Captain Protrero Ih “Laizao tawng” Nganmi Zirzoinak

Henry MangCaptain Protrero Ih “Laizao tawng” Nganmi Zirzoinak

(Henry Mang @ H.Sui)

  • Complied by Captain J. E. D Protrero, I A tiin a um.
  • 1914 ah Rangon ih printmi tiin aphaw ah a nganaw.
  • University of Toronto ih Library “May 7, 1970” timi tacik an khenmi a um.
  • Digital Microsoft corporation ih an tuahnak cu 2007 kum ah a si.
  • Preface ah “Cafang kimtein tuah thluh hrih lo a si. Nehhnu ih tuah ding a um le kan tuahsal pei,” tiin a um.
  • Cun, Preface ih a hmin a ngannak ah “J. E. D. Prothero, Captain, I.A, Superintendent, Chin Hills, Dated Falam” timi a um.
  • Azatein cahmai (page) 51 a um. Nithla ngandan le Roman number tiang a tel.

 

Cafang a hmanmi pawl:

a b d e f g h i j k l m n o p r s t u v w z

ng tz hk hl hm hn hp hr ht sh kl hkl hng htz

 

Vao-el (vowel) a hmanmi pawl:

a aw e i o u      a toi

a aw e i o u      a sao. (lukhuhte cafang parah a ret)

 

Hminsin: CV lawngah lukhunte a um thluh ih CVC ah cun “o le aw” parah lukhuh hmuh ding a um lo.

 

Diphthong a hmanmi pawl:

ai ao ei oi (CV hrangah)

eu ia ua ui (CV hrangah)

ia ua ue (CVC hrangah)

 

Trip thong a hmanmi pawl:                                    

uai iao iai (CV hrang lawngah a hmang)

 

Awphei hmaiih a hmanmi awtung pawl:

b d f h j k l m n p r s t v z ng tz hk hl hm hn hp hr ht hs kl hkl hng htz

 

Hminsin: Himi pawl hi cafang men siloin awhram phun in a rak hmang. Tulai kan hmanmi thawn bangawlomi maltein run simfiang sehla:

tz (c)                hk (kh)             hp (ph)             ht (th)

hs (sh)              kl (tl)               hkl (thl)           htz (ch)

 

Awphei dungih a hmanmi awtung pawl:

ng k l m n p r t (“h” a rak hmang lo)

 

A nganmi sungin “o le aw” thuhla ih a telmi pawl ka run tarlang. (CV pawl ah aw a saunak ah lukhuhte a tuan vivo ih CVC ahcun “a e i u” par lawngah aw a sau tikah lukhuhte a um ih “o aw” tlunah cun lukhuhte a tuah nawn lo)

