Amerika Ram Ropitnak Hrampi Cu Bible

AMERIKA RAM ROPITNAK HRAMPI CU BIBLE

 

Dr. Timothy Sui Lian Mang

Amerika ram hi Pathian thu Bible ih thilti theihzia le thudik a sizia theitu ropi an si. Andrew Jackson a thihnak ding ihkhun parih an hlum laiah amah kilkhawitu Doctor hnenah, “Doctor pa, khaih cabu hi kan ram ukawknak, thumawknak a si,” tiah an innsang hman theu mi Bible cu a kut in a hei khih.

Bible hi Amerika ram thumawknak lungpi, Amerika ram hmuhsuahnak dingih phurnak petu, a hmusuaktupawl cahnak, thumawknak, nausente a si laiih a awitu bawm, a thannak dingih cawmtu, a nauhak laiih zirhtu, a tleirawl laiih ropitnak le cahnak petu, a hlawhtlinnak lam hruaitu arsi a si. Bible um lo sehla Amerika ram hi tuini ah a um lo ding.

President Eisenhower cun vei khat cu hitin thu a sim: “Acozah zalennak hi sakhua ihsi lo cun lamzin dangin na hrilhfiah thei lo ding,” tiin.

Brazil ram President in Roger Babson hnenah hitin thu a sut, “Amerika hi Brazil hnakih leilung lennak nei khal nan si cuang lo, Brazil le Amarika thlang lam ram pawl hnakih a thansoh sawnnak hi ziangruangah a si,” tiin. Babson cun, “A san cu hihi a si: Amerika ram hi cu Pathian hawltupawl ih hmuhsuah mi ram a si ruangah a si,” tiin a sawn. Cutikah Brazil President cun, “Na tidik ka zum,” tiah a ti.

French mi, ram rorel thiam le politik thiam, Alexis de Tocqueville cun kum 1831 ih acozah lam thil ih Amerika a tlawn hnuah a hmuhdan hitin a ngan:

“ Amerika ropitnak le cungcuannak cu a lawngcawlhnak hmun kau pipi ah le a tifinriatpawl ah a um si hmang ka ti ih, cupawl ah cun a rak um lo; Amerika kawhhranpawl ah ka feh ih, pulpit cu diknak in a alhsuak ti ka theih tikah a cungcuannak le a thiltitheinak thuthup cu theingah in ka theiaw tariai,” tiin.

Columbus in leilung thar a hmuhsuahnak a san cu Bible ih a thunun le a khawih ruangah sibik in a thei. Amah rori ih a ngan mi ah cun, nitlaknak lam panih lawng ih a fehnak san cu, Isaiah bu sungih cang hrekkhat umzia a ruahdan vekih fehpi a tum ruangah a si. A thurosiah ah cun hitin ngan a si – “Pathian mi puithiam thinghlimbik hmin in, cumi in ruahdan in cawkphursak ih, ka hnenah fiang zetin thu a sim ruangah nitlaknak lam tifinriat cu paltlang in Indies cu Spain ihsin ka feh thei ding…” tiin a ngan thawk.

Leilung thar panih a feh pek ah khan Columbus cun Bible a nei a si ding tiih zum theih a si. Nitlaknak lam ram ah a ke vei khat a hun pal ngah tikah Spain ram thantar a phun. Cutawkah khraws puanzar, Khristian sakhua ah leilung thar cu a hlan. A thil hmuhsuah mi cu Salvador a sak ih, a sullam cu ‘Rundamtu Thianghlim’ tinak a si. A khualtlawn vei hnihnak ah cun missionary-pawl a hruai hai ih, cupawl cun Latin tawng ih ngan mi Bible (Latin Vulgate) an nei. Cui hnuah ram thar hawltupawl cun leilung thar lam panih an fehnak i kip ah missionary hruai in an feh vivo.

Mirangpawl cennak hnget hmaisabik cu Virginia ih Jamestown ah a si. A thawk ihsin Khristian zumnak ruangih nundik le thianghlim ih nung duh (Puritan) pawl ih duhdan ih din a si. Thuthlung hmaisabik an tuah mi ah cun sakhua biaknak hrangah le Indian mipawl lakih thuthangtha thehdarhnak thuhla an ngan. England ram an suahsan hlanah dan tuah a si. Siangpahrang James in a hmin a ngan ih, cumi ah cun hiti vekin thuphuansuah a cuang –

“ President le Khawnsilpawl le Minister-pawl cun Pathian thu le rawngbawlnak sim in puang hai seh. Cupawl cu phunin, hmangin, luah mi cui rampawl lawngah si loin a si thei patawp ih tam in, cui hmunpawl ih ceng hnam kawlhsenpawl, an lakih ceng ve pawl hnen khalih a cang thei tawkih Pathian thu phuang ih, phun le hman ding a si, » tiin.

Jamestown hmun luahtu dingpawl hnenih fehtu ding rawngbawltu an hril ih, cu cun Pastor hna le thlarau lam ih thurawn petu hna a kawp pei tiah an ruat. Cutin leilung thar an thlen tikah biakinn cu Pathian biakkhawmnak hrangah an dincih. Cutiih an dincih mi biakinn thu cu Captain John Smith in hitin a rel –

“Lawng puanzar hlun cu thing ding lai pathum asilole pali ah ni sa lakih kan himnak dingah kan zar. Kan pharpawl cu thing tluan tun an si. Kan tonak cu thing pheng kan hman hlan cu thing tum an si. Kan pulpit cu thing tluan, a kapih thing pahnih khenbet a si..” tiin.

Hihi Amerika ram ih Protestant kawhhran hmaisabik cu a si. Hi biakinn ah hin a luahtu ding an thlen ihsin zarh nganak ah Bawipa zanriah khal an hmang. Bawipai Ni ah vei hnih an khawm ih, tlawngkai ni li ah vei khat. Mikip cu biakinn khawmawknak ah an feh deuh thluh theu. Pulpit mam lo zet ah cun Bible an ret. Bible cu an umnak inn cio khalih ret a si. Bible cu nitin deuh thaw in an siar.

Amerika ih an khawsak thawktir kum hnih sung cu Jamestown ih cengpawl hrangah cun can harsa a si. Natnak, mangtam, khawdai le harsatnak nasa zetin cui mi maltepawl cu a siatsuah nasa hai ih, kum khatnak ah a hrek rori an thi. Pathian thu Bible in zumnak hnget le ralthatnak a pek hai ruangah an ram luah mi cu tuarfai zetin an luahpeh vivo thei hram. Bible Pathian thu cun an harsatnakpawl cu a haikiansak vivo ih, tidan ding khal a theihter vivo hai. Thlarau lam cahnak khal a pe.

Captain John Smith cun Apostal Paul ih cakuat ihsin  hnatuan thuhla ih an buainak tifeldan khal a theisuak phah. Mipa hmuahhmuah ih a hrek cu mirang mium thei le mi zahum, kut hna tuan dah lo an si. Hna harsa zetzet: ram thenfai, lei ceh, thing hau le thlai phun, inn sak tivek pawl hi an ti dah lo. An ram va luah thar mi hlawhtling rori ih an luah theinak ding thu ah a derthawm zet ti John Smith cun a hmu. An ram va luah mi dam tluansuak thei ding cun mikip hna an tuan a tul ta riai. John Smith cun dan hngetkhauh zet a tuah. Cucu, “Ziangahtile nan hnenih kan um lai khalah khan, “Mi pakhat khat in hnatuan a paih lo a si ahcun, ei khal ei hlah seh,” (2The. 3:10) ti kha a si. Mikip nitin zarh khat ah nazi paruk sung hna an tuan ih, cutin an ram thar va luah mi cu a nung lanta.

Jamestown ih hngilh lonak lungphun, Virginia khawmpi hmaisabik, kum 1619 ih an phun mi ah cinken tlak thusuak nemhngehnak cu fiang zetin hitin ngansuah a si –

Pathian rawngbawlnak thlahthlam in milai thanso vivo nak ding a kham ruangah le thansonak a malter ruangah khawsung mi micallang hmuahhmuah hlarem bupawl tonak ah thlacamnak neih hlan sung cu an to theh…” tiin.

DIKNAK LE THIANHLIMNAK NUN DUHTUPAWL

(Puritans)

Ram thar hawltupawl cu Plymouth Rock ah cun kum 1620 ah Bible in  a hruaithleng hai. Cabu ropi Bible thudik duhdawt ruangah ram thar hawltupawl cun an cen theunak tipi kappawl tla fehsan in ramthing ram an pan.

England ram ah mirang tawng ih siar ding Bible a suah tikah a hmaisabik ah Church of England kawhhran sungah tuahthatnak hawl dingin Bible cun a nawr. Asinan ruahsan ding um ih an theih lo tikah cun mi tampi cu an nukdawkaw. England ram ih tiduhdahnak nasa zet cun  Holland ah mi tampi a tlanter ih, cutawkah cun himdamten an umkhawm. Kum tampi Holland ram ah Pastor John Robinson kilkhawinak hnuaiah an um. Asinan tawng le khawtlang dan in lungawi lonak a thlen. Nasa zetin thlacamnak thawi Pathian an rawn hnuah hi ram thar hawltu hrekkhat pawl cu leilung thar an hawl asile, umnak dingah lo tha le inn tha an nei sawn ding ti ruahnak nei in thutluknak an tuah ih, “Pathian kut ah peaw in, fehsuah an tum ta.”

Mi 102 pawl cun tihnung zet Atlantic Tifinriat cu Mayflower lawng fate zet cun an paltlang ih, an thinlung ah cun Bible parih thumaw mipi vantlang thatnak din dingin Pathian in a hruai hai ti an theifiang. Plymouth Rock an ke ih an pal hlanah lawng pindan sungah tiamkamawknak thuthlung an tuah ta, cucu hitin a si –

Pathian hminin, Amen…Pathian ropitnak dingah le Khristian zumnak than vivo nak dingah…ram thar hmaisa bik phun dingin…lawng in khualtlawn cu thawk a

si,” tiin.

Bible thu vekih nun cu rem an titlang ih, dan (constitution) an neih hlan ah cun mi tamsawn duhdan ih rorel ding a si Amerika leilung ih an thilti hmaisa bik cu – Pathian hnenah khukbil thlacam in, himdam tei a hruai thlen hai ruangah le a malsawmnak ruangah lungawithu an sim ih, a kaihhruai hai vivonak ding khalah thla an cambet.

Hi ram thar hawltupawl hi Bible in a uk hai rori a si. Bible ruangah cun zumnak, ralthatnak, hmailam thlir theinak, feh vivo dan ding le cahnak danglam zet khal cu an nei. Curuangah tuarfainak nei in can khirhkhan le harsatnak an tuarsuak theiphah ih, an ram thar luah a dam khawsuak theinak khal a si. 

Pastor nei loin kum 9 sung cu an um, asinan William Brewster ih kaihhruainak in felfai zetin an khawaw thei. Pathian thu Bible ih hruainak hnuaiah hmalam panin an feh vivo ih, inn tla an sak, hruaiawknak dan tla an tuah; an nunkhawsaknak ei le in lam khalah an hnget vivo, cucun Amerika ram ih miphun ra um vivo lai ding hrang tiangin a khawih a si.

Ram thar hawltupawl Plymouth hmun an thlen hnu kum thumnak ah khawkheng nasa ngaingai a thleng ih, thinghnah hrampi pawl an ro theh, lo ih fang kung le thlaikung hmuahhmuah a siat theh ding ti phanum zetin mipi an um. An rawl neihsun pawl khal cu an ei cem theh. England ram ihsin ei ding zianghman a ra thleng fawn lo. Cuvek dinhmun khirhkhan zetih rilrawng ih thih an hmabak laiah cui ram thar hawltu miralthapawl cun Bible sungih thutiamkampawl ah humhimawknak an hawl ih, Bible ah an dinghnget.

Tangdawrnak le thlacamnak ni an phuang ih, cui ni ah nazi pa 9 sung rori anmah bawm dingin Pathian an ko. Cui ni tlai lam ihsin ruah a sur. Cui ruah cun an lo ih thlai kung le fang kung ro cuahco pawl tla a hringtersal ih, an nung ?ha lehsal. Cutin fang ah ding an nei ih, siatnak rapthlak ihsin an luat thei tariai.

An nunnak dingih fang ah ding a rung um thei ruangah Amerika ram ah Lungawithu simnak Ni hmaisabik cu cui kum fangvang ah an nei. Zing khawvang pekah tlang zim ihsin meithal pawkpi an ret mipawl an kap ih, thupi zetin lamzin ah an feh theh. Ram thar hawltupawl cu pathum pathum ih tlarawin biakinn lam panin an feh. Kawhhran lamih an hruaitu William Brewster cun an kiang ihsin Bible tumpi kengin a feh. Can tawkfang zet Pathian biaknak le lungawithu simnak can an hman hnuah rawl an eikhawm. Cui ni ihsin tuisun ni tiang Plymouth Ram thar cu a tluang ih, a dingsuak lanta a si cu!

Khristiannak lamih hngetkhauh zetih feh duhtupawl (Puritans) cun 1628 ih Salem ih umhmun khuartupawl cun a hnuaiih thuthlung ah hin an hmin an ngan:

“Bawipa thawn thuthlung kan tuah, kanmah le kanmah karlak khalah; Pathian umpitnak in a lamzin ih fehtlang thluh dingin kan tawnaw ih, tha a ti vekih amah le amah kan hnenih a run langawkternak dingah a thudik malsawmnak keng hmangin,” tiin.

Hi Puritan-pawlih zumdan cu – Bible hi Pathian thu phuansuah lawng si loin, a khawih mi ziangkim hrangah dan cemnetnak a si ti hi a si. Harsatnak an tawn tinten Bible an rawn ringring. Bible cu ziangtik lai khaiih dan hmuahhmuah kaihruaitu le a parih thuneitu a si. New Haven mipi in anmah ukawknak ding cozah tuah dingih an tawnkhawmawk tikah hi thusuhnak hi an tuah: “Pathian thu Bible in mi hmuahhmuah thlun ding mi dan famkim le ti ding, Pathian hnenah le milai hnenah, innsungsang ukawknak ah le kawhhran thattlannak ding thil ah a nei maw?” ti a si.

A sannak cu, “ Nei e,” ti a si. Cutin New Haven ram thar hrang dan le dun hrangah Pathian thu Bible cang ngan vivo a si ih, cutin a thangso vivo.

Rhode tikulh ram luah thar, Roger Williams in kum 1636 ih a hmuhsuah mi cu sakhaw zalennak famkim petu hmaisabik a si. Mirang mi pulpit rawngbawltu upa lo te cu Massachusetts ihsin dawisuah a si. Ziangahtile hranhram ih Indian mipawlih ram lawnsak le cutiih ti cu thilawm a si ti ruahnak a do ruangah a si. Ramthing ah a relh ih, amah tantupawl in an thlun. Cutin an feh vivo ih Narraganselt Indian mipawl ram cu an va thleng. Cutawkih rak um hmaisa pawl in hitin an rel: “Thungaiten Pathian in hi rualpipawl hnenah hin Pathian in in hruai a si,” tiin. Cui hmun hmin khalah “Pathian” tin a sak hngehnge. Hi tawk ihsi hin Amerika ih Baptist Kawhhran hmaisabik cu din a si.

Rhode tikulh thuthlung ih hmin ngantupawl cun hi tiih ngan ding hi an lungkim thluh:

“Kan pumpak sinak si seh, kan nunnak si seh, kan inn le lo pawl hmuahhmuah hi kan Bawipa Jesu Khrih, bawipawl lakih Bawi, siangpahrangpawl lakih Siangpahrang hnenah kan hlan a si,” tiin.

Kum 1643 ah Roger Williams cun England ihsin thuthlung a dawng ih, cui thuthlung ngan mi ah cun an ram thar luah mi cu Khristian thurin diktak ah le Pathian biaknak ah hlan a si thu a cuang, “Acozah le sakhua cu a dangdang ih um in, sakhaw zalennak cun bikhiah a nei lo,” tiin. Rhode tikulh in hi danglam hleicenak a neih ruangah mi tampi, hmun dangih cuvek zalennak hmu lopawl hrangah tlankhawmnak hmun ah a cang. Cutin cui hmun cu a hlawhtling vivo.

Dik zet le felfai zet ih nun duhnak (Puritanism) cun ram thar luah hmaisapawl hnenah hruaitu cak le nuncan tha le cangvaih dan tha ih cangvai hruaitu a pe vivo. Zumnak huaisen nei an si ih, cu pawl cun an fehnak lamzin cu an hlensuak vivo. Cu cun Amerika ram thanso vivo nak dingah lungphum a rak phum ih, an fehdan ding riruang a rak duang cia hi a si. Amerika mi mifim le can liam cia thuhla ngantu hminthang John Fiske cun hi tin a ngan: “Puritan-pawl hi um lo hnik hai sehla, politik ih zalennak hi leilung tlunah a rak hloral zo ding,” tiin.

Amerika ram ih mithiam hminthang mihmaisa Daniel Webster in kum 1843 Bunker Hill Monument ah hi ram thar ih ceng hmaisa le luahtu hmaisa pawl thuhla hitin a ngan: “Anmah zawngah Bible a ra ve, hi thu hi rinhleh ding a um lo. Cui san laiih mi hmuahhmuah in zalen zetih Bible an siar thei ruangah mipi Bible siartupawl cun mipi vantlang zalennak ding hrangah ruahdan dik an neih phah. Kum 1776 ih pitling um zat lakih 1% hnakih mal cu Protestant kawhhran member si lo an si,” tiin.

( Peh leh ding)

(Visited 124 times, 1 visits today)

Comments

comments

Comments

%d bloggers like this: