung Serthiamnak ih subject then pakhat a si ih, thilnung pawlih taksa dinkhawmtu cell sungih DNA, RNA, Proteins le Enzymes pawlih Molecular Basis, Structure le Functions pawl zirzoinak subject pakhat a si. Molecular serthiamnak a thansoh ruangah  Biotechnology hin kum zabi 21 ih leitlun serthiamnak hmaithitu a rung si theinak a si.

LAILUN: Na hrilmi subject hi nangmah duhnak in a si maw? Na hrilnak san?

Salai Ayete: Phunhra ka on kum ah Yezin Agricultural University ka rak kai thei nan, cozahpi in Biotechnology, Special Training Course hi ramdang bomnak thawn a rak ong thok ding ti a si ih, Phunhra Camibuai ah Math le English hmatkom 150 luantu pawl apply theih a rak si ruangah keimah duhnak rori’n ka rak hrilmi a si. Cun, thuthangca le mekazin tivek ah Biotechnology thu tete ka rak siar ngah ih, kawlram sungah le a hmaisabik a rak si fawn, sunsaktlak subject a si ti’n ka ruat ih ka hrilnak san a si.

LAILUN: Ph.D lak ding hi na tumtah cia mi a si maw?

Salai Ayete: Ka sentet lai ihsin tui sunni tiang fimthiamnak hi a tawpkhawk thleng tiang zir thei ding hi ka lungthlitum tumbik a si ringring. Cun, Life-long learning an timi, thihlai hlan lo zirnak neih hi ka ngaisang zet.

LAILUN: Na zirnak thawn pehpar in ramdang na fehdah an ti vek maw?

Salai Ayete: Si, kum 2009 ah “Biosafety in Food; HACCP-Hazard Analytical Critical Control Point” timi thulu thawn Thailand ah workshop ka rak kai ve dah.

LAILUN: Na zirmi thawn pehpar in Chinram hrangah vision na nei maw?

Salai Ayete: Kawlrampi huap khalin Biotechnology cu hram thok rero dinhmun a si ih, kan ram a that tik le kan tulmi cu kan tuldan vekih hmang thei leh dingin ruahsannak ka nei.

LAILUN: Kawlram education a tha lo tuk an ti rero lai ah ramsung rori in Ph.D na lak hi ziang tumtahnak so na nei?

Salai Ayete: Kan Chinram cu Kawlram sungah a um, a um rero dingih kawlram sungah mi ih thiammi le tuah theimi, thiam ve le tuah thei ve ka duh ruangah a sibik.

LAILUN: Kawlram ih degree ngah pawl cu a hmin lawng si an thiam ngaingai lo an ti theu mi thu thawn pehpar in Ph.D laktu na sinak in ziang sim duh mi na nei maw?

Salai Ayete: Kan theih cio bangin uktu cozahpi in Academic Atmosphere, Facility le a tulmi dangdang a tul vekin a ngaihsak hrih lo ruangah a diknak tampi a um ding nan, khawvel huap rinsantlak cathiam khal kawlram degree ngah sungin an um ve thotho. Cun, ramkhat le ramkhat Education System tla hi a bangaw cekci theimi a si lo. Cule, kan ram sungih Medical College or University pawl khal an hmanmi education system a tha tuk ve ko. A thupibik ih ka ruahmi cu khui hmun le ram ah ziangvekin kan zir khal le, a zirtu kanmah sawn hi kan thupi zet ve a si timi hi a si.

LAILUN: Kan Education a that lo ruang ih Phusang tlawng kai ding a tanpi lo tu pawl  par ah ziang ruahnak na pek duh? Cun a kai rero lai tupawl le hrekkhat beidong le ruahsannak hmu cuca lo pawl hnen ah ziang na sim duh?

Salai Ayete: Serthiamnak san kan thleng ve rero zo ih, a takih fimthiamnak zir duhlotu cun tlawngkai lo khalin zir ding le thiam thei ding a tam tuk. A kai rerotu pawlin kan ti thei tawkin thiamtak le kanmai ta rori ih canter thei ding tiang kan zirsuah lawlaw dingin tha ka pe-aw duh. A thiamdeuh le thilti theideuh cun ramdang Scholarship khal tui hlan hnakin ol-aiten apply theih a si rero zo ih, cuvek dinhmun tiang thleng thei dingin kan zuam a tul ding. Kan cozahpi khalin education system remtha dingin timtuahnak cu an nei rero zo. Mitampi cun tlawnginn lawng hi zirthiamnak ah kan ruat theumi khal hi a dik thluh lo men ding. Mahte zuamnak (Self-study) le hnatuan phah khalin tampi zir a theih. Cun, zingzoinak (Research) khal hi kan sunsak a cu tuk thlang lo maw?

LAILUN: Kan education system par ih rem that a tul bik tiah na ruat mi le phunsang tlawng pawl ih tulsamnak bik ih na ruat mi pawl?

Salai Ayete: Kan education system hi a thu cun thatnak tampi a nei ve nan a takih tuansuahmi a mal tuk lai. Cozahpi in a tulmi a thap hmaisa (Invest) a tul dingih, a pekmi degree thawn milaw in Academic atmosphere, Facility tvk., pawl a tawlrelsak a tul ding. Cun, Hramthok Tlawng ihsin Exam-based system hmang nawn lo in, kan zirmi le theihmi Knowledge hi a takin a lengah kan hmansal theinak dingah Enrichment Programs a simi Reasoning power, Critical Thinking, Decision Making, Problem Solving, Discussion, Brainstorming, Research tvk., pawl sunsak takin kan zirhawk a tul ding ti’n ka hmu.

LAILUN: Byheart system kan hmang rero mi (Bangking Eduacation) hi tha na pe maw? Ca kan zirh awk daan le kan zir daan pawl ih rem thei sehla tiah na sa duh thah mi?

Salai Ayete: By-heart kan ti tikah cui kan by-heart mi cu a takin kan hmangsal thei maw, hmangsal thei lo tiah a thumaw ding. Cun, Education, zirthiamnak kan timi hi Educare timi Latin tong ih ra a si ih, a sullam cu phorhsuahsaknak ti a si. Asan cu tlawngta pawlin an zirmi an thiam theinak dingah ca lawnglawng thanlut rero loin, an thilti theinak phorhsuah le thapek ding a si sawn ti’n kan ti thei ding. Tlawngta pakhat ih duhhrilnak kan sunsak a tul. Zirhtu saya pawlin “ziangruangah, ziangtin?” ti felfai zetin kan simfiang thei asile, tlawngta pawlin zir duhnak thinlung an nei dingih fimthiamnak timi hi zircawklo a sizia hmusuak in a man neihzia khal an theifiang vingvo thei ding. By-heart mai ding si loin a ruahdan le a hmandan thiam ding a thupi. Cun, tlawngkai fekfek lo khalin zir ding le thiam theimi a tam tuk!

LAILUN: Phunsang tlawng ih Major pawl hi hmat in an then hi tha na ti maw? Ziangtin fehsawn sehla tin na sa duhthah mi um maw?

Salai Ayete: Hmat lo cun Major then hi a theih ngaingai lo ding nan, kan hmat ramri ih tlinmi sungin mai paihzawng, duhhrilnak vekin hril theih si sehla a dum-um zet ding. Bulpak fingfing khalin Lailak Tlawng (Middle School) ihsin kan paihzawng, duhzawng, huamzawng le kan sunsakmi kan theih cia a tul dingih cucu ziangtin kan tlin thei ding ti’n kan tumtah hlawhtling dingin kan zuam cia a tul ding.

LAILUN: Kan Chin khawpi ih College an tuah hi hreh khat in cu kawl rawn lam hman tampi sambau nak aum  ih thentheknak sawn si tin an ti ih ziang tin na hmu ve?

Salai Ayete: Kan Chinram khawpi hi Kalay (Kawl rawn) si loin Hakha a si ruangah a thasawn ti’n ka hmu.

LAILUN: Kan ramah Braindrain a cang mi hi ziang ah si ih ziang tin kan hruai kir aw saal thei ding?

Salai Ayete: Zirthiamsang pawlin anmai suahkehnak ram suahsan in hlawhman thadeuhnak hmun, ram dangih hna an va tuan khi Brain drain ti a si ih, kan zirmi le kan thiammi kanmai ram hrangih kan hmansal thei hrih lo khal hi Brain drain phunkhat si ve thotho in ka hmu. Brain gain sisal thei ding cun uktu cozah a that hmaisak ih Opportunities a pek hmaisa a tulbik ding. Cun, mai ram, mai miphun, mai nunphung duhdawtnak thinlung hi a thupi zet dingih miphun duhdawtnak lawng si loin ram duhdawtnak thinlung kan neih a tul ding ti’n ka hmu. Chinram ah kampani tiih kawhtlak hnatuan pipa pakhat hman kan neih thei hrih lo khal hi ruah curco a cu thlang na ti ve lo maw?

LAILUN: Thirdwave theh hnu tu hi Fourthwave (Nanotechnology) hman a racing thlang ding an ti lai ah Firstwave ah kan bun aw lai si khawh thirdwave ah direct ih dawp thei tin na ruat maw? Ziangtin kan dawp thei pei?’

Salai Ayete : Hi sanrelnak Wave pawl: cicinthlaithlak (firstwave), cetzung hnatuannak (secondwave) le serthiamnak(thirdwave) pawl hi a dotdot in rung thangso vingvo an si nan, thirdwave a ra thlen ruangah firstwave hi hlawnhloh a theih cuang lo ding. An hnuaihnihaw thluh thotho. Cule, siatnak tete tla an nei fingfing. Curuangah, direct in a dawp ih dawp loin, kan tulmi cu kan tul vekin a kilkip ih kan zirsuah, a thatlonak tete kan hrialthiam, kan hmanthiam le kan thansohpi thei lawngah sanmureng daih thansohnak diktak (Sustainable Development) kan tep ban leh ding. Sia le tha thleidan theinak fimthiamnak kan tul sinsin ti a fiang nasa.

LAILUN: Hih ThirdWave vuak le kan tuar thotho fawn ih kar lak ih a tang laimi kan thuruah pawl ah thleng tul tiah na hmu mi le kumzabi thar ah ziang thuruahnak in kan tlaan lawng ah san tiluan ih a lek tu kan si thei ding tin na ruat?

Salai Ayete: Mizan ih thudik khal thaisun ah thudiklo ah a cang thei mai. Kan leilungpi khal a pheng zo (The World is Flat) ti a si ih, ziangtlukin thengdanglamnak (Changes) pawl hi cak rero hman sehla, kan tlaksammi cu silhkhah a tul ringring ding ruangah  mai covo, mai tuanvo theithiam in le cui tuanvo cu tifamkim thei dingin a tulmi fimthiamnak kan neih hmaisa a tul ding. Hnam tenau tanpi ciamco loin Chinmi zaten rualremnak, lungrualnak kan neih ding tla hi a thupi zet. Cun, pawlkom san a si ti kan theih ih, Win-Win Theory & Solution tivek tete tla kan hmanthiam ve a tul men dingih kan tuah kan tuammi ziangkimah Pianphung Kiangkap-Boruak humhim le kilkhawi (Environmental Protection) tla hi kan thiam le a takih kan hman ve a tul ding. Ziangvek hna kan tuan khal le kan Calai sunsak in casiarmi miphun si zuam sehla. Secondwave ahcun mithiamsang le upa (Experienced) pawl san a si nan, tui Thirdwave ahcun santiluan thlun ih fimthiamnak le serthiamnak a neitu santhar mino pawlih san ti a si kha! Cetzung le Hriamhrei-cahnak Thilri (Hard Power) hnakin Fimthiamnak-Thilti theinak (Soft Power) a thupisawn an ti rero zo! Cule, “curuangah, kha ruangah” tiih mawhphurh ding le phuahlam hawl rero mai loin Self-Generation san kan thleng rero zo ti hi kan theih ve a tul ding.

LAILUN: Tu raltlan rero san ah nonawn pawl ih kan thusuah le thu ruah pawl hi nule pa in ziang tluk in theihthiam nak an neih ih in sunsak tin na ruat? Zangruangah? Ziang rel duh mi na nei maw?

Ayete: Keimah te hmuhnak men cun kan Chin nulepa pawl hin fanau pawl in duhsaknak amaksak tuk, lungawiza ngaingai a si.Asinan, in thlahdah tuk ruangah meithal thawn kah in tum lo nan, raltlan dinhmun va cuh in kan zuang kan phar rero a si pang pei maw, ti tla hi ruah ding a um lala fawn? Tui a tanglaimi thangthar nonawn pawlin raltlan maimai si nawn loin, ramsung le ramleng ih tlawngkai le hnatuan sang neih theinak dinhmun tla zuang le phar in, in zuampi cio dingah ka ngen duh. Ziangruangah tile, rammi mipum thawn khaikhih in cozahpi in kan peng le kan ram hrangah thansohnak Project in tuahsak ih mipum kan mal tuk le kan sung tuk pang ding ti a phanum. Cun, kan fanau pawl hin an suahthlak veten, Thlarau lam lawng si loin Taksa thanlennak lam (Physical), Thinlung fimnak lam (Intelligent), Lungtong langsuahnak lam (Emotional) le Pawlkomnak lam (Socializational) a kilkip ih thangso rero ding an si ti hi in theihpi le in ngiahsak dingah ka dilngen duh fawn.

LAILUN: Tu lai kan mino tampi ruahsannak le tumtahnak nei cuca lo in kan um thluh hi ziang mi ruangbik si pei?

Salai Ayete: Ruahsannak le tumtahnak nei cuca lo ti cu nunman nei lo thawn a bangaw zik zuakzo ding ti aw! Kannih Chinmi cu zatek zakhat (100%) tlukin Khristian kan si ih Pathian thu hi kan kaihhruaiawknak tlangpi a sibik. Thlarau nun le vanlam hawi hlir in kan kaihhruaiawk ruangah kan lei tisa nun ah kan vavai thluh tla hi a si pang pei maw? Kan Chin miphun zate huap in Strategic Planning nei ih, kaihhruaitu tha kan neih lo ruangah tla a si mai thei fawn.

LAILUN: Fimthiamnak a zir kan nonawn lak ah creative kan neih mal ih decision tuah khal a fek lo thu tanpi dinhmun ngaingai kan nei mal zet tiah na hmu maw? Ziang ruangah si pei?

Salai Ayete: Kawlrampi huap rori khalin Creativity a mal sinsin ti a si ih, a diknak tampi a um ding. Ralkap miuknak ram ah bulpak thilti theinak hi thapek lam si loin dawnkham a si ruangah a sibik ding.

LAILUN: Kan Chinram pi thanso taktak thei ding in politic role maw development pawl hi a thupi sawn tiah na ruat?

Salai Ayete: Thansohnak (Development) timi cu tuansuah le tuah theih a si nan, tuansuah theinak, thuneihnak (Power) kan neih lo awk ah! Zalen hmaisa loin thansoh a theih lo.Thinlung le Taksa zalennak ihsin thansohnak diktak neih thei ding cun Political role lo cun a theih ngaingai lo ding.

LAILUN: Acozah pi in kan Chinram hi in zoh that sak tiah na ruat ko maw?

Salai Ayete: In zohtha tiih a ruattu tla kan um pang ding ti a phanum! Tlangparmi kan cimit thluh ding hi an policy pakhat a si ve.

LAILUN: Politics timi par ih na hmuh daan?

Salai Ayete: Politics cu kan leitlun tisa nunnak ah kan ziangkim hi a si mai lo maw? Biaknak sakhua, fimthiamnak, thansohnak, nunphung le pursumleilawn tvk., an zaten Politics thawn hnuaihnihaw thluh an si. Kan chinram tlang tluan ah Thinglamtah khi kanmai duh vekin kan phun hluahhlo thei maw, Tlawng Inn ah Chin Calai kan zirhawk theilonak kum ziat a rei zo? Nitlaknak ram ih khurkhawruahdan rak nehkhuh zettu Greek Philosopher, Aristotle cun “Milai hi kan pianphung sinak in politic milai kan si” ti’n a rak sim dah. Amerikan  President, Thomas Jafferson cun “Diklo zetih mi uktu pawl va dokalh hi, Pathian thulung a si” a rak ti. Rome 13:4 sung khalah uktu bawi pawl hi Pathian siahhlawh an sizia kan hmu thei. Cule, ralkap miuk U Ne Win khalin “Rammi misenpi cun anmai cantawk miuk an co” a rak ti ve dah. Miphun pakhat in “Thinlung, taksa le thlarau” a kilkip in tlamtling zet ih a thansoh thei ding cun a zalen hmaisa a tul dingih cukhal cu Politics thawn hnuaihnihaw thotho a si mai lo maw?

LAILUN: Kan Chinmipi in siseh nonawn in si seh politics timi hi kan sunsak a cu zet thlang tiah na ruat maw?

Salai Ayete: Japan ah tla cun Hramthok Tlawng ah Political Science thu zirhnak an nei ti a si ih, Indonesia ahcun Hramthawk Tlawng ah vote thlakdan tla an zirhaw rero ti a si. San mureng daih thansohnak kan duh ngaingai asile Politics hi kan sunsak ve a tul ding. Kawlram sungah a rammi pawl kan “ka le hna” in phitsaknak a reituk zoih mipi le nonawn ti lawngin si loin hruaitu upa pawlin zalen theinak lamzin dik ah Politics lam khalin, in zirh le kaihhruai a tul ding ti’n ka hmu. Misenpi in political trend ih kan hmasawn (thansoh) lawngah Politician thatha an rung suak vivo ding. Democracy ram ah tla cun bulpak mi pakhat fingfing ih political knowledge hi a thupi tuk. Cun, tu kan rampi khalah ukawknak Dan thar hman rero a si zoih, cui dan thar sungih kan covo cu a takih kan thathnempi theinak dingah misenpi in kan ngaihsak ih kan tel ve a tul rori.

LAILUN: Ukawknak thar thawn a cozah par ah ziang tluk zumnak le ruahsannak na nei?

Salai Ayete: Mipakhat thuneihnak ih ukaw a si nawn lo dingih a lektu Politician pawl an thiam le kan ram in a thathnempi thei leh men ding tiah zumnak ka nei.

LAILUN: Phunsang tlawng na kai lai ih cangvaihnak na tel dah mi pawl? Cun hivek cang vaihnak tel ding ih kan forhawk nak ah ziang tin na hmu?

Salai Ayete: FPTP, Yangon ih suahmi Zilthli Mekazin ah cahram le bezai pahnihkhat te ka rak ngan ve dah ih culo cu, Special Training Course ih tlawngkai ka si ruangah duh vekin can ka rak nei lo ih, ka rak telban thei lo. Tui kan san hi pawlkom san a siih biaknak le kawhhran lam lawng si loin ram le miphun hrangih cangvaihnak ziangkimah kan theitawk in tel ve dingih forhfialawk hi a thupi zet in ka hmu.

LAILUN: A cozah hnatuan si seh tuan lo siseh kan karlak ah hin khat le khat thleidan awknak, bumawnak le corruption a tamzet tiah na ruat maw? Ziang ruang ah si tin na hmu?

Salai Ayete: Kawlram hi khawvel huap khalin, ei-ruknak (Corruption) tambiknak ram ah a telban ve. Hivek ei-ruknak dodal ding cun misenpi khalin thuhla kan theih ih dun le dan vekin hnatuan kan thiam ding khal a thupi zet. Cun, dan lo vekih thilti kan hmuh le tuanvo neitu hnenah zuarthlai-aw hluahhlo mai ding a si. Rampi President le MP pawl hnen khalah ca in simaw simthei a theih rero zo.

LAILUN: Cah duhmi na nei maw?

Salai Ayete: Nei dang lo, ka lungawi ti lo cu!

LAILUN: Ee…fala na a nei zo maw ti in sut ter ih?

Salai Ayete: Aih! An thei pang ding.

LAILUN: A lo contact duhtu hrangah?

A hnuai-ih address ah ka lo vualkham!
salaiayehtanayete@gmail.com
facebook.com/salaiayehtan

Mino Hlasak Thiam Mai.Racheal Ngun Hniang Par Hmaitonnak

1. 

   Racheal

CT: Ahmaisabik ah na hmin pum le na thuanthu tawi in sim thei pei maw?

Racheal: Ka hmin cu Rachel Ngun Hniang Par a si. Falam khua ah ka suak. Ka Pa cu Rev. Van Nei Kam a si, Ka Nu cu Mang Kai Sin. Unau (5) kan si ih nautabik sangtu ka si.

CT:Na kum ziat ah zaihla na sak thok?

Racheal: Ka kum (10) hrawng in hla ka rak sak thok ih tu hi kum-14 ka si.

CT:Zaihla sak ding in forfialtu tivek na nei hran maw?

Racheal: Forhfialtu hran cu an um cuang lo nan, ka sung le pawl in cu hlasak ding in duh sak zet.

CT:Series vek suah zomi na nei maw, suah cing ding vek teh  a um maw?

Racheal: Suah mi ka nei hrih lo. Pathian hnenah thla kan cam rero lai.

CT:Ramleng um a hleice in Malaysia le U.S.A biak khawmnak tinkim ah hla na sak ding in sawm na si theu ih na hlask an thei ringring, Mai.Far Men Par sawngtu ding tiin an lo ti theu mi teh ziangtin na ruat?

Racheal: In duhsaknak hi Pathian in in ti famkim sak sehla ka saduhthahbik mi cu a si. Ziangah tile milar pakhat le Pathian mi hman sawngtu ding si hi cu a sunglawi zet tin ka ruat.

CT: CBA,NA (Chin Baptist Association, North America) kum 2011 mi pakhat hlasak zuamawnak ah pakhatnak na ngah tivek thu kan thei, cule khavek zuamawnak vei ziangzat na tel ih laksawngvek na ngah tam zo maw?

Racheal: Hivek zuamawknak ah Voi (2) ka tel zo ih, a voi (2) in Pathian zaangfahnak in pa (1) nak laksawng ka ngah veve.

CT: Ziangtik kum ah U.S.A na thleng ? USA um Chin mi pawl ih nuntu khawsak daan tllun ih na hmuh daan malte in sim thei pei maw?

Racheal: Kum 2010 ah U.S.A kan thleng. Kan ram dinhmun thawn ka ruah ah cun, tampi kan thangso in ka hmu. Cui tlunah, U.S.A kan thlen hnuah hin, Pathian thu lam khalah kan thangso zet in ka hmu.

CT: USA hi land of opportunity tin mi hmuahhmuah in thei a si bang in hmailam ah leitlun huap hlasak thiam milar si duhnak sunmang na nei maw? Thleng thei ding in teh zumnak le zuamduhnak na nei maw?

Racheal: Ka nei. Pathian in thlengthei ding in lam i hruai ding ti’n zumnak ka nei.U.S.A lawng hman siloin hmun dang le ramdang khal ah mah in zuamduhnak lungput nei cun kan thleng thei ding tin zumnak ka nei.

CT: Hlasak thiam mi lar  pakhat si bang awla, Pathian thangthatnak hla (gospel song) lole duhnak(love song) hla vek na sak ding? Kawlram hlasak thiam milar Sang Pi le Mizo hlasak thiam Van Lal Sai lo vek pawl in Pathian hla sak ding lawng in pum an pe aw mi tlun ah na hmu daan le na si duh daan in sim thei maw?

Racheal: Hlasak thiam milar pakhat sibang sehla, Pathian thangthatnak hlasak ding lawng hi ka tumtah mi asi. Milar pawl in hiti vek ih an Aw Pathian thangtthatnak ih an hmang hi tha ka ti zet.

CT: Leitlun hlasak thiam lak ih na aur hleice mi an um maw? Ziangruangah na aur? Cule kan Chin hlasak thiam ah teh uar cuangce mi na nei maw?

Racheal: Leitlun hlasak thiam ahcun Kelly Clarkson ka uarbik. Ziangah ti le a aw tthat lawng si lo in a thuamawk daan hi a simple zet tin ka hmu. Laimi hlasak thiam ahcun Mai Far Men Par hi ka uarbik. Ziangah tile a hlasak mihi a nunin a ttawmpi vivo in ka hmu.

CT: Tlawngkai na theh in na man caan (spare time) ziangtin na hmang?

Racheal: Ka man caan ah Youtube sungta hla ka ngai ih, Karaoke in ka sak phah theu.

CT:Kilkip ih thanso zomi U.S.A ah Chin mi pawl in ziangtivek in nung sehla tha na ti? Tthimnak ah Hnipuan sinfen daan le Chin mino pawl nun can ziaza tlun ih  na hmu daan in hlawm thei pei maw?

Racheal: Kan Lai nunmawi le Christian pawl ih si daan ding an thlah pang ding ka phang zet.

CT: USA ah Lai nunphung hlo lo nak dingah ziangvek tuah sehla tha na ti?

Racheal: Kawhhran le pawlkom  lam ihsin tan naa pi ih kan lak a tul tin ka hmu.

CT:Nangmah le mah Lai mi na si nak tlun ah na zahpi maw?

Racheal: U.S um ruangah Laimi ka sinak hi ka zahpi lo.Ziangtik caan khalah keimah le Laimi ka sinak hi ka zah pi dah lo ding. Laimi kan zaten kan zahpi lo a thu pi lawng hman siloin miphun cawisangtu ding kan si sawn ti ah ka lo forhduh a si.

CT:Leitlun mino pawl hnen ih cah duh mi na nei maw?

Racheal: Ka cah duhmi cu mi zo khal in tui timi caan hi thansonak hrangah man nei zet in hmang thiam sehla tihi ka saduhthah cah duh mi asi.

CT:Hmailam ah innsang na din tik ah ziangvek tlangval lole mipa hi nangmai pasal ding ah na hril ding?

Racheal: Huhhh!!! Ka rel ngam ding maw si! Hehehe… Lai ram suak Lainu ka si ih Pathian tihzah in keimah le ka innsungsang duhdawttu Lai pa rori hi ka tlangval/pasal si ding ah ka duh bik.

CT:Pehtlaih duhtu pawl in ziangtin an lo pehtlaih ding? Youtube ah na hla ngai duh pawl ziangtin an lo hawl ding?

Racheal: rachelrose.ngun@gmail.com & facebook in *Rachel Hniang* tin pehtlaih thei ringring ka si. http://youtu.be/PvuMqK6sYd,    http://youtu.be/d9NlirYwqag ah zoh theih a si.

CT:Nangmah vek mino tampi kan ttul ih caan tampi thusuhnak pawl famkimzet in letsaknak tlun ah lungawinak simcawk lo kan nei a si.

Racheal: Kei khal  CT tlun ah le casiartu zaten hnen ah  Lungawi thu simcawk lo ka nei ih hmailam ah ka zuam vivo ding.

Salai Cung Nawl Thawng Interview

Salai Cung Nawl Thawng Thutawi

Hminpi@duhkawh…………………: Salai Cung Nawl Thawng@Cungte
Nu le pa……………………………….: U He Dun & Daw Phun Dim
Thuken………………………………..:  Jesuh in kei mah hman i duh.
Peihzawng……………………………:  Casiar, Hlasak, Tennis lek.
Phunsang tlawng ih fimzirnak pawl…………-B.Agr.Sc (2001-2005)

Department of Plant Pathology
Yezin Agricultural University
Myanmar.
M.Sc (2008-2010)
Department of Environmental Science and Engineering
Gwangju Institute of Science and Technology
South Korea.
Ph.D program( 2011-present)
Department of Biotechnology
Chung-Ang University
South Korea.

Q1.Ramdang ih tlawng kai thei ding ih na rak zuam daan le na harsat nak bik pawl ?
Bachelor degree ka rak ngah pek te hrawng ih sin ramdang tlawng kai thei nak scholarship program hi ka rak hawl thai thok ih mirang ca TOEFL ti vek zir phah thawn cu kum hnih le hrek sung lai caan ka rak pek a si.A hmai sa ah cu work experience le TOEFL or IELTS ti vek nei lo pin tom paw hawl in ka rak hawl ciam co tik ah a rak rem cang ngai ngai thei lo. Cunah TOEFL ti vek zir sal in scholarship phun kim ka hmuh mi le ka ton mi cu application ka rak tuah ciam co phah theu. Ram dang ih tlawng kai mi ka rual pi theih mi ti vek pawl hnen khal ah ziang vek scholarship program a um ih ziang a tul tivek ka sut hngai ring ring theu. Ahlei ce in Internet hmang in ka hmuhban tawk ka rak zing zoi na sa. Pathian hnen khal ah thlacam nak thawn ka rak dil ring ring. Curuang ah pathian ih zangfahnak thawng in 2008 ah POSCO Asia Fellowship ti mi Korea ih Master scholarship prgram ka rak ngah. Caan tampi sung scholarship ka rak hawl lai ah harsak nak phun kim le beidong nak tampi ka rak tong ko asinan nu le pa , u le nau, rual le pi ih tha pek nak thawng in bei dong lo ten ka rak nor ten to. A hleice in ka nu le pa ih catbang lo ih tha in pek nak ruang ah beidong lo in ka rak zuam ten to thei nak a si.

Q2. Scholarship ngah hi harzet tin na ruat maw. Scholarship thawn tlawng kai duhtu hrang  ziang quality pawl neih tul ?
Scholarship ngah hi a harsazet ti in ka ruat lo. Ahlei ce in tu lai san cu scholarship program phun phun tam tuk a um ih a duh ngai ngai tu hrang ah cu ngah lo ti a um lo ding ka zum. Amah bel te tik cu caan cu pek a tul ding. A tlangpi thu in scholarship a ngah duh tu hrang ah cu a hmai sa bik ah mirang ca thiam nak certificate TOEFL asilo le IELTS cu a neih a tul ro ri. Cuhleiah tlawng ih a grade marks a tha a si lo le work experience tivek a neih a si le cu scholarship ngah a ol sinsin.

Q3. Master na lak nak ih na cahram (thesis) le a thuhla mal lai?
Master ka lak nak ih ka thesis title cu “Biotransformation of 1-phenylpyrazole and 1-phenylpyrrole by Naphthalene Dioxygenase of Pseudomonas sp. Strain NCIB 9816-4 Expressed in E. coli (pDTG141).” a si. A tlangpi thu in bacteria pangang pawl ah hin minung , ramsa le thilnung a siat suah tu bacteria (pathogen bacteria) an um bang in minung le kiangkap hrangih thathnem nak a pek mi bacteria tha (environmental-friendly bacteria ) ti in an um. Kei ka zir mi cu kan kiangkap (Environments) ih chemical hnawm bal pawl (organic pollutants) thian fai nak ah bacteria tha (environmental-friendly bacteria ) pawl ih neih mi thiltitheinak enzymes kha  DNA remmi (recombinant E. coli) bacteria hmang ih thianfai nak ding tawl rel khi asi. 1-phenylpyrazole le 1-phenylpyrrole hi organic chemical hnawmbal an si ih Natphthalene dioxygenase ti mi cu pseudomonas bacteria ih enzymes asi. Hih chemical hnawm bal le enzymes hi reaction kan neih ter tik ah chemical structure a rak thleng awk. Cuih a thleng aw mi chemical products cu environmental hrang ah thil tha asi mi structure ah a rak cang. Ahlei ce in si le vai ti vek tuahnak ih hman thei mi chemical structure ah an rak cang. Cumi cu ka master research ih hawl suah mi le zingzoi mi bik cu asi.

Q4.Hih subject na hril hi nangmah duh hril a si maw? Na hril nak san?
A si. Kei mah ih hril mi a si ko. Bacteria pangang pawl hin minung pawl ih kan tuah thei lo mi thil ti thei nak tampi an rak nei theu. Cuti asi ruangah milai(human) le kiangkap(environments) thathnem nak ding hrangah hman theih ding mi bacteria pawl ih thli ti thei nak thuthup pawl theih suak ding ih zingzoi ka paih ruang ah hih subject ka hril nak san a si.

Q5. Ram dangdang ih kai an um ve maw?Khoi tawk mi pawl an fit bik tiah na ruat?
Ram dang dang ih ra kai mi khal an um ve ko. Ramdang tlawng ta pawl lek ah cun China, India,Pakistan,Vietnam, Malaysia ,Thailand, Cambodia ti vek pawl an tam bik. Europe, Africa le Western lam khal mal lai an um ve. India tlawngta pawl hi an fit thei na sa. Mirang ca khal an thiam thei zet ih korea ram sung ih tlawng dang dang khal ah India tlawngta pawl hi professor pawl ih lawm an co thei zet.

Q6. Ph.D na peh bet ti kan thei ih ziang subject na lak ziangvek thu hla lam pawl si ?
A si. A tu hi first semester tlawng ka lut thok a si. Ka subject lak mi cu ka master program lai ih ka zir cia mi research area tho tho kha ka peh zom ding . Ahlei ce in ka zingzoi ding mi cu “Bacterial degradation of antibiotics and antibiotic resistance in bacteria” lampang a si ding. Bacteria pawl thah nak ih kan hman mi si a si mi antibiotic pawl hi milai ih tor le cheng ih kan hman tuk ruang ah a tu lai ah cun bacteria tam pi cu antibiotic si ih thah thei si nawn lo(resistance) ah an rak cang. Antibiotic tam tuk kaing kap ah a darh ruang ah hih si pawl in bacteria tampi cu a tei nawn lo kan ti pei cu. Cuhlei ah antibiotic si pawl hi minung lawng si lo in cicin (saik piu yee)lam ih hman mi ramsa (Caw,Ar,Vok,. tivek) pawl ih harhdamnak khal ah tam pi hman a si ruang ah kiang kap (Environment) hnawmbal ah an ra cang lawng si lo in minung harhdamnak hrang khal ah hnai hnok tu ah an rak cang. Culai ah bacteria hrek khat pawl cun hih chemical hnawmbal pawl hi an ei ih an rawl ah an rak hmang. Cutin cuih bacteria pawl cu hih hnawmbal pawl thianfai tu ding ah hman sal an theih theu. Cuti a siruang ah kei ka focus dingmi cu a cuih bacteria pawl hawl suak(isolation) ding  le kiang le kap ih an cangvaih dan(Ecological role and Mechanisms) pawl theih suah ding ah molecular biology thiamnak (Metagenomic, PCR,DNA sequencing,Cloning,.etc) pawl hmang in zingzoi ding hi kan research area bik cu asi.

Q7. Na zir mi thawm pehpar ih kan Chin ram hrang sunmang na man mi um maw?
Tulai san ah cun molecular biology thiam nak hin milai hrang ih thathnem nak tam pi a pek re ro zo ti theih a si thlang ruang ah kan Chin ram khal ah hmailam caan ah cun kan mah ten research institute nei in laboratory tha tha kan nei leh ding ih cutin kan zirmi le kan thiam mi kan hlawm aw thei leh ding a si tiah ruahsan nak ka nei.

Q8.Kan ram ih education system le Korea ih education system hi a thlau aw zet tin na ruat maw. Ziang pawl kan tul sam cuang tiah na ruat ?
Theoretical ah cun kan thlau aw lo. Asinan practical ah cun nasa tuk in kan thlau awk. Ziang ahti le an nih ram cu pratical tuah nak ding thilri(facility) tha tha an nei tam tuk. Cuhlei ah tlawng pakhat ih thilri a neih lo mi kha adang tlawng pakhat in arak nei thei tik ah research cooperation an tuah thlang thei ih a rem cang zet. Cu lawng si lo in an ram acozah in research project tam pi a pek hngai tik ah professor pawl hin research fund an nei tam tuk. Khatlam zawng in kan sim a si le cu an professor pawl cu boss an si ko. Cumi pawl cu kan ram ih kan tul sam ve lai mi pawl an si.

Q9.Phunsang tlawng kai tik ah Major pawl hi hmat in an then ve maw?Korea ah teh ziang tin an tuahve? Kan education system in hmat in Major an then mi par ah ziang tin na hmu ?
Korea education system ah hin a tlangpi thu in Elementary kum (6), Middle school kum (3) le High school kum (3) tiah an then. Phunsang tlawng an kai duh tik ah admission test ( US ih SAT vek nawn ) an nei bet. Cumi admission test cu mah di riam hlan lo kum khat vei khat nolh sal a theih. Cumi addmisson test ih an ngah mi marks le an high school kum (3) sung ih grade marks hmuah hmuah par ah zoh in major an then ve. An then ve ti tik ah an mah nih an duh mi tlawng le major an siuh thei nan cumi pawl marks an ngah mi ih zir ih admission pek an si. Curuang ah Korea ram ih highschool tlawngta pawl cu an zon zai na sa. College tha le major tha ih a kai duh tu pawlcu high school ah heh le heh ti in nasa tak in ca an zuam . A tlangpi thu in an highschool tlawngta pawl cu na zi pa (4) lole pa (5) sung lawng an it theu ti a si. Kan ram khal ah phunhra ih marks lawng si lo in college admission test hi a tlawng ih zir in nei ve cio seh la a tha zet ding tiah ka ruat. Cutik ah highschool ih marks tha tuk lem lo khal le mah duh mi major ngah thei nak ding in college admission test tik ah zuam sal nak chance an nei ding.

Q10. Exam tuah tik ah Text ta vek rori ih tuah ve a si maw? Byheart system in nan feh ve maw? Cafir tivek an hmang ve maw? Kan ram dinhmun ah teh ziang tin na hmu?
Exam tuah tik ah text ta vek cekci atul lo. Byheart tul mi hrek khat aum bang in mah thiam dan dan ih phi thei mi subject khal aum.A hrek khat saya cu open-book system an hmang tam.Cumi ah cun an suh mi questions kha na duh duh mi cauk zoh phah in na phi thei. An nih in an duh duh mi (textbook sungih um lo mi) an lo sut ve thei. Cafir ti vek cu an um lo law law. Kan ram phunsang tlawng pawl ih cafir an tam zet cu a poi na sa. Cafir cu mah le mah bum awk a si. Nang mah le nangmah na zum ngam awk nak a lo siat suah ding. Mi dangdang ih an fir cio khal le nang mah ten fir duh nak thin lung na neih lo ding kha a thupi zet.

Q11. Kawlram phunsang tlawngah ziangmi pawl kan sam bik tiah na ruat ?

Kawlram phunsang tlawngah hin research tuah nak ding up-to-date thilripawl (facilities) hi kan tul sam bik mi lak ah pakhat asi ve ti ah karuat.Cule ramdang thawn research tuahtlangnak (cooperation) hi a thupi ve ti ah ka ruat.

Q12.Na tlawng kai nak ih zirhtu pawl ih zirh daan le kanram ih zirh tu pawl ih an dan awknak ? Kan ram ih zirh tu pawl par ih an sam deuh tiah na ruat mi?
Hinah ka tlawng kainak ih zirhtu pawl cu research khi thupi ah an ret deuh ih lecture hi cu discussion style deuh khi an hmang. Cuhlei ah hilam ih professor pawl cu an mah ro ri khi laboratory asilole zung ah um in hna an tuan. International journal ih an research tuah mi publish thei ding hi an professor pawl ih tumtah ciomi pakhat asi ih teimak suak zet in hna an tuan . Cuvek thiam thiam in an tlawngta pawl khal zuam ding in an fial an nawt(push) ve. Internet hi an rinsan zet ih research thawn peh par in latest information hawl ring ring a si. Kanram ih zirhtu pawl cu camibuai hrang ah mi an zirh deuh. Zirmi subject thawn peh par in up-to-date information pawl discussion in tuah pi phah ring ring thei seh la a tha zet ding. Cule ramleng ih tlawngdang pawlthawn pehtlaih awk nak nei in research tuah thlang nak ti vek nei phah hngai seh la tlawngta khal in kan that hnempi cih thei ding ti ah ka ruat.

Q13.Tuition tivek a hran ten nan nei ve maw? Fimzirnak ah khat le khatthlei dan nak tivek um maw?
Tuition tivek ahran te ih kai a um lo. Zirhtu pawl ih an man caan pauk ah discussion na va tuah thei. Fimzirnak ah pakhat le pakhat thleih dan nak an nei lo . Na thiam a si le na thiam vek in an lo upat an lo cawisang ding. Nathiam lo a si le na thiam lo an lo ti ding. Korea pawl a mawi zawng ih thu sim an nei lem lo.

Q14.Korea mino pawl hnen ih cawn tlak na timi le cawn tlak lo na ti mi ?
Korea mino pawl hnen ih sin hi zir tlak cawn tlak thil tampi ka hmu asi. An mino pawl hi an hna tuan nak ah an khul azang an vir var zet. Mawi hi an duh zet ih an mah khal an thiang fai zet. Mibawm an paih zet. Hardamnak hrang lehpannak an uar zet. Zirhtu saya pawl ih thusim an ngai zet. Zirhtu saya pawl ih ziangtluk ih an kawk an riam khal a si le ngol tivek beidong tivek nei lo in thinsau zet in an tuar ten to thei. An lian zet zet ko nan paisah hi tuk tek tua ta ah an hmang dah lo .An ten ren zet. Fangkhat fanghnih te a sikhal le an khawl an fingkhawi tha zet. Hi pawl hi cawn tlak an si ti ah ka ruat. Sam bau nak te te khal cu an nei ve ko. Ahlei ce in upat sinak (seniorism) an uar tuk. Suahni kumkhat simlo thlakhat te ih thlau aw mi si khal le rualpi ti ih kawh an duh lo. Ka u tiih kawh fek fek an duh. Cutin upa deuh le nauhak deuh biak awk daan an buai pi thei tuk ih a hnai hnok phah phah theu. Mah hnak ih kum upa upat cu a tha ko nan korea mino hrek khat pawl an extreme tuk ih cu cu cawn tlak a si lem lo ti ah ka ruat.

Q15. A tlangpin an Korea mi pawl ih lungput? Miphun thlei dannak an nei maw ? An nunphung thawn pehpar in nan harsa mi um maw?
Korea mi pawl cu korea miphun an si nak hi an uar(proud) aw bik nak asi. Mirang na bang, taluk na bang, kawl mi na bang tivek ih va tah thim khal an duh lo. Korea mi an si nak ah an lung a kim bik. An miphun le an nunphung hi an laina zet ih an kilkhawi tha zet. Cuhlei ah pakhat le pakhat an upat aw zet. Korea mi pakhat in rampi level ih thil ti thei nak, thiam nak pakhat khat a neih a si le an miphun pi in an cawi sang, an lawm, an tan pi.Confucianism (Confucius ih zirhnak) in an nunphung hi a neh (influence) zet ruang ah mah hnak ih kum upa cu ziangvek te a si khal le upat pek fing fing a si. A cik paak ih um hnak in a bur bur ih um tlang vualvo khi nuam an ti sawn. Mizawn ruatnak an nei zet ih mi bawm an duh zet.Mi dang miphun va nautat le va thleidan nak cu an nei lo nan an mah nunphung dan le duun ten va pawlkom tu cu an rak duhdawt ve cuang. Aniaunghaseyo tiih pakhat le pakhat lukuun ih cibai awk ring ring asiko. Kan nih laimi cu korea pawl thawn hi kan umtlan dan abang aw mi a tam zet ruang ah har sat nak ngai ngai ka nei lo. Kimchi (antam thur) khi an rawl uar bik mi rawl a siih kei khal a thaw ka ti ve ko. A mah bel te ka rak thleng pek cu an tong(korea tong) ka thiam cia lo ruang ah aleng suak vak tik ah remcang lo nak tete a um phahphah.

Q16. An fala le tlangval pawl ih film sungtavek in a lengah teh mi duh an thiam ih rin an um ngaingai maw?
An fala le tlangval pawl film sungtavek in an pawk awk ciam co cu ka hmu dah lo. Amah bel te korea pawlhi cu thinlung phurnak (emotions) thawn um zet pawl an si ruang ah pakhat le pakhat dimdoih awk dan an thiam zet. Ziang le ziang simaw phuah ding an thei thei nasa. (Eg.An hmel mawilo khal le duhnung ding in um dan tivek an thiam thei zet.)

Q17. Kan Chinmi fim kan zirnak ah creative kan nei mal tiah na ruat maw? Ziang tin kan neih that sin thei ding tin na ruat?
Kan chinmi pawl fim kan zirnak ah creative kan nei mal tiah ka ruat lo. Kan hmang hrih lo sawn a si ding. Himi thu thawn peh par ih pakhat ka vun lo ruah ta ding. Korea ram ih Steel company hmin thang POSCO ih an thuken cu “Resources are limited, but creativity are unlimited.” ti asi. Thazang ka ngah zet. Kan leiram, kan thing le lung ( resources) pawl hi ri nei in a cem thei mi an si nan kan ruahnaktha Creativity cun ri cem ni a nei lo. Curuang ah kan lairam ah sui le ngun lung var man khung tha tha suak lo hman seh kan ruahnak tha creative tha tha kan neih asi ah cun kan lairam thangso nak ah kan hmang thei ding a si. Creative tha kan neih that thei ding in cu ca tampi kan siar a tul ih kan mah le subject ciar ih latest technology pawl kan zingzoi ring ring le idea tampi kan ngah ve thei ding .

Q18. Kan Chinmi nonawn pawl ih ideology le thuruah pawl hi nu le pa le u pawl in an cohlang ih in sunsak tiah na ruat maw?Khinah lam ah teh nonawn pawl ih an thruah le an thusuah pawl ziang tluk in in an sunsak?

Kan Chinmi nonawn pawl thuruah thatha nei ding in nu le pa pawl in induh sak zet ko. Asinan kan mah mino pawl in kan thuruah mi pawl nu le pa pawl ih cohlang thei ding ih hmuhsak nak (evidence) kan tuah a tul ve. Hinah lam khal nonawn pawl hi nu le pa in an cawisang zet. Mino hnatuan nei lo vak lua la men ti vek hmuh ding ahar zet. An nu le pa pawl hin duhsak nak nei zet in zirnak hmun khat khat ah an ret ih an mah khal an zuam na sa. Cule an mah ih paihzawng an hril an tuah mi par ah khal nu le pa in tha an pek zet. Curuang ah hmun tam pi ih hruaitu tha tha cu an mino te te an si.

Q19. Kan Chinram ah  Brain drain  a cang nasa zet tiah na hmu maw? Ziang tin kan tuah that thei ding tiah na ruat?

Brain drain kan ti tik ah kan mifim mithiam pawl kan ram tan san in nun khaw sak nak a tha deuh mi ramtha ramlian ih an va ceer (migration) khi asi. Himi hi cu kan Chinram lawng si lo in kan kawlram pi le ram dang dang(China,India,etc) pawl khal in nasazet ih an tuar mi asi ko. Ziangtin kan tuah that thei ding ti asile cu kan Chinram khal ah hnatuan thatha tuanthei nak opportunities pawl um thei ding in kan zuam ding.Cutin nunkhaw sak nak tha tha kan tawlrel thei a si ah cun kan mifim mi thiam tampi cu an ra kir sal ding asi. Cutik ah a tu ih kan Chinram ih Brain drain pawl cu Brain gain ah kan cang ter sal thei ding.

Q20. Fourth wave (or) Nanotechnology san hman  a thleng thlang ding tin an ti rero lai ah,  kan nih First wave ah kan ruahnak pawl an tang lai si khawh,nan Wave ih vuak nak cu kan tuar thotho ih kan thuruah le ruah nak pawl hi ziang tin kan man thei ding tin na ruat?
Atulai cu nanotechnology lawng si lo in tuahcop nunnak (synthetic biology) buaipi san kan thleng zo. Asinan himi san kan thleng ruang ah khualhlan san (first,second,third wave) pawl ih ruahnak le thil ti daan(skills) pawl kan tan san theh ding ti nak asi lo. Athupi mi cu latest waves thu le hla pawl theih ding zuam in kan ram kan miphun thanso nak hrang ih hman(apply) thei mi tete sawn kha hril in zir ding kan si. Tusan cu mitthep kar ah technology thar hi a rak suak cing cing ih na sa tak ih dawi a tul. Tuni ih degree a ngah tu pa cu thai suun ah cazir bet loin aum asi le tip suun ah cun cathiam lo pa ah a cang sal an ti bang in cawl bang lo zirnak (continuous learning) kan neih atul. Cu le thil hi tampi thiam tum lo in major pakhat te ah fekzet te (specialized) ih kai hnget san asi. Cutin kan specialized mi subject te ah adeng tiang ih thiam ding in kan zuam asi le cu santi luan kan man thei ding asi.

Q21. Hih san ah kan Chin mipi le kan nonawn pawl ih ruah nak le thuruah pawl thleng a tul thlang tiah na ruat mi pawl? Kum zabi thar ih kan mipi in ziang ruah le thurauh nak thawn kan tlan le a tha na ti?
Tu san ah kan chin mipi a hleice in nonawn pawl ih kan thleng tul mi cu kan lungput siatsuahnak (moral crisis) hi a si tiah ka ruat. Ramsung ah phunsang tlawng kan kai nak ah cafir cop in degree kan lak ciam co. Ramleng ramtha thleng ding ah thuphan per cop in khua kan sak ciam co. Hiti ih kan mah le bulpak thathnem nakding ih thu phan kan per mi pawl hi thuhman (the right one) asi tiih kan lungput ih aum lo ding hi a thupi zet. Kan Chin mi pawl thuphan per kan zongsang pang ding phang a um na sa. Curuang ah dingfelnak thawn kan tuah kan tuan mi cio ah kan chin mi pawl rin ngam kan sinak leng ding in zuam cio sal uh si.

Q22. Kan mino tampi tlawng kai si seh kai lo siseh tumtahnak nei cuca lo le ruahsannak nei cuca lo ih kan um hi ziangmi bik ruangah si pei?

Ka ram in mino hrang ah tuanding le tuahding tha tha ti thei nak (opportunities) a tawl rel sak thei lo ruang ah kan vakvai theh tla a si phah men ding . Cule pakhat le pakhat dawt nak kan nei lo tla a cang thei. Kan ram sung din hmun in cathiam asi khal le thiam lo asi khal le hi mi pa cu hi mi nu cu uar a um a si cawng tlak a si ti ih kan uar mi( kan daw mi) an um lem lo ruang ah tla a si men ding. Aziang khal vasi seh la ruahsan nak nei lo ih um cu nunman nei lo vek kan si ding . Curuang ah ruahsannak nei ding in cu tumtahnak (goal setting) kan neih a tul. Tusan ah cun zirnak le thiam nak hi tlawng inn lawng ah a si nawn lo ruang ah zirnak le thiam nak hi hmuntin ah hawl in tumtak nak le ruahsan nak nasa zet thawn zir cio ding kan si.

Q23. Phunsangtlawng  a kaitu tampi in an zirhmi hi degree ngahnak ding fang hrang lawng an tum hi ziangruangbik ah si pei ?

A hmaisa bik ah cun incentive a um lo ruang ah a si ding. Tlawng ka theh le himi degree ka ngah le cumi kha mi zung/company ah hna tuan tha ka ngah ding ti vek ih dawtsorhnak (incentive) pakhat khat a um lo ruang ah asi ding. Cumi dawtsorhnak (incentive) a um lo tik ah kan cazir nak ah phurnak (motivation) a um thei lo. Cutin kan tlawng kai nak ih phurnak (motivation) kan neih nawn lo hnu cun a tik cu caan kim ih degree ngah leh men ding fang lawng kan thinlung ah a rung um ta a si ko.

Q24. Kan nule pa in cathiam le mithiam hi an theih thiam sual theu hmang ka ti. Cathiam le mithiam le mifim hi ziang tin na hmu ve?
Cathiam timi cu tlawng in (formal education) ih zir nak ih sin a thiam mi asi pei ih mithiam ti mi cu thilpakhat khat par ih thiam nak nei hlei ce mi skillful person kan ti pei cu ( eg. Mawtaw tuah thiam, bawhlung sit thiam, tivek) khi asi ding ka zum.Mifim timi cu hih cathiamnak le thilthiamnak pawl milai hrang that nak ding ih a hmang thiam tu hi asi ding.

Q25.Politics hi ziang tin na hmu ve ?
Ram le miphun hrang ih hna kan tuan nak par ah duh sak nak nei tak tak ih tit -sa(faithful) nei ten hna kan tuan asile hi khal hi politics asi ko tiah ka ruat.

Q26.Ukawk nak a that lo mi tangah Human resources le Development dang pawl hi tuah thei a si ko tiah na ruat maw ?
Duhvek ih diriam ten tuah thei (effective) cu a si lo men ding nan a tawk le mawi hrek khat tiang cu tuah thei a si ko.ziang ah tile milai thansonak ah cun hmai sabik ih a thupi mi cu kanmah le kanmah thanso duhnak lungput thlengawk nak (attitude change) hi asi. Kan tuah kel le kan tuan kel ring ring si lo in san a man mi ruah nak pawl kan cohlang tum atul . Cuti vek in hmun tawkfang tiang cu a ciam ciam in thanso nak tawlrel vingvo a theih ko tiah karuat.

Q27. Kan Chinmi kar lak ah politics theihnak kan nei mal deuh lai tiah na ruat maw?
A si. Athiam lo le athei lo kan tam tuk lai. Thiam a tha. Theih a tha.Theiding ih zuam ding khal kan si. Asinan kan Chin ram ah cun politician tampi hnak in educated man tampi kan tul hmai sa sawn ti ah ka ruat.

Q28.Ukawknak thar a si mi kan ram le a cozah thar par ah ziang tluk in zumnak le ruahsannak na nei?
Tuhlan hnak in kanram hrang ah atha ving vo lam sihram seh ti ah thlaza ka cam.

Q29. FPTP ih narak cangvaih dah nak le cangvaih nak na tel ruang ih alo that hnem pi zet tiah na hmu maw?
FPTP ah hin phunsang tlawng ka kai pek ih sin tlawngpit caan ih  laitlang tlun caan tin ten ka rak tel ring ring ko. Ahlei ce in 2004-2005 academic year ah khan FPTP,Falam ih Hotu ka rak tuan.Tlawngta hi mipum 30-50 hrawng kan rak si theu ih activities kan rak nei thei zet.Kan pawlkom ih a tumtah mi cu kan falam mi kawl ram sung phunsang tlawng hmuntin kim ih a kai mi pawl lai kan hlum caan ah thatnak tuahtlang ding ti hi asi bik. Cuih kum ah kan cangvaih nak te te newsletter kan rak suah thok ih a hmin ah TUALTO cazual kan rak ti.Tualto ti mi cu maih tualrawn ih a kheu mi (a to mi)ti nak khi asi. Biak inn pi khal ah Talent show kan rak nei thei ih cu nah nu le pa le mipi ih tha zang pek nak tam zet kan rak ngah a si. Khuatlang hrang ah luk aa pee nak kan rak nei theu ih thlanmual sial, biakinn cangmin dawl bawm, thingfa phun ti vekah kan rak tel theu. Fund Fair kan rak tuah ih Falam aa-ka-saa zung ah hlunghlai zet in leh nak phun kim le ei le in phunkim thawn kan rak tuah thei. FPTP, Myanmar meeting khal Falam ah kan rak nei thei. Kawl ram sung ih FPTP hmuh hmuah tong khawm aw in Lailun lungkua zoh thlang nak ti vek kan rak nei thei .Cule CUSF (Chin University Student Fellowhip) ah kan rak tel ih Thantlang ah kan rak feh khawm. Culai ah Hakha,Thantlang le Falam tlawngta pawl kan rak tam bik ih kan thu rel suah mi cu maih peng lawng lawng ham nak kan do ding (dae-tah-suai- taih phiat yee), Chinram that nak ding asi ah cun zo ih peng ram a si khal le kan lung kim pi ding ti pawl kan rak lung kim cio. Himi FPTP ih ka rak tel ruang ah hin tam pi ka nun nak ah ka rak that hnem pi a si. Ahlei ce in FPTP,Falam ih members pawl cu kawlram khua dang dang ih tlawngta pawl kan si cio ruang ah Falam ih kan ton awk caan ah thu tha tha tam pi kan hlawm aw thei asi.Cuvek thiam thiam in tlawngta pawl khal pakhat le pakhat fellowhip nak kan nei thei ruang ah kan kom aw kan nel aw zet a si. Abik in Hotu ka tuan lai ih ka zir ngah mi pawl cu a bur pi ih hna tuan dan (teamwork spirit) i neih ter. Activities kan neih tam nak pawl in kei mah le kei mah confident tam pi i neih ter. Khua le ram duhdawt nak thin lung khal i neih ter sin.FPTP ka tel nak ruang ah university student’s life hi fam kim deuh in ka tep ngah a si. Netabik ah phunsang tlawng karak kai lai ah tlawngta hmin in khua le ram hrang cangvaih nak ah ka rak ter dah ve ti mi lunghmui nak pawl hi FPTP ih sin ka ngah suak mi lungawinak tampi lek ih sin ka sim thei sun pawl an si.

Q30.Ca duhmi um maw?

Hi ti vek in thu ruah khawm nak in neih pi ruang ah ka lung a awi zet. FPTP pathian in thlasuah pek sin hram seh ti ah thlaza ka cam!

Q31. Fala a nei zo maw an lo ti ?

Hehehe..hi vek hi thu hman sim a har ee..ka nei zikte thlang kan ti men pei….

Q32. A lo contact duh tu hrang?

cungtefalam@gmail.com ah contact thei ka si.
http://www.facebook.com/people/Cung-Nawl-Thawng/1759800261

Lailun Mekazin ta a si.

Lailun Mekazin  hi FPTP, Kalay ih suahmi a si.

Salai David Nun Tho Interview

Salai David Nun Tho Thutawi
Hmin pum : David Nun Tho
Kawh duat : David, Tho Tho, Thote, Ko Gyi
Suah ni :19/10/1986
Suahnak Hmun : Tahan, Taungphila, Kalay Township
Nu le Pa : Pa Hmun Lian le Nu Zong Nuam
Unau zat : David Nun Tho, Christopher Lal Biak Lian (Malaysia), Rebecca Tluang Hlei Mawi (Taungphila)
Umnak : Indianapolis, USA
Qualification : Chemistry (2) years, Kalay University, Pastry Chef (Confectionary & Bakery), Adang zirpeh vivo lai ding
Rawlhmeh duhbik : Chin Foods, Olio Pasta
Hobby : Thilthar Ruat le Tuah, Sumdawng, Miharsa Bawm, Casiar,   Bawhlung sit/zoh, Spatacraw lek, Movie zoh le Hlasak
Favorite songs : Gospel Songs
Thuken : Jerimiah 29:11 sungta Pathian in ka hrang/na hrangah thil  tha lo khua a khang dah lo , Not to give up
Hnatuan : Refugee Base Community Organization ah Diplomatic coordinator
Leitlun damsan : Mi dang hrang ih nung.

CT: Ziangtik kumah Malaysia na rak thleng? Ziang ruangah na rak thleng?

Pathian khuakhannak ruangah 2003 kum ah Malaysia ka thleng. Leitlun harsatnak a phunphun ruangah cu si ta mai ih asinan keicun Pathian in ka hrangah thilmaksak i hmuhduh ruangah i thlengter tiah ka ruat aw.

CT: Na bulpak in Malaysia ih harsa na ti bik mi ziang a si?

Ka thlen pek ahcun harsatnak kan tong hnuaihni nan kum rei um zo hnu ahcun a nuam sal ko. Malaysia ihsin US feh pawl khal Malay lam an ngai nasa theu ih Malay um hi nuam an ti cio si ko ding ka ti..Hehehehehe…… bulpak ih harsatnak bik  cu ka status/ID (dinhmun/ram mi silonak) hi si bik ko.

CT: Leitlun ih na saya/ma tha bik in sim thei pei maw?

Sim thei tuk ee, I hringtu ka nu hi si bik ko. Kan sentet lai ihsin ka nu in hitin thu i cah theu “Ka lo hring rengreng ihsin mi menmen ding ah ka lo hring lo. Mi hmuahmuah ih rinsan mi hruaitu tha, tlangpar ih a vang mi meiin bangtuk in midang hrangah na tleu ding ih mi harsa pawl na bawm hgai ding, Leitlun ah mi hlawhtlingzet mi na si ding” tiah nun i sim theu. Mi menmen na si lo timi tongfang in ka nun i luatkhat bik.

CT: Thudang vun kaat duak sehla tubaite ah Sunlawihnak Rocapi na dawng ti?

Aw a si ngai ual! Avei(7) nak Chin Kumthar Puai niah mipi 1,000 lenglo hmaiah ka tlinglo tlaklo hman ning la Pathain um pi nak thawn Malaysia um Chin mi hrang ahleice in Falam mipi hrangih kumhnih sung tuansuak mi le hlawhtlin mi parah mipi ai-awh in sunlawihnak rocapi ka dawng.

CT: Malaysia ah Chin mi beunak hawl (Refugee) thawngziat hrawng nan um?

Community Base Organization (FRO, CRC, ACR) te thawn data kan lak nak ahcun mipum 50000-60000 hrawn um ding ih zum a si. Cumi lak ah Chin-Falam mi 5000-10000 karlak kan um ve.

CT: Malaysia Chin mi pawl ih an tlaksam bikmi ziang asi ti’n na hmu?

Hmm!!!Chin mi pawl ih tlaksam bikmi vun ti cun view point phun tampi a um ding ih ka thlir ve daan cu mah le hnam ah aatcilh kan tamtuk mi le mah le tongciar (ttul lo khal le din thar) hi asibik in ka thei. Himi tete in hmuh theih lo mi kan thinlung in thenthek tin ka hmu. Vun bet sehla Chin mi umnak tinkim ah himi old idea le feh daan in, in ciahneh tuk lai in ka thei. Chin mino pawl cun sunzawm in thlun kan tum lo pei tiah ka ti theu.

CT: Malaysia ah Laimi Kawhhran/ Fellowship pa ziat a um? Nan lungrual khawm maw? Thlarau lamah nan hlim tawkin na hmu maw?

Hi mi thusuhnak cu ka let hlan ihsin kan mithlam ah a cuang thei ka zum. Ziangahtile Chin mi Bible tlawngsuak kan tamtuk tikah thlennak hmun tinkimah kawhhran umcia mi pehzomtum lo in khawmnak inn malte lole mipum malte va si khale kan va din ta hngehnge theu. Malaysia khal cu bangtuk thotho in Chin mi fellowship zaten (25) lenglo a um in ka thei ih cuhnak khal a tam men thei. Tong ah kan lungrual lo hmanah Pathian biaknak ahcun kan pumkhat thei in ka thei.Thlarau lam khalah Malaysia ih ra mi Evangelist pawl ka sut theu ih Kawlram hnak in Malaysia um pawl in Pathian thu duh thu theih a si theu. Malaysia a thatnak cu Kawlram vek in Denomination um loin hmunkhat (fellowship) ah kan lung a rual thei.

CT: Malaysia Kawhhran/Fellowship pawl ih tlaksammi ziang asi tin lo sut ning la ziang tin in sang ding?

Sim thiam a har nasa, atlun ih ka simzo vek in thlir daan tampi a um. Ka hmuh daan i sut ruangah Youth pawl hrang Space a mal tuk deuh in ka thei. Asancu Malay um Chin mi 100 ah 80% tluk hi Youth pawl lawnglawng an si ih independent tak in fellowship sungah an cangvai thei hi ka saduhthah a si.

CT: Pawlkom zawngin ziangzat hrawng Chinmi pawlkom a um? Pawlkom le committee pawlih cang vaihdaan ah nan hlawhtlinnak le hlawhtlinlonak ih na hmuh mi?

Pawlkom vun ti cun Refugee lam pang in sut ti ka zum, Falam Refugee Organization, Chin Refugee Committee, Alliance Chin Refugee le Zomi Association Malaysia  tiah pawlkom tum -4 a um. Pawlkom zaten UNHCR, NGOs le adangdang beunak hawltu pawl ih ttul mi pawl tawlrelsak rero asiih a tamsawn cu Pathian zarah a hlawhtling. Chin issues ah a cang le malte hmuh daan le pom daan a kalh aw caan vek cu a um phah theu, cu lo dang cu Malaysia lo bak hitivek Chin mi pawl lungrualnak a um pei maw tiah ka ruat. Ziangahtile kan tongaw ringring ih information share nak khal kan nei tik ahle UNHCR kuttang ah mah le miphun hrang ciar tuan kan si tikah buainak ciamco cu a um nawn lo tluk si ko.

CT: Malaysia Chin mi pawl lungrual tulnakah ah nan lungrual khawm thei in na hmu maw?

Atlun ih ka sim zo bang in Chin issue (biaknak, beunak hawl) thu le hla pawl ahcun kan lungrual nasa so khaw.

CT: Chin Mino pawl hrang ih na saduhthah in sim thei pei maw?

Humm!! Atam khop mai! Thil rengreng hi a that lam ih thlir thiamtu kan si ding ka beisei. Negative perspective kan nei tam asile ziangkim kan tuannak ah tihnak, beidon awlnak le hlawhtling lo nak a rah suahter. Cule Vision nei ih to men siloin kan neih mi Vision ah feh in atak ih tuansuaktu kan si ding a thu pi tiah ka ruat.

CT: Cun, Calai lam pawl tla lo sut sehla? Malaysia ih Thuthang Kawhhran le Fellowship le Pawlkom zawngih suahmi pawlih tangkai zia le hmual a neih zia pawl in ruah aw?

I sutfuh nasa, hmanten keimah khal cuih kawhran le fellowship pawl ih suahmi thuthang pawl ruangah Chin cangan le siar ka thiamnak a si. Kum zabi/zabu 21 sanah media in mi thinlung a luahkhattuk lawnlam. Curuangah a tangkai zet ih pawlkomnak le thu hla simthannak le theih awton awlnak bik  innpi pakhat a si. Cule media in kan Chin mipi pawl lamzin dikah kan hruai suak thei ding timi zumnak ka nei.

CT: Calai le thuthangca pawl nan suah daanah na lungkim maw? Tlaksam mi le hmasawnnak pawl?

Chin ca ih suah mi thuthangca tawkfang lei le siar ding a um nan casiartu duhhnak in kan mal deuh laiih poi deuh. Mino pawl lawnglawng hohan deuh in suahmi thuthang ca a tam ruangah thanso lam a pan vivo in ka hmu.

CT: Permit nei ih Malaysia thleng le Permit nei lo ih thleng pawl tuar mi harsatnak pawl?

Ala!!!! Permit neicu cabu an neih ruangah kaih le khih tih ttul loin huaisen zet in an suak vak thei,asinan an thlahlawh deuh ngaingai. Athen hrek khat cu Agent pawl in Kawlram um laiah sunmang makzetzet an sim theu ih an thleng ngaingai tiklen a dangpi si sal ih harsa ton mi khal an tamzet. Curuangah cabu ihsin suahsan an tamzet. Permit nei lo ta nana cu angki dum nawn hmuh veten dawp le tlan ding man ringring asi ko. Asancu palik pawl in ankor rawng hi dum-dup nawn asiih mi an kaih le thawng ih thlak hnak in sumsaw dil lole neih mi laksak an hmang theu. Ramleng thlengcia Malay um dah pawl cu kan hnak khal in an thei sawn men ding. Mihrek cun palik pawl hitivek nawhthuh ei an thiamnak khal hi Kawlram mi pawl in zirhmi asi tiah hnisuah capoh thungai an rel theu.

CT: UNHCR in beunak hawlpawl a zohdaan ah na bulpak ih na hmuhdaan ah na lungkimnak le kimlonak pawl?

UNHCR zung in beunak hawlpawl in zohdaan ahcun sawisel ding ciamco ka hmu tuk lemlo, asancu kum-2002 ihsin 2010 karlak ih Chin mi beunak hawl pawl kan nuntu khawsak daan kan dinhmun le atu kum-2011 dinhmun vun zohsal ahcun tampi zalennak a um ticu el theih asilo. UNHCR le acozah tuanvo nei pawl thurel tlangnak le tuan khawmnak an nei leuhleuh zarah Malaysia in UN-1951 ah sign tthut mi ram asilo nan that lam a pan vivo in ka thei. Mihrekkhat in lungkimlonak a phunphun an nei men thei, asinan tuanvo neitu pakhat dinhmun in vei tampi cu UNHCR tuanvo neitu lam sisawn loin kan Chin mi pawl ih timtuahnak nei lo le sambauhnak ruangah buainak kan tong mi a si sawn tiah ka hmu.

CT: Malaysia ih laimi hruaitupawl na hmuhdaan ah an mawhphurh an hlen tin na hmu hai maw?

Hmm… ka hmu daan lawng ka rel ding ih Chin mi hruaitu pawl social lam pang ahcun ka neh aw nasa in ka thei ih, amah lawngte Chin mi Zuri tampi ka hmu tikah community upa pawl tlunah a tthumaw maw lole biaknak lam hruaitu pawl hnenah so a tthum ding tin ka ruat theu. Curuangah a kaphnih hruaitu pawl in himi Chin mi zuri sabah thu ahcun kan tlasam veve in ka hmu.

CT: Nangmah thulam losut sehla…Malaysia ah ziangmi na tuah bik?

Aw! Mi bangran vek in pumcawmnak hawl in kum tawkfang Bakery lam ah hna ka tuan hnuah, Pathian khuakhang le lairelnak ruangah kan Chin-Falam Refugee Organization ah diplomatic coordinator dinhmun in kum-2 lenglo ka miphunpi pawl ka rian.

CT: Ram nuam pan in na zam tum tivek kan rak thei.

Pathian in damcahnak i pe ding ih ramnuam ti siloin ramthumnak lam sawn ah ka feh ding ti seh la….hehehehe… USA hi Chin mi pawl in vanram tluk ah ka ruat  lole ramleng um hi mi neinung tuktuk ding le nun nuam emem ding tiah ahleice in Kawlram lam ihsin kan ruat theu mi cu a rak si lo thu ramleng thlengcia pawl in an thei nasa ding ka zum…Pathian tel lo cun ziangvek ram nuam le ramtha kan va thlen hmanah tican ziaza nei zik hran lo, curuangah Kawlram lam um u le nau pawl ramleng thleng nan innsang,suahpi le sungkhat pawl in Pathian nung an phatsa/ thei lo in an um lo ding in nasaten thlacam sak uh tiah forhfialnak nei phah ka duh.

CT: Na fehsuak hlan ah Malaysia Chinmipi hrang na taanta duhmi ziang a si?

Pathian ttihzah in hruaitu pawl ih hruainak tangah vuihram lo ten hlun hnianghno le pumpe ih hnatuan pawl thapek le sawmdawl thiam in zohman mah le hnam ah buai loin Chin mi sinak ah pumkhat vivo dingah   thucah taanta ka duh. Cule hnam te nau ah buaipi lo ding, Chin mi ah lungrual ten kekar vivo ding hi a si.

CT: Thudang daih lo sut sehla…zaanah lo phone thuptu fala lolen sms text lo kuat thuptu fala na nei maw?

Hehehehe!!! Ziangtin ka lo sim ding aw!!!!! Um thul….hmmm…cule um lo thul…. Pathian in ka hrang le ka miphun hrangah thahhnem santlai mi hnakruh tha te i pe ding ka hngak rero lai.

CT: Chinland Today tuanvoneitu na si vekin CT hrang sunmang na neihmi in ruah aw?

CT hrang ah sunmang kan neih mi tampi lak sung ihsin BBC, CNN le adangdang larsang zetzet mi web pawl vek si vivo thei ding ka beisei. English version thawn khal post thei vivo sehla. Cule ramsung Kalay-Kabaw le Chin State lam ih thuthar human rights thawn a pehparmi thu pawl khal post thei vivo in hardamnak lam le perspective/article tivek lam pang khal nei tam vivo thei sehla duh a um. Live in zoh thei dingmi interview lole broadcast news vek nei thei sehla ti khal saduh ka thah. Media in kan Chin mipi pawl lamzin dikah kan hruai suak thei ding timi zumnak ka nei.

CT: Cangan thei zet pakhat ihsin cabu suah na tum maw?

Cangan thiam ciamco ka silonan Chin mi hrang atha, milaw dingmi ca pawl cu letling vivo in suah thei sehla cu ka duhzet. Sinan, cangan le cabu suah tihi thil awl sam asiloih tampi zir ding ka nei. Atu khal ah thiam lo cing te in Pathian Ton Na Man Zo Maw? timi mirang version ihsin Chin version ah ka letling ih Malaysia ahcun mipi hnenah mission hrang tumtahnak thawn man nei lo in zemdarh a si. Kawlram ahleice in Kalay-Tahan lam khal ah siar theih in a um leh ko ding.

CT: Malaysia Chin mi tlun ih na hmuhdaan in hlawm thei pei maw?

Malaysia um Chin mi tamsawn ka sual lo asilen 98% cun UNHCR ah beunak hawl in ramthumnak feh ding in nun khawsaktu kan tam. Kawlram khal ah harsa,Malay khalah harsa ih ramthumnak khalah harsa thotho. Ruahnak le hmuh daan tampi a um mi lak sung ihsin pakhat ih ka hmuh mi cu kutthiam (skill) zianghman tthitha nei lo, fimthiam zirnak nei lo le vision&goal nei lo in kan um ruangah a si tin ka hmu. Malay um innsang 100 pawl kha thaisun ah ziangso na suang ding tin vun suh banghnik sehla innsang 10% in thusuh mi let theitu a um le cu lungawi um tuk lam ding tin ka ti theu. Zianghman timlam nak nei lo in kan nung tikah hnamdang le miphun dang vek mi neinung si ding a harzet ih mumal nei lo in kan tikcu caan a cem theu. Kan thinlung khua ruahnak khal ah hnatuan neitu lam si tum loin mi ih hlawhfa si ding tawk in kan di a riam theu hi poi ka ti zet. Chin ram thanso ding kan duh ahcun mi fimthiam tampi kan tul rualrual in neinung tampi (business man le owner) khal kan ttul fawn.

CT: A lo pehtlaih duhtu pawl hrang pehtlaih thei daan ding mipi hnenah na pe thei pei maw?

 

Pe thei tuk male, davidnuntho@gmail.com ahle David Nun Tho tin facebook ah in hawl thei ih phone thawn pehtlaih duhtu kan um pang asilen +3178590162, 3175507816 (Indiana polis,USA) ah pehtlaih thei a si ding.

CT: Thusuhmi pawl famkimzet in sangsak mi parah lungawinak simcawk lo kan nei.

Aw!!! Keikhal Pathian in damnak i pe ih thusutmi pawl letsal theinak caantha ka ngah ruangah ka lungawi ih a siartu zaten tlunah Pathian hnen ihsin ra mi hnagam daihnak  leng hram seh tiah thalza ka cam fawn a si.

Mai Lal Rin Pui Interview

CT : Na hmin ngai le duhkawh in sim thei pei maw?

An : Mai.LalRinPui…..duhkawh nak Maipuite a si …..

CT : Na nu le pai hmin, unau paziat nan si ih tufang khui ah na um?

An : Pa Lal Nei Thang & Nu Lal Nei Eng an si…. Unau (5) kan si…..Mi pa 3-Nunau 2 kan si……..Falam Peng Bualhre Khua kan si ih a tuah cun Latpanchaung ah ka um…

CT : Tufangte ah ziang khawhhran ah na um ih ziangmi dinhmun in zianghna na tuan?

An : B.P.C .khawhharn ah ka um. Zaihla thawn Pathian ih tul a ti nak hmun ah rawng ka bawl…..

CT : Ziangtik kum ah piangtharnak na ngah ih zo ih thusimnak in titeh in sim thei pei maw?

An : 2002 kum ah Evan.Thanzual hmang in Pathian hnenah lungawi nak ka nei…

CT : Ziangtik in zaihla thawn rawngbawl in na feh suak?

An.2001 in zaihla thawn rawng bawl in in sawmnak hmun tinah ka feh suak.

CT :  Ziangmi hla in mipi in an lo thei thawk? A phuahtu teh zo a si?

An : Evan Tialuk hla phuah mi “Thihahthihpitlak nunah nunpitlak” ti mi hla hmang in a si…

CT :  Ziangmi “Album” sung ah hla na sak hmaisabik?

An : G.E.F Pawl ih tuah mi “Jesuh ka lo duh” ti mi Album sung ih “Phoih uh la feh seh” ti hla kha ka sak hmai sa bik…………

CT : Nangmah te sak mi (single Album) paziat na nei zo? Cun mibur (Groups) thawn sakmi teh paziat na nei zo?

An : Single cun “Tlaidah lo Pathian” ti mi Album a si. Groups ah cun (8) ah ka sak.

CT :  “Album” thar suah bet vivo ding in timlamnak na nei maw?

An : Tu dinhmun ah cun a thar dang tuah ding in timtuahnak aum hrih lo, nan Pathian ih rem ati ah cun thinlung te in ka beisei vivo ko.

CT : Studio sung le a leng ih hlasak hi danglam in na thei maw? A um le in ruah thei kem?

An : Danglam deuh cun ka thei. Studio ta cu um ringring ding a si tikah ttan kan la deuh ih kan u-luk. An thilri hman mi tla a tha deuh …a leng ih kan sak cu thiam ciamco hnak in mi ih thazang an ngah ding hi thupi ah ka ruat.

CT : Studio sung ih hla na sak zik ih na timtuah dan in sim thei pei maw?

An : Studio ka luh hlan ah ka nunnak le ka hlasak ding mi hla Pathian hnen ah ka hlan. Cun, aw ti se thei ei in ka theih mi pawl ka hrial.

CT : Pathian hlasaknak thawn rawngbawl ih na fehsuak tikah dawnkhamtu maw thazang petu na nei tam deuh?

An : Pathian zangfahnak zar ah dawnkhamtu ciamco cu an um lo. Tha in petu deuh hlir an si ih ka lungawi zet.

CT : Rawngbawlnak ih har nati bik mi le nuam na ti bik mi in sim thei pei maw?

An : Pathian thlarau ih hna a tuan lo nak hmun hi har ka ti bik ih …Pathian  puanawk nak hmun hi nuam ka ti bik…

CT : Ziangtik tiang rawngbawl in hlasak na tum?

An : Pathian in rem a ti tiang a si ding…hehhehhe…

CT : Rawngbawlnak ah Hla ih hmual a neih ziang in sim thei pei maw?

An : Hla hi Bible sungkhal ah a tel ih Pathian in thlasuah a pek ahcun a sak tu lawng silo in mipi khal lungawi mitthli tiang luang ko in hmual a nei ve.

CT : Pathian hla ah hla nung le hla thi a um ve maw? Na hmuhdan in sim thei kem?

An : Hla ah cun a nung le a thi cu a um hran in ka thei lo nan Pathian ih hman mi cu a um deuh in ka thei.

CT : Kanram sungum Pathian hla phuahtu ah zo na duh bik?

An : A phuahtu mi nung ah cun duhbik hril ding ka thei lo ka duh theh hai….

CT : Kanram sungih Pathian hla saktu (singer) sung in zo na duh bik ih ziangruahah?

An : Saya Biak Hlei Sum ka duh bik ih ziangah ti le a nun hi zohthim tlak ka ti.

CT : Na sak zomi hla sung in ziangmi hla na duhbik?

An : Ka duhbik mi cu Evan.S.Tha Nei Fai ih phuah mi “Bawipa’n in siarsak” ti mi hla  ka duhbik….

CT:  Ziangah “Love song” na rak sak lo? A sak pawl teh ziangtin na hmu?

An : Kei cu Pathian in hla ih rawngbawl ding in in kawh ruangah ka sak lo…leilung tlun a si vek in “Lovesong” hi sual in ka hmu lo. Curuangah “Lovesong” hla sak pawl hi tu hnak ih mawi le tha in an sak theinak dingah tha ka pe duh a si…..

CT : Kanram ah zaihla thawn Pathian ram a kauh sinsin thei nak ding ah mino pawl hnenah thucah tawi na sim thei kem?

An : Pathian hi pakhatnak ah ret sehla, cun thlacamnak thawi pumpek sin sin kan tul in ka hmu. Cuhleiah aw ttha lawng si lo in aw remdan le mipi hmai ih taksa cangvaih dan pawl hi santhar nonawn pawl in nasa zetin kan zir a tul lai in ka hmu. Curuangah ttan kan la tlang cio pei uh.

CT : Thangthar nonawn hlasak pekte pawl ziangtin thazang na pek ding?

An : Pathian hnen ah hlanawk-nak hi uar phot sehla Pathian cun hman thei lo mi a nei lo. Aw tthat le hla sak thiam a thupit rualrual in rawngbawl nak ah cun thlarauthianghlim ih thuam hi a thupit bik.

CT : Zunghruk lo buntertumtu na nei zo maw?

An : Pathian ih remruat mi thawn kan tong aw hrih lo a si ding. Ka zunghruk buntawk theitu an um mai ka beisei hehehheh…

CT : A lo pehtlai duhtu hrangah na  ID sim thei pei maw?

An. rinpui08@gmail.com……Facebook rinpui08

CT : Kan lo suhnak pawl ttha te’n in sangsak ruangah kan lungawi.

CT : Kei khal ka lungawi.

Mai Bingbi Par Interview

Mai Bingbi Par Thutawi

Hminpum: Mai Sui Ngun Par
Duat kawh: Suikuk, Kuk, Kuh
Suahni: Zarhpi ni (24. 10.82)
Suahnak hmun: Falam canbary veng ka pi inn
Nu le Pa: Revd. Don Hre Dun (MUlukolh) ,Pi Zing Cuai
Unau zat: Ka ta le pahnih Salai Jerry Ram Lian Thio, Joe Thian Kip Ceu(  Demo Lemlawi)  le kan nau ta bik Mai Ann Zung Len Cer ( Ai Thang Vel) le kei mah thawn pa 4 kan si.
Umnak: MRTV quarter Tatkone khua Naypytaw ,Kawlram.
Qualification: BTh. ( ZTC), Burmese distant in ka zir lai.
Rawlhmeh duh bik: Laisuan hmuah hmuah le mak phek phom.
Hobby: ca siar,Ca ngan, Hla ngai.
Leitlun ih damsan: ka nu le ka pa
Cabu duhbik: ka siar ban tawk cu ka duh thluh ,duh bik ka nei lo nan ka duh daan bial te an dang aw a thuhla, a cangan daan, a cafang hman, a cabu design, a zuksuai, rontheih mi (tmk. Dictionary  tvk.)
Harsatbik  can le nuam bik can : Pathian le ka insang ruat lo ih kei mah lawng rori ka ruat caan hi ka hrang ah cun caan har bik a si.ka nuam bik can cu kan sung  kim te ih hni suak  kan sai tlang can ( kan sung ten hnisuak sai kan hmang)
Favorite song: Ka ngai hrih lo mi tla an tam pi lai ruang ah  duh bik ti ih simding ka nei lo, awnmawi ah cun Rock sungkua, blues, alternative pawl hi ka duh cuang a sak thei khal ka duh.
Thuken: Pathian in a thei.
Hnatuan: Broadcaster (Myanma radio, Chin program)

CT: Ziangtik in ca na rak ngan thok?

MBP: Ca ngan thok daan Phun 8 ka kai lai ihsin  catluan ngan hi tlawng ca a si tiah ruat lo in peih zet in ka rak ngan theu. Phun  9 kan kai ah rual pi pawl in a thulu pek in catawi te te in ngan ter theu .Phun 10 ka phit kum ah result suak hngah lai ah nunthuleng ka rak ngan thok.

CT: Mai Bingbi Par timi hmin na rak ngah le a sullam?

MBP: Hmai sa bik ih nganmi nunthuleng Hmai sa bik ih ka ngan mi nunthuleng hi kawl in ka rak ngan ih Myitta tamann   ka rak kuat cutin result lawng a suak ih ka nunthuleng cu a tel lo. Bible tlawng kai ka thok kum ah MIT tlawng ta pawl ih suah mi “Dawn”  magazine ka rak lei ,a content ah “ hri phang khat …..” ti ih ngan aw mi ka hmu a ngan tu ka zoh zang zang ih Kezi Shia Mon ti a si ka lung awi daan cu a mak.Cu mi lai ah ka rual pi Pi  Rin le Tin Tin an rak um in rka lungawi pi ve zet . Kezi Shia Mon ti mi hmin cu tu ni tiang ka hmang nawn lo.

CT: Bezai fing ziat le Nunthuleng paziat na rak ngan zo?

MBP: Kawl ca ih ka rak  ngan hmai sa bik nak hi a tu ah ka ruat sal ih cumilai ah  lai ih ngan mi nunthuleng hi Salai Ram Ling Hmung ih ngan mi pakhat hnih fang fang lawng ka rak siar lai naan kawl ca cun ka rak siar tam zet zo. Curuang ah nunthuleng hi kawl ih ngan a awl sawn tiah ka rak ruat a si hmang.

CT: Na ngan zo mi Bezai le Nunthuleng ah na duhbik mi?

MBP:  “ Hri phang khat cat aw” ti mi ka nunthuleng tel nak magazine a tawl rel tu ah Saya  Phun Hram Awi a rak tel (a tu Revd.) . Cutin MIT ihsin tlawng a theh kum ah FBC Falam ah hna a tuan ih Cerhti magazine hrang ah nunthuleng in rak dil, a nih hi cangan tu pakhat din hmun ah ret in I kom hmaisa bik tu a si.Cu tin “ Duhmi ” ti mi ka rak ngan a thulu pek ding khal ka rak thei lo ih Salai Cung Uk Peng ih bezai ka siar nak ihsin ka lak mi a rak si ,a thuhla cu a dang aw .Cumi hnu rei lo te ah FBA Thang Tsin magazine hrang ah nunthuleng in dil ve cih cumi lai ah Revd. S Nun Uk nih biak nak lam u pa tam pi hmai ah “ na thiam tak si, kan lai mi nunau ca ngan an mal tuk, ngan aw ngan aw a tha ” tiah tha I rak pek ih cu tin kei khal lai calai tiluan ih  ka tel vivo nak a si.Cumi lai ah cutivek tha pek nak pawl rak co ngah hlah seh la Bingbi par hi a nung rei lem lo tla a si thei.

CT: Bezai le Nunthuleng ah khuimi sawn na misa deuh? Ziangruangah si pei?

MBP: Cerhti hrang nunthuleng ka ngan ah hmin ziang ti ih pe aw ding ka rak thei lo, Bible tlawng ah cun “ Nay Hnin Kha” ti cu ka hmang zo nan lai hmin ka duh fawn, cu tin ka ruat rero lai fang ah ZTC picnic zinghmuh tlang ah kan rak feh Bingbi an par nasa lai fang  te a rak si, cu tawk ah ka rual Pi Rin in  “ Hei! Sui kuk Bingbi par ti awk hmen ” tiah I rak auh ih kei khal in ka mithmuh ih Bingbi par le mawi ka ti tuk ve fawn ih lung awi ten cu mi ka hmang cih, ka pa khal in a mah ih pek mi tluk in I duh pi ve.

Pi pu pawl in ziang ah Bingbi par tiah hmin an rak pek ti cu ka thei ve lo nan a nun cu ka uar zet tlang sang, lung kham lak le mi ih hmuh lo nak tuupi sung ah har zet ih nung mi a si tin ka hmu ,cutivek hmun khal ah a mah a caan te ah a par tho tho, kei khal cu vek si thei ka duh ve zet. Ka ruah nak a dik maw cu ka thei ve lo nan Mai Bingbi par ti cun ka ti aw dah lo  a mah pangpar rori  sunlawih nak ah tiah Bingbi par tiah ka hmang sawn theu.

CT: Bezai le nunthuleng na ngan zat?

MBP: Kawl ih ka nganmi nunthuleng 30 lenglo a si ding.

CT: Biazai na rak ngan thok daan tla?

MBP: “Nay Hnin Kha ” hmin in cu tlawng in phar tar ca ah ka rak ngan phah phah, cu tin Bible tlawng ah Pu sui( Zunphir ) rual pi Salai Cung Bik, Salai Bawi cung le Aa Cer thawn kan kom aw, zingkhat bazaar zin kan phei tlang lai ah Pu Sui le Awi pi (Salai Zing Mang) kan tong ih an bezia cabu suah tum thu an rel ih Pu Sui in “ Hei! ngan ve aw ca na ngan theu ka  thei ko cuh” I ti ih cutin Van Cung Thaihlio calai bur sung tel ah ka lut ih “ Ka beidong ” ti mi bezai ka rak ngan ve.

CT: Na nunthulengih na duhbikmi le na sinak?

MBP: 2007 pa ni sunlawih nak ah FBC, Yangon mino khawm ih phai ding ih ka rak ngan mi bezai te hi tu ni tiang ka duh bik. Nunthuleng ah cun ziang vek ka si ti a si le, ka nu in fa pali in nei ih kei hi “sang deuh aw la a tha nan” I ti ih ka ta pa u pa deuh hi  “mi hmaisong nei tuk hlah aw la” a ti theu, a nauta pa la la le  “hi hnak in fiang deuh in tong aw la” a ti ih kan nautabik nu cu “na san le na ngo hi na u seu thei aw la a tha nan ” in ti ciar theh kei khal nunthuleng thu ah cun ka nu vek ka si ve.

Bezai le nunthuleng misa “Cumi na bezai kha..”  ti tu hnak in ka nunthuleng thawn i thei tlang tu an tam sawn. Cuhnak ih in thei tam sawn daan tla cu hni a suak tuk ti a si ih………..nan nih in teh ziang tin I hmu ti thei ka duh ve ngai ngai.

CT: Vankau Arsi Mekazin, October 2007, ih na nunthuleng “Falam ah Ka Um” sungah Falam khaw sungih minopawl dinhmun tam nawn na tarlang.  Tui sun ni ih Falam minopawl na hmuhdan?

MBP: Si “Falam ah ka um” ah khan Falam mino din hmun tam nawn ka rak langter ngai, ka nunthuleng a tam sawn cu Falam rim an nam thluh ko, cu mi lak ah Falam mino pawl ih khua le ram an duhdawt daan le khua le ram hrang an zuam daan pawl ka ngan hrih lo ih hi hmun ihsin ngai thiam ka dil. Kha mi ka ngan mi ah khan hnatuan nei lo ih a to men khal dawt um zet in ka rak ngan, sinan a tu ah cun an hrang ah result pakhat khat tal suah pi lo ih ngan ding ka ngam lo. Kan khua kan ram ah ziang tin hnatuan um ding in kan tuah ding ti mi thusuh nak pawl hi ka let thei lo ding ruang ah thei aw ter lo ih ka um tla a awl te. Cu mi lai ih falam mino pawl le a tu ih falam mino pawl hi an mah kel te an si ko nan kan khawruah a dang ruang ah kan hmu daan a dang tla a si thei. Si lo le a tleng aw lo mi dinhmun ih a um mi mino pawl ih thaw thawt nak an hawl daan a thleng aw tla a si thei. A tu ih ka lo sim thei mi cu Falam mino pawl an thaw pi suah nak ding tha a ruat sak tu kan tul.

CT: Nunthuleng ngantu si dingin ziang mipawl a tul?

MBP: Nunthuleng ngan tu si ding ah cun nunthuleng a duh tu a si a tul, ca a siar tam tul ding, ca a siar tik khal ah a thuanthu lawng zoh lo in an ca ngan daan khal tha ten zoh thiam zuam ding, cun ziang hmuah hmuah that lo lam ih zoh a hmang lo tu khal a si a tul ding a bang, cu lo cu sim ding ka thei lo. Aw! awl te ih beidong a hmang lo mi tla si seh la.

CT: Nunthuleng na ngan tikah ziangvekin timtuahnak na rak nei ih, ziang mi kha na rak ralring theu?

MBP: Nunthuleng ka ngan tik ih ka ton theu mi Nunthuleng ka ngan tik ah ka nu ka pa ,ka u ka nau  le ka rual pi za ten tha in pek ih ka hrang ah cun kiang kap ruang ih harsat nak cu a um lo,  nan kei mah ih ka feel ngai mi si lo in mi ih in sim mi thuhla nunthuleng ih can ter  ka thiam lo mi hi a har zet. Mihrek khat ih in sim mi an hmuton mi pawl  ngan tha an tam pi nan ka ngan thei lo mi hi  a poi ka ti zet.

CT:     “Nunthuleng cu phuahcop thuanthu men a si ih siar a tlak lo” titupawl hnenah ziangtin na let duh?.

MBP: “phuahcop ngan khal ol hlah khaw” phuah cop thuanthu siar a tlak lo an ti a si le a tu tiang ih nunsimnak ah le zoh thim ding ih kan hman, kan zir rero mi Aesop ih “Ram ui le sabit rah, Putar pa le fapa pa thum” pawl teh khawi kan heih ding. Cun leilung pi ih a buai pi mi Gone with the wind, Romeo le Juliet, Robin hood pawl teh?

CT: Calai hrangah siseh, milai hrangah siseh, nunthuleng a thu pitdan?

MBP” Nunthuleng cu calai a famkim ter tu a si tiah ka hmu. Cun nunthuleng hi rak um hlah seh la milai nun ah um a har sin sin ding ka zum. San thuanthu tam pi khal a hlo ding  tiah ka ruat.

CT:   Ziangtik ihsin ca na rak siar thok? Cule ziangvek lam ca na siar tam bik?

MBP:  Ka ta pa nau ta deuh ka um phah ah shwetaew sung ih thuanthu kha voi khat siar ah ka siar theh ih ka rak lung  awi zet mi hi ka mang ring ring ,cu hnak ih ca tawi cu ka rak siar zo ti nak a si.  ka ta pa hi  88 ah a suak si khawh kei 82 ah ka suak ih ,ka ta pa kum khat a ti in tuat men seh la ka kum 7 ah ca ka rak siar thok zo si ding. Nunthuleng hi ka siar tam bik, a sinan a tu ah cu radio a ngai tu pawl hrang ih thathnem pi ding mi pawl ka siar tam vingvo.

CT: Tufang kan calai dinhmun na hmuhdan le kan calai a thanso sinsin theinak dingih ruahnak na pek duh mi?

MBP:  “Kan calai dinhmun hi a thangso vivo, a thanso sin sin nak ding ah cun cu tin kha tin” ti ih simding ka thei lo. Ka hnak I doh tu cu a um cu mi cu magazine tivek hi pawlkom tam pi in a pak pak ih kan suah ciam co mi………

CT: Bezai cabu bu ziat na rak suah zo?  Bezai/nunthuleng cabu ih suah dingin tumtahnak na nei maw?

MBP: Bulpak ih suah mi  pakhat te hman ka nei hrih lo, rual pi pawl thawn cu Tlangzim meikhu le FIDI bezai cabu, cun tlawng kai lai ih kan rak suah mi pa khat hnih te khal cu a um ko. Nunthuleng khal Cung Ngai ih “A tap mi mitthli” cabu ah ka  ngan mi pakhat in telh sak ih cu mi lawng a si ko. Si! kei mah ten nunthuleng cabu suah leh ding cu ka duh ko, Nhgepi khal in suah thlang ding in l ti rero. Zunphir khal in a zuk suai ding a ral ring aw zo nan……J

CT: Vankau Arsi Mekazin, May 2009, ih na ngan mi “A Cui Ni Khat” nunthuleng ahkhan mipa suakthuan tlawngta pakhat ih feeling kha thuk zet, kimcang zet le cipciar zetin na rak ngan. Khavek kha ziangtin na rak ngan thei?

MBP:  “A cui ni khat ”  rak ngan suak daan cu hi tin a si ti ih sim tul pawl a si deuh. Saya MyaThan Tinh ih kawl ih a leh mi J.D Salinger ih Cacther in the Rye ka siar nak ihsin a ra suak mi a si , ka rak siar hmai sa bik lai ah cun cu ti ih nunthuleng ngan ding tiang cu ka rak ruat lo ,cu tin ka siar hnu rei pi ah Salai  I Bawi Uk Thang thawn kan ca siar mi pawl kan rel tlang nak ah cumi nunthuleng thu ah kan theng ih siar sal duh nak ka nei ih cu tin ka siar sal nak ah hmai sa ka siar lai ih ka hmu daan thawn a bang aw lo in ka hmu bet mi cu tlangval pek te pakhat ih feeling hmang in milai tam pi ih zia za a lang ter mi a si. Cu ti ih ka hmuh nak ihsin ka ruat suak mi cu ka kiang kap ih thil cang mi le ka hmu mi pawl hi tlang val pek te ih mit in ngan ve seh la duh a nung zet mi nunthuleng a ra suak ding ti mi a si.Tlang val pek te ih kiang kap thei a duh lai fang mi a thinlung le thuh a nei hrih lo mi a ruah nak , pheh a nei hrih lo mi  a hmu???h daan pawl hmang in ka ngan mi a si. A thuan thu feh daan ka duh zet ih cu mi vek ih ka ngan mi cu a si . A kiang kap le a thuhla cu an dang aw ti a siar tu in nan thei ko ding . Cun cutluk tiang ih tlangval pek te ih feeling pawl ka ngan thei nak cu mipa rual pi tam ka neih ruang ah a si ih ka ta le ih character khal an tel . Ahlei ce in Ka rual Lal Biak Sui te inn tang ah phun 9 tlawng ta pawl an it ih ,an suh an soh ka hmuh hai nak khal in tam pi I bawm.

CT: Upattlak na ti mi minung hi zovek an si pei?

MSP: Upat tlak ka ti mi pawl hi pakhat le pakhat ka u pat nak an bang aw lo hnawmpung sung fek fek lawng ih  hnawm  a hlon ruang ah, eco- concern a neih ruang ah, a nupi le a fa te a duhdawt ruang ah, zuutama pasal thin sau ten a kilkhawi ruang ah, mi ihthluak a fir lo ruang ah, a sual pang mi thil par ah tuanvo  la ngam ruang ah, mi dang ih tuar nak a hlawm thei ruang ah, meeting ah  a thu fek fek lawng a ti lo ruang ih mi zuar thlai a hman lo ruang ah, mit hmai ngah duh ru  thil ti thei pawl hnen ih mithmai ngah ding ruat lo in mi harsa an ti mi pawl lam  ih a tan ruang ah, mi tam pi thei fek fek lawng ih hnatuan tu a si lo ruang ah ti vek in an tam pi … ziang vek hnatuan khal a si le a thiang mi a si poh ah cun ning zak lo ten a tuan ngam ruang ah, a par thlen duh ruang ih mi nam thla tu a si lo ruang ah,  a tuan vek ngai ngai lawng in a tong ruang ah tin…..ka u pat vivo hai ka rel vivo le a cem thei lo ding ih ka hrelh pang mi tla a um ding curuang ah hi hmuah  si hrih  seh.

CT: Radio Broadcasting ah hna na tuan tin kan rak thei. Himi na hnatuannak thuhla le na hmuhton mipawl tla in hlawm aw.

MBP: Radio Broadcasting ah hna ka tuan Si, cozah radio broadcaster ka tuan. 2009 Nov 2 ni ihsin ka rak tuan thok ih 2011 March thla ah permanent in pek.Kan awsuah nak ah mi pa 5 kan si ih kei hi junior bik ka si. Umm! kan hna tuan nak le ka hmu ton mi lo sim seh la cu ,  hi tawk ih ka tuan thei nak hi Pathian ih thlaw suah le U Sap te ( I Love Myanmar) ih duh sak nak ruang ah a si. Salai Phun Zam ( Van Than Zam pa ) hnen ah hitawk ih tuan ding milai an hawl ter , broadcaster ding cu a si ih , lai ca le lai tong thiam le a tul ,kei hi announcer tuan  ka peih zawng a rak si , thal tlawng pit ah nau hak pawl laica tla ka zirh phah si , hnatuan le ka nei lo ,a nih in le mi hawl ciamco nak can a nei lo ih “ na tuan thei pei maw? ” ti ih a suh mi lak ah ka rak tel ve ih  cutin kei mah feh ding in kan rak remcang aw.  Hih hnak in rak nau hak deuh ning la ka tuan pek thla thum li ah ka mitthli le ka khak hnap thawn ka rak tlan sal teng teng ding. Cutluk tiang ih rak hut (huat a si lo ) mi ka si, a tu ah cun tuar man ka nei ka tuan pi pawl hnen ah ka nuam aw ngai ngai, ahleice in Pathian ih duhdawt nak sunsak ka thiam nak hmun khal a si, ziangah ti le hi nah ka thlen hlan ah cun I duhdaw tu pawl hnen lawng lawng ah ka rak um ih Pathian duhdawt nak ziang ka rak siar lo. Hi tawk ka thlen in Pathian in I duh ko ti mi ruat rori in thazang ka rak lak ih tu ah cun hi nah ah rak thleng hlah ning la ti ka ruah men ah ka thin a phang. Kan hantuan daan hi tlun lam ih broadcast daan ding in khaih sak cia mi a um, thuthang le cahram cu tlun lam ih in pek mi kan than theu .Cun rawl suan daan, nunphung , harhdam nak ti vek pawl hrang ah cun kan mah ten ca hawl in kan siar ih kan ngan, kan ngan mi an siar ih nan suah thei in ti in lai ah kan let hnu ah   kan suah theu. ( mi dang ih ngan mi suah ding ih sian zo mi pawl khal kan suah theu )

Lai ih kan leh nak ah hin lai ih kan neih mi dictionary pawl, kawl dictionary ,mirang dictionary   kan ron, kan suh ban mi kan sut hai..tu ni tiang a fam kim mi cu a si hrih lo, ruah nak pe tu le rem sak tu ding kan bawh ring ring ko. Aw suah nak a si vek in pih ni a um lo ih a rem cang daan daan in cawlh kan sawng aw theu. Atlang pi thu ih kan hnatuan daan si.

Kan hnatuan nak a thupit zia

Kan tong le kan calai kilkhawi nak hmun a si, cun nunphung le kan thuanthu kilkhawi nak khal a si fawn, kan awnmawi kilkhawi nak hmun khal a si. Kan aw suah a ngai tu hi a tam sawn cu khaw te ih um an si ruang ah kan mipi tam sawn ih theih nak le ruah nak a thanso ter tu khal asi, curuang ah a hmun ih aw suah tu lawng ih tuanvo lawng ah ruat lo in kan miphun za te ih thei pi ding mi a si tiah ka hmu. A tu ih in tan pi tu pawl khal kan mah in bawm lawng  si lo in kan miphun an khai sang rero mi a si. Kan lai awsuah nak hi hmakhat sung te thinlung a nuam ter tu entertainment  lawng si lo in thu theih nak a pe si, fimzir nak le asi si  thin lung le a hnem fawn mi infotainment le  edutainment  tha khal a si  a tul. Curuang ah kan mah lawng ih theih mi le hmuh mi le thiam mi lawng ring ding ah cun cozah ih in pek mi kan awsuah nak hi pam hmaih a um lo ding maw!

CT: ‘Duhdawtnak’ ti mi ih sullam hi ziangtin na simfiang duh?

MBP: Thu in suh mi ka phurh a rit zet lai ah a zaang khai te in sut ih an thiam nasa ka ti naan awl te ih leh theih mi a si ual lo. A tu tiang a hman ka thiam hrih lo mi Ka suah pi mi hriamhrei a si. “Duhdawtnak” ih sullam hi hlan lai pi ihsin a tu ih a um nawn lo mi milai pawl in cumi a si, khami a si an rak ti mi a si, a tu khal ah kha mi a si, cumi a si kan ti rero ,a thleng hrih lo mi can khal ah  a tu ih a um hrih lo mi milai pawl in khami a si, cumi a si ti ih an el aw lai ding mi cu “ duhdawtnak”  a si ka ti theu. Duhdawtnak thawn peh par aw ih pakhat ka sim thei mi cu “ can cu mi hmuah hmuah ih lungkim tlang mi a tha bik mi physician  a si, duhdawtnak ruang ih ngah mi hma khal a dam ter thei  nan a nun ter sal thei tu cu duhdawtnak lawng a si”.

Kei mah vek ih nunthuleng nganmi  si ding cu zohman ka duh sak lo, ziang ah ti le ca ngan ka ze ,ka daithlang ih nawt cop ka tul ring ring ruang ah. J ruah nak pek seh la ….kei mah vek in ca ngan ze lo ding ih ruah nak pek ka duh cun ca ngan nawt leuh leuh nan ttul ve pang khal le ca ngan I nawt ring ring ih khawi hmun ka thlen khal ah ka nunthuleng a ra lak peih tu Nhgepi vek rual pi le, ziang hman na ngan hrih lo maw kei ka ngan zo ual ti ih i zuam tu Cung Ngai vek rual pi ,cun na nunthuleng a tel lo cu a va poi ve I ti theu tu ka nau le le ka rual pi pawl vek nan neih ve a tul ding.

Cu le kei mah khal lai nunthuleng ka rak siar mal ruang ah lai ih ngan theih lo tluk ah ka rak ruat dah ruang ah lai nunthuleng ngan tu an um vingvo nak ding ah cun ngan cia tam pi kan hmuh a tul.

Kei mah khal zin hawl phah rero ka si ih hih zin ,khai zin tiah mi ka hmuh thiam lo..kan zum mi zin cio cu kan zawh san pei uh, a tha sawn mi zin kan hmuh khal ah ka zawh zo hnu hnu ti lo ten a tha sawn mi kan thlun pei uh ( a ol mi ka ti lo maw)

Nunthuleng ka ngan ding tik ah, a thok in  a cem tiang ka thuak ah ka ngan hmai sa theu, ka ruah nak ih a tlaung hnu lawnng ah cahnah ah ka ngan theu. Cun ka ngan hlan ah rual pi pawl ka sim hmai sa theu, a tu ah cu ti ih sim ding rual pi khal ka kiang ah an um nawn lo,aw ka hnatuan pi Salai Lian Ci cun ka sim ah cun I ngai sak theu ih  khal I pe theu…cun ka ngan mi khal I siar sak aw ka ti ih a tel nak magazine ka pe i siar sak theu ih ka hnuk a cat lo fang fang  .

MBP: A hlan ah cun nunthuleng ka ngan le a netnak hi ka rak  thlah hluah hlo men  atu ah cu ralring ding in ka ruat cat zo, tmk a hlan ah cun pakhat khat character tha lo a nei a si le ka tan san men nan a tu ah cun  nuncan a tha lo mi a tel  le that ter ta ding in ka ralring. An kedam, an hnipuan ka hruh ter mi le an hna tuan a kaih aw le kaih aw lo ti vek ka ralring, ralring lo in kan lemcang nu kha a um lut hnak ih a tam tuk mi hnupuan kan hruh ter pang le hlawh hlang ah kan can pang thei, cu vek in mipa tla mifir ah kan can pang thei.

CT: Nunthuleng na ngan daan, research a tul in na thei maw?

MBP: Ka ca siar mi tlang khat te khal ka hrang ah nunthuleng ngan nak material ah an cang  thei, Tmk “ Ka kiang ah an um dah”  ti mi ka ngan suak nak khal hi korea zatlan  pakhat ka zoh nak ih sin a si, suakthuan tlawng a theh lo in zonzai zet  ih hna a tuan nak ah a a rual pi pawl an ra ih, kanun nak hi suak thuan phunkhat te  ka ong lo ruang ah angki beh pakhat te sih sual mi vek in khawi tawk hman ah  a rem cang thei nawn lo ti ih pakhat pa ih tong mi ihsin ka rak ngan mi a si. A tutiang ka ngan mi ah cu research na sa zet ih tuah tul ciamco mi a tel hrih lo, kei mah te ih ka hmuh ton mi par ih ngan mi an si lai ruang ah a siding, kan ngan duh mi ih zir in research tuah cu a tul rori.

CT: Neita lam ah cahduh le sim duh na nei bet maw?

MBP: Nunthuleng ngan ka thok rero hnu ah Senhri magazine ah Mai Sokhlei par interview ka rak siar ih nunthuleng ngan tu pakhat dinhmun ah interview  sut mi si ve seh la tiah ka rak daw zet, tu ah ka sunmang pakhat thawk in khum sak tu CT. Cun ziangvek te ka ngan khal ah ka nunthuleng a rak siartu pawl, nunthuleng sung ih an hmin ka duhduh ih ka telh khal ah I to dah lo tu zaten,  Calai mi ah I cohlangtu calai unau nan zate, hi interview a siar tu nan za ten, calai lam zin ka rak zawh nak ka sulhnu zawt sal tik ih hrelh atheih lo nan, hi tawk ih an hmin ka telh lo mi pawl …………. hnen ih sim ka duh mi pa khat a um. Nan mah lo in Bingbi par a nung thei lo.

> Facebook ah Bingbi par tin hawl ka ol te.

Par Cin Mawi Interview

Thuhla Tawi

(1) Hminpum………………………..  Mai Par Cin Mawi

(2) Duat kawh…………………………. Cinte

(3) Nu le Pa hmin ……………………. Pa Sen Ro Sum le Nu Ngen Hlei Sung

(5) Suahnak hmun ……………………….. Selawn khua

(6) Unau zat         …………………………… 9; Mipa 3- Nunau 6 kan si.

(7) Umnak hmun …………………………… Falam

(8) Fimthiamnak lam ……………………… Phun hra

(9) Hobby                     ……………………… Hlasak

(10) Rawlhmeh duhbik …………………….  Voksa & Aalu

(11) Leitlun ih damsan ………………………. Pathian hnatuan

(12) Cabu duhbik   ……………………………..  Bible

(13) Favorite song   ……………………………. Gospel hla

(14) Thuken   ……………………………………… “ Leitlun hmunzakip ih  zaihla thawi Pathian hnatuan”

CT : Hla fingziat na sak zo?

PCM : VCD  sung ah cun 30 hrawng ka sak ding ka ring….

CT : Zo ih hlaphuah mi na sak tam bik?

PCM : Dorcas Lal Biak Eng ih hla phuahmi ka sak tambik.

CT :  Nangmah ten Album na nei zo maw?

PCM : Aw nei zo. “Lairam Deirel” timi Bawipai zarah ka rak suah dah.

CT :  Hla na sah hlan ah ziangvek in timlamnak na nei?

PCM : Ka hlasakmi in hmual a neih theinak ding ah, hla ka sak zik tinten Pathian hnen ah ka-aw le ka hla sak ding mi ka hlan ta ringring.

CT : Hla fingkhat byheart dingah ziangtluk na rei?

PCM : A hla ih zir in a si ko. A hrek cu awlsam te’i by-heart caan a um ih rei deuh cantla a um. A tlangpithu cun nahzi pakhat hrawng a si theu.

CT : Na aw zaihla hi ziangthluk hlan nak na nei?

PCM : Nitin ka thlacam nak le Pathian ka biak tinten ka aw zaihla hi a thupibik pakhat a si tin thla ka camcem ringring. Hmualnei zet ih zaihla thawi mipi nun cawmtu siding ah ka theitawk in ka biak Pathian hnen ah ka hlan ringring.

CT : Na hla duhbik mi te 3 in sim thei pei maw?

PCM : (1)“Uar sin ko ning” Evan.  Mang Siah Luai ih phuahmi. (2) “Nun a kim lo” Dorcas Lal Biak Eng ih phuah mi. (3) “Ka thlintawk in” Evan. Lal Eng Lian ih phuah mi pawl an si.

CT : Na nu le pa, na unau in hlasak lam ah ziangtluk in tha an lo pe?

PCM : Ka Nu le Pa, ka unau pawl in Rawngbawlnak ih ka tha a nau can ah in hnem, tha in pe, hlawhtlin caan ah Pathian hnen ah lungawithu in sim pi, hlasak tik ih umdan ding tiang in sim. Ka hlasak Rawngbawlnak ah ka Nu le Pa, ka unau pawl hi a thupibik ansi vekin thla in camsak ringring tu khal an si.

CT : Thaisun ihsin Pathian hla sak nawn lo ding lo tisehla ziangtin na um pei?

PCM : Pathian ih sakding ih ka thinlung ih hna a tuan ah cun ka sak thotho ding. Amah Pathian thuthu a si ko. A mah thangthat cu ka duhbikmi le ka dam san a sisi.

CT : Love song hi na sak dah maw?

PCM : “Lovesong” ka sak dah lo,sah khal ka tum lo rengreng. Pathian thangthat hi ka tum mi le ka duh bik mi a si ko….

CT : Love song hla hi mitamsawn cun Gospel hla thawn an sak kawp duh lo theu. Ziang tin na hmu ve?

PCM : Ka hmuhdaan cun “Love song” hi sual ka ti lo lawlaw. Asinan Lovesong saktu cun Love song sak in Gospel saktu cun Gospel sak lawlaw sehla cu mipi nun a neh thei sawn ding tin ka ruat.

CT : Hlasak thiam pakhat siding ih a thupi mi ziang a si?

PCM : Zuamnak hi a thupi tuk. Cule pianpi aw thla a thupi. Cun music lam theih deuhtla a tul ih a hla ih zirin sahthiam, salthiam khal hi a tul nasa in ka thei.

CT : Pathian hlasak thiampawl hrang ih theih tul na ti mi pawl teh?

PCM : Pathian thu le hla hi cu a rak mak nasa ih aw that le thiam ri-ngawt men in mipi nun a neh theih lo ruangah a thupibik cu Pathian hnen ih hlanawk tam hi uar cio sehla.  Cun Kan nun dan, kan umdan hin mipi nun neh sehla kan hla cun mipi thinlungah hmualneitak in hna a tuan thei theu. Pawrh le lawm men ah lungawitawk lo in a tul ah cun Bawipai ruang ih harsat, mualpho khal pah ngamtu si cio sehla. Kan ttawng te ih Pathian hla kan sak/phuah mi hin thlarau hlo tampi runsuah a si thei nak dingah Thlacamnak thawn kan zuam cio pei uh.

CT : Tlangval na nei zo maw….neilo na ti le thinheng tu ding an um pang kem?

PCM : Hawl theih lai ka si ko e a duh mi cun …..hehehhehhe

CT : Kan lo pehtlaih duh le?

PCM : Pathangkhan  No (305) Ph:07040465..Falam

CT : Facebook ih kan lo hawl dan ding?

PCM : thidacinte@gmail.com a si ding..

CT : Sim duhbet mi na neih le?

PCM :  A hmaisa ah cun atu dinhmun ih i thleng tertu ka Pathian hmin ka thangthat. Caan in petu CT pawl hnen khal ah tampi lungawinak ka nei. Nan tuanbangnak pawl Pathian in a letza in Thlawsuah lo pe vivo hramseh. Hmailam caan khal ah Pathian in mah le Talent in pek mi cio suah in Pathianram a karhzai theinak dingah siseh, kan khua, kan ram a thansoh sinsin theinak dingah theitawk suah in lungrualten tuan tlang cio uhsi. Nan zate parah tampi lungawinak ka nei. Pathian in Thlawsuah malza lo sawm hramseh.

Next Page »