  1. Zao sao a um? (Zoso a um?)
  2. Mi pa le nu nao an um. (Mipa le nunau an um)
  3. Mi pa ziat sao an um? (Mi paziat so an um?)
  4. Mi nung ka zao (‘Minung ka zoh)
  5. Nu nao ka zao (‘Nunau ka zoh ve)
  6. Lao ah ka fe. (Lo ah ka feh)
  7. Na ril a rawng lao maw? (Na ril a rawng lo maw?)
  8. A shi ka ril a rawng. (Asi, ka rl a rawng)
  9. Zaw te tzu thing para kai a htiam. (Zawhte cu thing parah kai a thiam)
  10. Boipa zawnga hkoi tik hmana a lut da lao maw? (Bawipa, zawngah khuitik hmanah a lut dah lo maw?)
  11. A in shunga boipa a tao lai maw? ( A inn sungah bawipa a to lai maw?)
  12. Tzaw tzang pa hkat na hmu maw? (Cawcang pakhat na hmu maw?)
  13. Nangma na tzaw pi hnoi na sawt htiam maw? (Nangmah na cawpi hnawi na sawt thiam maw?)
  14. Nangma na tzaw pi tzu a hlao zao, a shi lao maw? (Nangmah na cawpi cu a hlo zo a si lo maw?)
  15. Zawng tzu lao ei a hmang maw? (Zawng cu lo ei a hmang maw?)
  16. Savom hkal lao ei a hmang ve. (Savom khal lo ei a hmang ve)
  17. Vok a fa te a shi hranga ka lao pe’ hri (Vok a fate an si hrangah ka lo pe hrih lo)
  18. Zing hnam tum pi hkoi za sao a um? (Zinghnam tumpi khoiah so a um?)
  19. Thing tan pari a um tzawng u hki va zao. (Thingtan parih a um cung-u ‘butlak’ khi va zoh.)
  20. Hki mit tzaw mi in um nak nei she la ziang tin hme a hta ti tor. (Khih mitcaw pa in umnak nei sehla ziang tin hme a that I tur)
  21. Mit tzaw mi le a na mi kan bawm a tzun a hta pei. (Mitcawmi le a nami kan bawm ahcun a tha pei)
  22. Pawpi’n a doi hranga a klan I kak lak in a kla. (Pawpi in a dawi hrangah a tlan ih kak lakin a tla)
  23. A nupi’n nam tong a ken I anni zawnga a klan. (A nupi in namtong a ken in a ni zawngah a tlan)
  24. A lengi li hka an don a tzun, a um mi pawl an tum. (A lengih li-kha (lilawn) an don cun a ummi pawl an tum.
  25. A fa te a tzoi I a fe zawnga li hka a kang. ( A fate a cawi ih a feh zawngah li-kha (lilawn) a kaang)
  26. Zan a shur an vawr hteo fawn. (Zaan ah sur an vorh ‘vawrh’ theu fawn)
  27. Tza fang hlon nak (Cafang hlonnak)
  28. Vapuel (Vapual)
  29. Thang kawng (thangkawng)
  30. Paw pi (pawpi)
  31. Zawng (zawng)
  32. Tangka htawng li (tangka thawng li)
  33. Savom a zuat. (Savom a zuat)
  34. Huet shuak in huet shua’ man nei. (Huatsuak in huatsuah man nei)
  35. Ma pawr awk le sa hki ngala ziang hman a kaw lao. (Mah porhaw ‘pawrhaw’ le sakhi ngal ah zianghman a kawp ‘kop’ lao)
  36. Fang klor (fangtlor)
  37. Klor hting (tlor thing)
  38. Hkuai hnok hting ‘hkuai hnawk tiin a nganna tla a um’ (khuaihnok thing)
  39. Hpun tzawng hting (phuncong thing)
  40. Loi hting (Lawi thing)
  41. Htan vawng (thanvawng)
  42. Ni pawnga dum fa ngai te hman klang in a long htei peng tzawng hni le htawng nga a kao. (Ni pawngah dum fa ngaite hman tlang in a long thei, peng cawng ‘thawngsawm’ hnih le thawng nga a kau)
  43. Hinna lamashin tzaw ei a tzutin Leilung pong hkat zan a shi. (Hinah lamah suncaw ei a cut in leilung pawng khat zan a si)
  44. Hi mi komma a shi, nah mu a tzun mal te’n na tzawl ding a shi. (Himi komma ‘comma’ a si, na hmuh ahcun maltein na cawl ding a si)
  45. Hi mi kawlon a shi, komma i hnak in rei deu tzawl ding a shi. (Himi kawlon ‘colon’ a si, komma ‘comma’ hnakin rei deuh cawlh ding a si)
  46. Semi kawlon (Semi kawlon ‘semi colon’)
  47. (-)Hi mi hi htu pe zom nak a shi. (Himi hi cu pehzomnak a si)
  48. (’) Hi mi hi tza fang hlon nak a shi. (Himi hi cafang hlonnak a si)
  49. Vawr lam (vorhlam ‘vawrhlam’)
  50. Tzui mi a tzem atzun, a hram in a htawk sal kir. (Cumi a cem ahcun a hram in a thoksal kir)

Hminsin: Himi pawl hi “o le aw” thuhla a nganmi pawl famkim theitawk ih ka hmuhmi pawl an si. (Sup hrimmi le langter hmimmi ka nei lo. Ka hrelhmi a um pang ahcun a siar thluhtu pawl in run tarlang vivo uhla.)

 

Ka Hmuhsuahmi pawl:

  1. Captain Prothero ih complied a rak tuahmi ca pawl ka siar tikah Chin awsuah a rak theihfiang thluh lo ruangah kan awsuah khengzetin a ngan lomi um hman sehla, a theih tawk ah IPA le Phonetic Alphabet ngandan a rak thlun nasa. Ka upat lawlaw si.
  2. Cun, IPA a thlunnak pakhat cu awphei “vowel” ah ‘aw’ a rak ret ko nain, CV hrimhrim ah ‘aw’ dunglam ah awphei ‘vowel’ a rak ret riai lo. “Boi, doi, toi, khoi, hnoi,,,” tiin a rak hmang. (Bawi, dawi, tawi, khawi, hnawi,,, tiin a rak ngan lo.) Himi vekin Chin cangandan ah thlun thei sehla ka va duh ve!!! Zozo khal in kan hmin nganmi “Bawi, Mawi,,,” tivek pawl ah “Boi, Moi,,,” tiin kan ngan cun awsuah an sual nawn lo ding.
  3. Awsuak cafangkom zir dingmi ah bo co do fo ho ko,,,, ti pawl CV ah um hman sehla a ngaingai ih kan tong ngannak catluan pawl ah pakhat te hman a rak hmang lo. Ziangruangah tile kan Chin awsuah ah a tel lo ih awsuak theimi cafangkom an si ruangah a telh hai thotho mem. (Cuvekin “ja je ji jo,,,” timi khal a tel nain kan tong ngannak catluan ah a tel lo ve.) Bao cao dao fao,,,, tiin kan awsuahterdan vekin a rak hmang thluh. (Laizao pawl lao an feh zao). Himi hi proposal ka tuah rero mi a si ih Chin cangandan ah hmang thei sehla,,, kan buainak tampi a reh vuarvi ding tiah ka ruat. Kan awsuahdan le IPA le Phonetic Alphabet ngandan ah a dikdeuh mi rori a si.
  4. CVC ah “O le Aw” kan buainak pawl ah aw a sau tikah “aw” aw a tawi tikah “o” in a rak ngah thluh zikte. A tlangpi thu cun atu kan Chin Cangandan thawn a bangaw thluh sawh. Cun, phun Inak ih awsuak cafangkom pawl zir dingih a nganmi ah VC ah cun awsaunak ah lukhumte a tuah thluh nain, CVC ah “o le aw” ah lukhumte a tuahlomi khal in awtawinak ah “o” hman ding le awsaunak ah “aw” hman ding a sinak a fiangter sinsin. A ngaingai ih catluan a run ngannak ah khal awtawi le awsau thleidang in a run hmang ngaingai. (tlor, hlon, zom, vok, vom, pawl, tlawng, thawng, fawn, pawlpi,,,)
  5. Ka mangbangmi (a makzetmi) cu aphaw ah “tawng” tiin a ngan nain, a sungah hmuh ding pakhat hman a um lo. A umsun cu No. 23nak ah namtong’ 42nak ah ‘long’ 43nak ah ‘pong’ ti lawng a rak hmang. CVC tiin kan tah ahcun kan Chin cangandan thawn an bangaw thluh sawh ko. “Savom, vok, hlon, zom, kom, hnok,,,” ti pawl a rak hmang thluh ve.

 

A sungthu simfiangnak tete:

  1. Phun Inak ah awsuah cafangkom pawl an si ih zirnak 13nak tiang a um. Cahmai 19 tiang a si. Cun, Phun IInak ah Laizao tong ih kan hmanmi pawl catluan in nganmi a thok, thuthen 47 a tel ih cahmai 19-51 tiang a si.
  2. Awsuah cafangkom pawl ah “bo, co, tho, kom, song, bok,,,, baw, caw, thaw, kawm, sawng, bawk,,,, tiin azateina tel thluh nain, phun IInak Laizo tong catluan a ngannak ah “bo, lo, tho,,,” CV pawl hmuh ding a um nawn lo. CVC ah “kom, long, vom,,,,” tiin aw tawinak ah a hmang ih “zawng, thawng, pawpi, sawn,,,” tiin awsaunak ah a hmang. Lukhumte a tuah riai lo.
  3. Zirnak then 1-7 tiang CV le VC a si ih awsaunak ah lukhuhte a tuah.
  4. Zirnak then 8nak hi CVC a si ih “o le aw” tlunah awsau hminsinnak lukhuhte a tuah nawn lo. Cahmai 6-15 tiang a si.
  5. Zirnak then 9 cu diphthong a si ih zirnak then 10-11nak ihsin “ia le ua” pawl CVC a sisal.
  6. Zirnak then 12nak ah “ue” dungah awtung pawl a betmi a um. “Buel buen buet buel,,,” pawl a um. Zirnak 13nak cu Trip thong a si ih CV lawng a si.
  7. Cahmai 19 ihsin Phun IInak a thok ih a cem tiang thuthen 47 a tel. Himi pawl ah catluan tete, thuanthu, ni le thlapi thuhla, thingkung thuhla, vate thuhla pawl tla nganmi a um ih himi sungah Laizo tong ih kan hmanmi thuhla pawl a ngan.

 

Thusuhnak tete:

  1. Aphaw ah “Laizao tawng” tiin a nganawk ruangah himi cabu sungih ngandan pawl hi kan thlun duh ngaingai maw?
  2. Aphaw ah “Laizao tawng” tiin ummi ah “Laizao” le “tawng” a pahnih in Chin cangandan ih kan hmanmi an si lo veve nain, “tawng” lawng maw kan hmuh? “Laizao” teh kan hmu thiam maw?
  3. A sungah “tawng theory” hmuh ding ngai a um lo si khawh. “Savom, vok, namtong, don, hlok, hlon,,,” tiin nganmi pawl hi teh kan pomdan ngaingai a si maw?
  4. A sungah “Laizao theory” cu a hmang nasa. Himi hi proposal ka rak tuah rero nain, miseenpi a hnokter ding ahcun,,, tiah napiin ka nor lo. Chin Cakalhmang ka nganmi cabu sungah IPA le Phonetic Alphabet thuhla ka nganmi ah hmuh ding a um. IPA duhdan thawn a dikdeuhmi “Laizao theory (Laizao khua pawl lao an feh hlao zao,,,)” sawn hi teh kan thlun duh ngaingai maw?
  5. Aphaw ih ‘tawng’ timi tongfang lawng kan zoh ahcun,,, himi cangantu in “tong” hnakin “tawng” hi a rak hmang ti cu a dikmi a si. Ziangruangah si pei,,, a sungih awtawi pawl ah “Savawm, vawk, namtawng, hlawk, hlawn,,,” tiin a rak ngan lo?
  6. A sung thuhla pawl kan siar thluh tikah atu ih kan Chin Cangandan thawn bangaw loin CVC ih awtawi ah “aw” a rak hmannak cu aphaw ih “tawng” le 50nak ih “thawk” lawng an si. Adang hmuahhmuah cu Chin Cangandan ih kan hmanmi vekin a hmang thluh ko si khawh (CVC ah) hite tongfang pahnih ruangah “tawng” timi tongfang hmandan ah cun dikdeuh rori a si tiin kan aupi nain, kan lung sungih kan duhmi ‘tawng theory” hi “tong theory” hnakin a dikdeuh kan ti thei ngaingai maw?
  7. “Tawng theory” cu “bawkbawn, samtawk, awlawksawng, savawm, vawkte, pawlkawm,,,” tivek in CVC ah awtawi le awsau khal ah “aw” lawnglawng hman ding a si ih, “tong theory” cu “bokbawn, sambok, awloksong, savom, vokte, pawlkom,,,” tivek in CVC ah aw a tawi ahcun “o” aw a sau ahcun “aw” hman ding a si. Himi cabu sungih a ngandan vekin kan pom thluh thei ngaingai maw???

 

 

 

(Visited 291 times, 1 visits today)

Comments

comments

Comments

%d bloggers like this: