Cafangkom Ngan Daan

Cafangkom Ngan Daan

Thuhrampi pawl

(The Principles of Spelling)

By Run Cung Mang

Laica kan ngan tikah “cafangkom (spelling)” dikzet ih ngan thiam ding a thupizet. Cafangkom ngan daan a sual asile sim duhmi thu ih a tican, a tiduhsan a pingpeng thluh thei. Thu`himnak pakhat, “Atu ah” timi (Now) khi “Atuah” ti’n kom in ngan hnik awla a sullam a dangpi ah (make) a suak thei. Mi `then in, “A dunglam le hmailam cafang umtu daan (context) zoh in theih a theih ko” an ti `theu. Asinan cumi cu cathiam deuh le Laica siar `thang pawl hrang lawngah a dik dingih Laica thiam `hatuk hrih lo le zirlai rero mi   tampi hrang ahcun harsatnak a um thei. Curuangah cangantu in ca kan ngan tikah Casiartu pawl ih siar olbik, theih olbik cafangkom in ngan thiam hi a `tul sawn ding.  Cafangkom ngan daan cungcang ah ka hmuhtonmi par ihsin mallai lo hlawm ka duh.

Laica Cafangkom ih Hramthlaknak

Laica hi Laimi in miphun dang Cangan daan cawng tahrat ih mahte tuahmi Calai a si lo. Lairam ah Laimi pawl hnenah Pathian thuthang`tha a rak phurtu Mirang missionary Joseph Herbert Cope ih in tuahsakmi a si. Curuangah Laica hringtu cu Mirangca a si. Faate in hringtu pa ih cii le kuang a zawt cu leitlun miphun zate ih daan a si vekin kan Laica khal a hringtu Mirang (English) cafang a,b,c,d,.. system a thlun. 1923 kum ah Mirang acozah in Maymyo ah Lairam tlawng pawl ih zir dingmi ca pawl ziang `tong in kan ngan ding ti thurel khawmnak ah J.H.Cope a tel ve ih cumi `tum ah Laizo tong hmang dingin relcat a si. Tlawng ih zir dingmi ca le Bible tla Laica in a rak suah.

Mizoram ih missionary James Herbert Lorrain in Mizo pawl hrangah Ca a tuah sak. A hmanmi cafang cu: a, aw, b, ch,. system a si. Amah hi Calai le tong lam thiamzet mi a si ti cu a cabu nganmi: “The Grammar and Dictionary of Lushai Languague, 1898: (reprinted 1978)” zoh in a fiang. Himi cabu hmaisa sungah a linguistic thiamnak thawn dikzet in a ngan: (thimnakah, “aw” hnakin “o” tamsawn a hmangih “bokbawn” ti’n).  Lorrain in Lushai ca a tuah sak tikah Lushai awthluk thlun in a tuah sak thu 1982 kum ih a suahmi “Dictionary of the Lushai Language” ih thuhmaihruai (introduction) ah a sim fiang. Himi Dictionary sung ahcun a linguistic thiamnak hmangih a rak tuahmi vek si nawn loin Lushai awsuah thawn remcaang ding sawn in a thlengh sak saal thluh. Lushai awsuah duhzawng hlir thlun in “o” hmannak ding pawl ah “aw” hlir a hmang saal thlang (Tah`thimnak, `tawng, bawkbawn, pawlkawm,.. tivek).”

Laimi in Laica kan ngan tikah J.H. Cope ih in tuah sakmi a, b, c, d,. system rori kan thlun a `tul. J.H.Lorrain in Mizo pawl hrangih a tuah sakmi: a, aw, b, ch,. system thawn polhcok ding a si hrimhrim lo. Laica diktak le Mizoca kan thleidan thiam ding a thupituk (Advice: Falam Bible le Mizo Bible hmakhat ah siar kop awla na hmanmi Laica hi ziang a si ti na fiang nasa ding: Kawhhran/Kohhran tvk). Kan Laica ih hramthlaknak felfaizet ih kan theih cio ding a thupi. Culawngah Laica kan fehpi daan a dik ding, a tha dingih kan cangan daan khal ah hnam dang ca ih ciah-neh (influence) le hnam dang cangan daan thawn cokpolh (compromised) loin amah tein uniqueness a nei thei ding.

Cafangkom (Spelling asilole Word combination) ngan tikah lo theih lo (indispensable) ih kan theihthiam, kan thlun le kan hman dingmi “Daan Hrampi (Principle)” thupizet pathum a um. Cumi pawl cu a tanglam bangin an si.

(1). Cafangkom daan Bangrep ringring ding (Consistency)

Bible, Hlabu le Magazine, asilole Cahram (article) pakhat sungih Canganmi ah hmanmi Cafangkom (spelling) ngan daan hi thu hmunkhat ringring asilole bangrep ringring ih ngan daan a si. Hman daan pakhat bul felfai nei loin mah duhpoh in cafangkom ngan daan thlengh ruri, kom thul kom lo thul ih ngan asile casiartu hrangah a sullam theih a har dingih thinlung a hnaihnok ding. Ca `tha a si thei lo ding.

Tuih san Computer san tla ahcun wordlist, Bible reference, le concordence tivek tuah le hawl tikah a buaithlakzet ding. Tah`thimnak ah, “Laimi hrang ahcun,” “Calailam ahcun,” ti’nahcun” hi kom ih ngan ringring ding a si. (*hrangah cun, tikah cun, tivekin tthin hnuaihni lo ding, kom thul, kom lo thul tivek um lo ding). Ziangtiklai caan khal ah “ahcun” kha thupiter (focus) ih kom ringring tikah siar le theihthiam a ol ding.

“Tuu” timi ah “uu” cafangphir (double)” kan hman asile “Tuukhaal, Tuufa, Tuuhmul, Tuucang, Tuusa, Tuuthii…ti’n “uu” ih ngan ringring a `tha. Ziangahtile Tuu thawn a pehpar awmi an si `theh ih Bible sungah tuu thuhla hmun ziangzat ah a um ti computer ih kan hawl duh asile a olzet ding. Cuti si loin “Tuu, Tukhal, Tuthii,” tivek in phir thul, paak thul asile computer ih word list le cafang reference hawl duh tikah Tuu thu hmun malte lawngah a lang ding. Cuvek `thiam`thiam in, “Sii” khal a si ve: Siizung, Siikhan, Siibawi, Sii le vai, siiti le siiha, tivek in Sii thawn a pehpar awmi `tongfang zate cu ii (i double – consistency) tuah `theh asile a sullam a fiangter sinsin ding.

*Hnubet (suffix) pawl ahhin: _bik: nasabik (greatest), _nak: duhdawtnak (love), _tu: sersiamtu (creator), tivek pawl tla cafangkom ngan tikah Cabu, Magazine, Cazual, Cahram, … tivek ih a thoknak, a lai, le a cemnetnak tiang ngan daan bangrep ringring in, (thlengh hnuaihni loin) ngan ding a si. Kom thul kom lo thul tivek um loin ziangtik caan khalah kom ringring (consistent) ih ngan ding a si.

(2). Awsuah `tong le Cangan `tong thleidan thiam ding

(Spoken language & written language)

Mi hrekkhat in, “Cangan a um hlan ah `tong a um hmaisa, `tong kha ca in kan ngan. Curuangah Cangan tikah kan t`ong suakmi awsuah vek cekci in ngan ding a si,” an ti ka thei `theu. A diknak zawn cu a um men thei. Asinan Mirangca (English) um daan kan zoh tikah cumi thuruahnak cu a dik thei lo. Tong (Language) timi cu a kautuk. Mi pakhat cu a umtlannak hmun le kiangkap ih zirin `tong awsuah danglam a nei thei. Cun, midang pawl thawn awthluk le aw caangcawi an bang aw thluh thei lo. Curuangah mizapi ih theih dingin `tong awsuah vek cekci ih cangan ding timi cu a si thei hrimhrim lo ding. Milai cu miphun/hrinhnam tampi kan um vekin mai’ hrinhnam awsuah daan cio ih cangan ding vun ti cun Tlang `tong (Common language) culole Lungkim tlangmi `tongfang (Standardized word) timi tla a um thei dah lo ding. Mah duh daandaan ih ngan ruri cio a si dingih lungrualnak um loin `then`theknak a suahpi vingvo  ding.

tonglam (linguistics) zirzoitu mithiam saang (linguists) pawl in, “Awsuah `tong” le “Cangan `tong” (Spoken language and written language) ti’n phun hnih in an `then. Calai nei tuanzet Kawl pawl khal in, “Cangan tikah cafangkom dikzet in, Casiar tikah a awsuah in: Zii dawh a hmaan, phat dawh a taan” an ti ve. Mirang Calai feh daan thawn an bang aw. Calai picang a simi Mirangca (English) le Kawlca (Burmese) in “Awsuah `tong” le “Cangan `tong” an neih asile ziangruangah so Mirang ih tuah sak a simi kan Laica (Chin) ah hmuah “awsuah `tong le cangan `tong” kan neih thei ve lonak ding? Nei ve hrimhrim ding kan si ti’n ka ruat, a neih khal kan nei ve rori ko sokhaw.

Kan Laica hi “International Phonetic Alphabet (IPA)” timi vek cekci ih nganmi a si. Curuangah Ca kan ngan tikah a `tong hram (root word) in ngan ding kan si ih Casiar tik ahcun siar daan awsuah dik (correct pronunciation) ih siar thiam ding a thupizet. Thu`thuthimnak ah “Khua tumpi (city)” cu Cangan tikah “khuapi” ti’n le khua fate (village) cu a `tong hram rori thlun in “khuate” tiih ngan ding a si. Asinan siar tikah mah le awsuah daan ih zirin “khawpi, khawte” ti khal ih siar ding a si. Cuvek `thiam`thiam in, “sia” thuhla khalah “sia cang” tiih `tong hram (root word) in ngan a si pei ih siar tik ahcun “se cang” tiih siar ding a si. Casiar daan dik thiam dingin zirh aw sawn ding kan si. *(Kan Laica ah himi vek buaipi ding ciamco `tongfang tampi khal kan nei lo. A awsuah hnakin a tiduhsan sawn thei sual lo dingin dikzet ih ngan thiam ding hi a thupi sawn).

A ngaingai ti ahcun: upa lungfim, zir saang le mifim cathiam pawl cun Ca an siar tikah awsuak in thuthangca (news paper) si maw, Journal si maw an siar dah lo lawlaw. Aw suak loin, an thinlung in cangantu ih sim duhmi thu content, concept, idea, information le facts pawl hminsin le ruatthuk phah in an siar sawn. Cangantu ih sim duhmi theih fiang ding hi a thupibik. Awnsuak ih casiar le a awsuak rori thlun ih cangan ding timi thu buaipi cu nauhak daan a si. Dikzet ih nganmi kha dikzet ih siar thiam dingin zir le zirh awk ding kan ttuanvo a si. Pitling zo cun upa lungput kengin ziangkim picangzet ih khuaruat thei Mirang pawl ih Calai feh daan thlun le cawn thiam ding a thupizet.

Awsuah `tong le Cangan `tong timi pahnih hi bang aw zik vek an si na’n an dang awzet. Kan lei ih `tong awsuah cu a zalen deuh, ih Ca ih vun ngan cu a khoh deuh, cin le daan nei deuh ih ngan thiam a `tul. Awsuah `tong cu miphun, hrinhnam, umnak hmun khua le tlang ih zirin a danglam aw thei. Mirang`tong English rori hmanah awsuah a phunphun a um: “the context of written language is necessarily more restricted than that of spoken language” an ti. Thutthimnak ah, “Falamah” tiih “mah” awsuah cu spoken language a si ih, “Falam ah” ti ih grammar dikzet ih ngan cu written language a si. Cule Falamah ti’n “mah” aw cu kan suah ko na’n “Falam” timi khua hmin (proper noun) le umnak hmun langtertu (prepostiton) “ah cu ziangti hmanin kom ih ngan a theih hrimhrim lo ding. “Falam ah” (Mirang: at/in/to Falam) ti’n grammar dikzet ih ngan thiam ding a thupizet.  Tong awsuah kan thlun ta cengmang asile “m” pakhat bet a `tul dingih hiti’n: “Falammah” tiih ngan a `tul ding si cu! Theihthiam a `tha.

Cule “Pathianin lei leh van a tuah” timi catluan ahhin “Pathianin” ti’n “nin” awsuak in kan saal ko na’n “Pathian” le “in” hi kom a theih hrimhrim lo ding. Mirangca le ziangvek Calai hmanah hiti vekih nganmi ka hmu dah hrih ngelcel lo. Hmin (noun) le in” timi “tuahtu” kom ih ngan daan a si hrimhrim lo. A besiatzetmi cu minung hmin rori: “Rev. James  Tial Dumin a ti,” ti’n kan `tong awsuah ah “min” ti’n kan saal sisi, curuangah “min” tiin a awsuah thlun in ngan ding a si” an timi cu ka khuaruahhar nasa. Cutih ti cun, Lal Tin Mangin, “ngin” ti’n awsuak ih “ng” bet ih ngan a `tul ding sisi. Keimah lovin ti’n “vin” awsuak ih “v” telh ih ngan a `tul ding. Cutikah kan Laica cu “cangan” si nawn loin “aw-ngan/`ong-ngan” a si thlang ding. A si thei lo.

Cun, ‘lei leh van” timi khal ahhin, “leh” tiih awsuah hi Lai`tong diktak cu a si lo hmang dingih, “leh” timi `tongfang hi kan Falam `tong ahcun sullam dang a nei. Ka ra leh ding, ka lo sim saal leh ding,.. tivekin a ralai dingmi (future) caan ih tuah saal dingmi a sawhkhih. “Lei leh van,” ti cu Lushai awsuah (accent) le cangan daan deuh in ka thei. Lushai ca ka zirzoi tikah annih cun Laica ih kan hman keelmi “le” hi an nei ve lo. Hmuntin ah “leh” timi lawng hi a khua te’n an hmang thluh mai. An ca hi kimcangzet cu a si ve ce lo ih vun cawn ding `tha le tlak in khal ka hmu lo lawlaw. Curuangah, Laica kan ngan tikah, Laimi ka si titu cun kanmai’ Lai `tong te’n felfaizet ih: “Pathian in lei le van a tuah” ti’n Cangan daan grammar dikzet le felzet in ngan fukfo ding sawn kan si.

(3) Awthluk (Accent) vek rori in Cafangkom ngan ding a si lo.

Mi hrekkhat in, “Ca kan ngan tikah kan awsuah/awthluk vek cekci ih ngan ding a si,” an ti ka thei `theu. A dik vek a bang nain a si thei lo hlei ah a ol lozetmi a si. Ziangahtile “Laimi” tiih kauzet ih kan laak hrih lo hmanah, kan Falam peng sung hrinhnam pawl lak hmanah kan`ong awcawi” kan bang aw cio lopi. Hnam khat sung hmanah: Zaanniat sakta le thlangta, Zahau hrin sung khalah Laisung le Lairaal ti’n le Laizo le Sim hi a nai awbik kan ti na’n “rung le rong” tivek in kan dang aw hrih. Curuangah zapi hman tlang theimi Cafangkom nei ding saduhthah kan neih taktak ahcun cumi ruahnak (`ong awsuah vek cekci ih ngan ding timi) cu kan kaih fek lo a `tha ding.  Leitlun mikip ih an Ca kan zirmi Mirang in, “Cafangkom cu awthluk/awcawi pakhatkhat parah a hngat aw lo (Spelling is not dependent on any particular accent)” an ti sokhaw.

Mirangca Cafangkom thuanthu ka zirzoi tikah, “An umnak khurram, thlua le tlaang an dan awk vekin an `tong awsuah le awcawi khal phun tampi an dang aw” ti’n ka hmu. thimnakah, British ahkhin atufang ah Oxford English hi Standardized English in an pom. England ah `tong awsuah daan phun tampi an nei. Anmah le awsuah ciar in pakhat le pakhat an pehtlai aw ko ee. Sihmansehla, Ca an ngan tikah Dictionary ih hmanmi cafangkom (spelling) kha an thlun cio. Thu`himnak ah, “enough” timi cafang hi awsuah daan phun hleihnih rori in an suah ve. Kum zabu 14 lai ah “enough” cafang cu:

inoch,          ynogh,      enogh,      ynowh,     inowhe,     ynowghe,

ynought,     enoff,        inoffe,       enufe         enuff,        inuff “

tivek in phun 12 rori bangrep aw lo celcel in a awsuah thlun in an rak ngan dah ve ti a si. Asinan 1755 kum ah Johnson’s Dictionary a suah hnu ahcun standardized an tuah ih atu ahcun “enough” lawng bangrep (standard written form) in an hmang.  Bible le thuthangca ah zapi theih tlangmi cafangkom lawng an hmang. An Calai ih maksaknak thuthup (the secret of the greatness of English) a si. Kan cawn dingah ka duhzet. Laica tla Lailun Foundation ih suahmi “Mirang-Lai (English-Chin)” Dictionary kan nei thei ve zo ih kan zate’n thlun hliarhlo seh la cuvial si ko lo sawm!

Curuangah kan Falam mi tla kan umnak hmun ih zirin kan awsuah/awthluk pronunciation/accent) cu a dang aw ciar ko nain kan zapi in funtom thluhtu `tongfang asilole cafang kan neih a `tul tengteng. Culo ahcun kan Calai hi a `thanso ding zat in a `thangso thei lo ding. Thu`thimnak ah, “Rawl na ei/i zo maw?” timi awsuah le vei/voikhat timi awsuah ahhin Dictionary ahcun pakhatkhat standardized tuah in “Rawl naei zo maw?” ti’n le “veikhat” ti’n ngan sehla. Cun Bible, Hla Cabu, le Cabu dangdang pawl khal ah standardized word nei in thu hmunkhat ih ngan thei zuam cio sehla a `thazet ding. Culawngah Dictionary ih headword ah le computer ih word list neih thei le hawl olnak tuah tikah a remcangzet ding. Cuticun kan Laica hi dinhmun hngetkhoh a nei dingih zirtlakmi le hmantlakmi Calai picang a si ding.

Cu lo asile hiti’n picangzet in le kaupi in thuruat thei sehla a `thazet ding ti’n ka ruat. Englih ah system phun hnih: British English (BrE) le American English (AmE) ti’n a um ih Dictionary `habik sungah an ngankop mai (Oxford, 7th edition, 2005). Tah`himnak pahnihkhat tarlang sehla: “colour (BrE)”, “color (AmE)”; programme (BrE), program (AmE). Cuvek in kan Falam Calai khal ahhin: “hai/hngai, vei/voi, vingvo/vivo,” tivek.., pawl hi an pahnih in hman theih ti’n pom rem thei zuam cio sehla. Cuticun kan `ong hmanmi tla a cungkim sinsin dingih lungrualnak tla a um thei ding.

Laica ih hram thlaknak taktak cu Mirangca a si ruangah English (BrE le AmE) style hi thlun tum ding a si (Lusei ca cawn hnakin). Culawngah kan Calai hi IPA level in san a manmi, mikip hrangih `thahnem `tangkaimi, thlarau le tisa nun `thansonak ah thluak le thinlung fimvartertu, theihnak kautertu le pehtlaihnak `tha in neihtertu a si thei ding. Kum zabu 21 IT san ih um kan si vekin computer hmangin web site le internet, online email group tla lungrual te’n kan hmang tlang thei ding. Pakhat le pakhat soisel aw le engtai aw rero loin Pathian ih in thluasuahmi kan Laica diktak thawn pehtlaih awknak hlawhtling (effective communication) kan nei thei ding. Cuti cun hmuntin ih um kan sung zate’n kan miphun `thansonak hrangah sunmang kan hlawm aw vialvo thei dingih thuanthu duhnungzet le mawizet tla kan ngan tlang thei ding.

Thutlangkawm:

Laica ih hramthlaknak cu Mirangca a si hi ziangtluk mi vannei le mi thluasuak so kan si. Kan Laica hmangin computer le internet ah duhtawk in ca kan ngan thei hi lungawi um tuk. A tlunlam ih tarlangmi Laica cafangkom ngan daan thuhrampi (principle) pathum pawl hi kan thlun thei cio ahcun kan canganmi a ttha sinsin dingih (quality) a nei ding. Cuticun kan Laica hi hramthuk a bunmi, hnamdang `tong ih ciah-neh le silhkhuh (influence) lomi, zirtlak in standard a neimi Calai a si thei ding. Kilhim ding, rem `that ding le sunsakzet ih hmangtu ding le cawisangtu dingah nang le kei hi `tuanvo kan nei. Tuni ah nang le kei in kan tlinh tawkte kan tuah le kan `tuanmi hi thaisun ih kan tesin fa `thangthar nonawn (new generation) pawl in a rah-par an run tlaan ding. Kan tu san ihsin tusin san ahcun Acozah le Private Tlawng ah Text Book in zirmi Calai a si thei ding. Laica duhdawttu, a `thanso ding duhtu le atak ih zuamtu pawl in thinlung thiangte nei in thungaithlak ih zirzoi le tuah `hat zuam cio uhsi! ti thape le sawmngiar phah in,…….

rcmang@gmail.com. april.09, 2010:tlawngkai ninga ni

Cabu ronmi: Collins Cobuild English Guides 8: “SPELLINGS,” Harper Collins Publishers, 1995

Comments

comments

5 Comments

  1. H,Sui Lian Mang says:

    Ka lungkim zet. Hi ti ding rori a si. Mihrek cu kan Laica umdan ruat lo in rualpi ih sawmnak men tla in theihfiang lo mi tla sizet vek ih tan kan um. Hi ti ih kan Laica ngandan a fumfe lawngah kan calai a thansodan a dik ding.

  2. ca siar tu zate,

    Saya Run Cung Mang ih cafangkom dan a ngan mi hi ka siar ve su ih
    hi tin ka ruat,,,,,

    tah thim nakah “tt” , “aa” ,’ii” ti vek pawl hi khui lam ta ha a lak ih
    khui tawk thu rel khawm nak ta ha a si ti nan theih ka zum lo law law,,
    ruah nalk tha cu ka nei thei ve lo nan tul ka ti lem lo aw,,

    mai ruah nak men,,,

  3. Casiar tu harangah kan tul bik mi thil a si.

  4. Tulai ih kan cangan daan hi kan rem sal lohli a tul. Kan cangan mi hi siar har zet theihnhar zet mi a tam. Asullam tla theih thei lo khopin ngan daan phun tamtuk a um. Cafang kan hman mi bangawk thei sehla casiartu hrangah kan hlawk nasa ding. Ahleice in cangan theu tu pawlin kan zir a tul hrimhrim mi le kan thei tul mi le kan thiam tul mi a si tiah ka ruat. Cutilawngah kan ca cu ca nung le siar nuam a si thei ding.

    Lungawi D.Sangkolh

  5. STTluanga Tuallawt says:

    Ca siartu za ten…

    (Thimnakah “Atu ah” timi (Now) khi “Atuah” ti’n kom in ngan hnik awla a sullam a dangpi ah (make) a suak thei. ) …Hi mi first paragraph te hi ka hun comment ve hnik kei.

    Atu ah(now) khi ka ruah dan cun “Atuah” tin ngan sawn ding a bang.
    “Atuah”(make) kan ngan duh a si len “A tuah” tin ngan a si sawn lo ding maw?

    Tulai kan laimi khawvel cu Calai puaipi kan si lovi “O” le “Aw” buaipi tu pawl kan buaipi a si bik sawn hi maw. Mizoram CM Laldenga khan “Mizoramah Zu kan buaipui lo, Zu buaipuitu te kan inbuaipui a ni zawk” a ti vek deuh kan siin ka thei. Kan calai hi kan buaipi ngai ngai lovi, calai inti buaipitu pawl kha an buaipi aw tawn a si bikin ka hmu.

Comments

%d bloggers like this: