2015 Hrilawknak Thlirsalnak

saya zual2015 Hrilawknak Thlirsalnak

(Election Review)

By Salai Chin

(1)

Kum 50 lenglo ralkap palbehnak hnuai ihsin tlansuahnak dingih ruah le beisei mi, ramsung le ramleng mipi, political leader-pawl le international community tiangih an hngahhlap zet mi 2015 November Election cu buainak le harsatnak fatete um cingin tluang zetih tthehsuak thei a si hi a lungawium ngaingai. Cun mipi beisei emem NLD in nehnak a co ding khal a fiang zo tikah lohma hma khat suah a si ruangah thaw khat cu a veng ta hrimhirm. Hmai lamah ziang a ra cang ding ti cu a tikcu in a rel leh pei cu!!

NLD nehnak cu mipi nehnak rori a si. NLD party hrimhrim hi mipi duhphawrhnak ihsin ra suak mi a si. Mipi an feh mupmo mi cu Pi Suu Kyi in a hruai ih mipi khalin an hruaitu an rin tawk ruangah hivek nehnak a ra cangsuak a si. Anmah Pi Suu Kyi in a sim ttheu mi cu “Mipi bawmnak le dinpinak ruangah NLD hi a ding thei a si” timi hi a si. Mipi rori hin Dictatorship uknak hi an ning tuk zo ruangah anmahte tlansuah an duh ih cutin hruaitu dung an thlun mai a si. Mipi rori hi thlengawk duhtu an si ih an pekawknak le an tthahnemngaingak khal sang tak a si. Tu cun mipi ngaidan a langsuak zo_ Ralkap thuneihnak an ning luaksuak tuk zo ih mipi thuneihnak thawn hruaiawk an duh timi hi a si.

(2)

Tui ttum hrilawknak hi a dikin a fair maw ti hi thusuhnak pawimawh zet a si. Canagantu in a ti ttheu mi cu a fair deuhdeuh le NLD an cak deuhdeuh ding ih a fair lo pauh le USDP an cak ding ti a si. Tu hi tawkfang a fair ruangah NLD in hi zat seat an ngahnak a si. Hi hnakin fair sin sehla seat 3/4 hrawng an ngah bet lai ding!! Hrilawknak pakhat a dik maw timi zoh tikah a tlangpi in thil pathum zoh a ttul. Hrilawk hlan, hrilawk ni le hrilawk hnu tiin.

Tu hrilawknak ih a fair lo zia langternakbik pakhat cu Danhrampi a si. (1)Danhrampi in Party pakhat leader cu President ttuan thei lo dingih a kham ahcun cuih party cun a vote ngah ding zat a ngah lo ding ti a fiang. Pi Suu Kyi hin Kawlram a phatsan lo ding ti hi mipi in an ring tawk ruangah vote an peknak a si. Ralkappawl khawruahnak cu mipipawlin a dik lozia an langter a si. (2) Party pakhat ttanpitu ding ralkap MP 25% Parliment ah an um hi Meter 100 tlan zuamawknak ah meter 25 thleng cia ih zuamtu thawn an bangaw. (3)Voter list dik thei lo mi khal hi thawsak a herh ngaingai. Hi khal hi mipi vote petu mal sehla, an member neih cia le acozah hnattuan tivek thawn tlin an beisei ruangah hiti an tinak a si. Vote pe ngah lo an um hnuaihni tho. (4) Campaign laiah NLD hruaitupawl hringhronak, tibuainak, bualrawn hman siang lo, Hall hman siang lo tivek rel ding tampi a um. Kachin ah napi vuak an tawng, Takitah ah U Nai Ngan Lin cu nam thawn dawh a si. (5) Mipi hringhro le lemsiah thawn vote leinak ziangmaw zat a um. (6) Hrilawk ni ah Myitkyina, Lashio le Taunggyi ah vote ruknak a um. Khui lam ih ta ti theih lo mi vote dip khat lai a ra thleng ti a si. Hmun dang khalah rel ding fatete cu a um (7) Ralkappawl zalen zetin vote an thlak thei lo hleiah an Polling Station zoh a ngah lo. (8) Result phuan a fung tuk. Result thleng cia mi rori phuang loin a nini in an ret. (9) Union Election Commission hin USDP an ttannak hi point tampi rel ding a um. Hipawl bakah ziangvek thil dik lo ha ra suak leh vivo ding timi cu can in a herpi leh ding.

Hrilawk ni ihsin ni 90 sungah Pyidaungsuh Hluttaw toih Speaker hril phawt ding a si. Cun President le Vice Presidentpawl hrilin cupawlin acozah tuah ding a si. President tling dingin MP 229 vote a ngah a ttul. A hlanah cun 333 a si nan MP 7 ah hrilawknak tuah thei loin a lawng ruangah a si.

USDP hruaitupawl hin tlin an rak zumaw ve deuh a si hmang thutiam khal an rak pek. Cun hrilawknak khal a cang thei tawkih dik le zalen ih tuah an rak tum. Anni zumdan ah cun Party 92 lai an um ih USDP le NUP ti lo cu Democracy party hlir an si. Peng pakhatah party 6/7 lai kan zuamaw dingih Democracy lam duhtu vote hmun 6 laiih a tthekdarhawk cun kan member cia le acozah hnattuan tivek thawn 26% cu kan ngah tengteng ding tiin an rak ruat a bang.

Kawlram hin 1960 hnu lamah a fair zet mi hrilawknak hi kan nei dah lo. 1990 election khal a fair zet vekin an rel ttheu. Party leader thawnginn sungih khum cingin hrilawknak a fiar ti cu a um thei lo. Voter list le vote pek vekah cun a rak fiar zet ko. Cun 2010 cu theih zo vekin NLD zuam thei lo dingin an tuah hleiah duhduh zat vote ruk kha a rak si.

(3)

Hrilawknak hi a cem hrih lo.  Tu cu palai hril men a si. Acozah hrilawknak ngai cu Hluttaw ah a si ih cutawk ah USDP in 25% an nei cia. Asinan NLD le a rualpipawl (AND, SNLD, ZCD) in 95% (72% of all MP) hrawngih an neh zik ruangah phan ding a um lo ah a cang. Tahthimnakah Chin State Assembly ah MLA 24 kan nei. 18 cu mipi hril an si ih 6 cu ralkap. Tu hi NLD 11, USDP 5, ZCD 2, ralkap 6 an si ruangah NLD cun neh zet vekin lang hman sehla ZCD tel lo cun USDP le ralkap kawmaw thawn 11 veve in an zataw tinak a si. Asinan State acozah cu president ih ruat a si ruangah central lam thlir sawn ding a si.

(4)

Mipi thinphannak dang leh cu thuneihnak an hlanaw pei maw, ti hi a si. Ziangahtile 1990 ah a thutiam pahbal in thuneihnak an rak hlan lo zo ruangah a si. Asinan tui ttum cu a hnuailam thu ruangah hlanaw dingih zum a si.

  1. Anmah Rori ih Hrilawknak ah an Sung Ding Ti an Thei Cia: Ralkappawl hin mipi an tiretheih tuk zo ruangah mipi in an duh lo, an fih ti an thei cia. Democracy ih an feh a si ahcun hrilawknak a um dingih hrilawknak a um cun an sung ding ti an thei cia ruangah ramri kham an tuah cia. Curuangah Danhrampi rem theih loin an tuah ih anmai ttanghma ding an hum cia. An sian zat sung lawngah political party in acozah an tuah ding.
  2. Thuneihnak an Kai Lai: Kawlram ih thuneitu taktak cu National Defense and Security Council hi a si. Hi thusuak lo cun President in vuanzi a ruat thei lo, thawngtla a suah thei lo, mi a ngaidam thei lo,.. tivek a si. Hinak member 11 an um. President, Vice President 1, Vice President 2, Pyituh Hluttaw Speaker, Amyota Hluttaw Speaker, Commander-in-chief, Deputy Deputy Commander-in-chief, Attorney General, Foreign Minister, Defense Minister, Home Minister, Minister of Security & Boarder Affairs an si. Hinah Ralkap in member 6 an nei cia ih acozah cun 5 lawng. Curuangah thuneihnak taktak kaitu cu NDSC a si ruangah acozah cun management lawng an kai ding.
  3. Hluttaw ah 25%: Ralkap le USDP hruaitupawl hum dingah Hluttaw ah ralkap palai 25% an um lai. Cupawl lungkimnak tel loin Danhrampi thleng a theih lo.
  4. Chief Army Thuneihnak: Ralkap lalbik Commander-in-chief cu thuneihnak sang lutuk a nei lai. Ralthuam keng vuanzi pathum cu amai ruat an si ih ralkap MP pawl khal amai ruat an si. Asinan Thein Sein pawlin anih cun an thu hnuaiah an ret lai.
  5. Ralkap Lubikih Gen. Min Aung Hlaing le President Thein Sein in, “Ziang Party in an neh khal le kan pawm ding/ thuneihnak kan hlan ding” an ti.
  6. Hluttaw Kotu ding Thura Shwe Mann: 1990 Hrilawknak ah cun Pyituh Hluttaw kotu ding cu ralkap an si tikah an ko duh lo. Tu cu Hluttaw kotu ding cu Thura Shwe Mann, Pyidaungsuh Hluttaw Speaker a si ruangah a ko tengteng ding. Hluttaw Ko timi hi Democracy ah cun thuneihnak hlanaw ti tluk deuhthaw a si.
  7. Danhrampi a Um Zo: 1990 ah cun Danhrampi a um lo ruangah an duhduh an tuah. Asinan tu cun anmai tuah mi, anmah rori ih kilhim an tum mi Danhrampi ah hrilawk ihsin ni 90 sungah Hluttaw kawh ding ti a si ruangah an ko tengteng ding.
  8. Tulai Acozah Cangvaihdan: Tunaite ah acozah dinhmun sangpwl ah ralkap ihsin mi an ra `hawnter. Harhdamnak lamah mi 350 lenglo cu sinnak sang taktak an pe ih doctor-pawl in an dodal ruangah mi 12 lawng an ret ih an hnukkirsal. Tu hi thu`hennak zung Director ah ralkap an ret lala, cucu Myanmar Advocate Council in an dodal lai tak a si. Cun fimthiamnak khal ret an tum ti a si. Hi hin an sung a si khal le hmun kip ah hram hnget bun ta an tum ti a fiang.
  9. Ramdang nawrnak a na tuk thlang. Cuhleiah leitlun theih ih an thutiampawl hlen rori an duh ve ding.
  10. Kan ram mipi, eihawlnak le nuntukhawsaknak ruahih thuneihnak hlanawk lo cun tingaihnak a um nawn lo. Buainak tumpi a suak ding. Ralkap khalin mipi thisen suah cu an duh ve ce lo ding.
  11. 88 tlawngta thattu ralkap kha an pension thluh thlang ruangah tu ih tapawl hi cun mipi an ttih tuk nawn lo.

(6)

Chin party pawl an sung thluh hin ruah ding a tamter zet. ZCD  in Tedim ah le Tonzang ah mal lai nehnak co lo sehla cu mualpho a roh sin ding. Tui ttum cu NLD thlihran a nat tuk ruangah le mipi in Pi Suu Kyi an atcilh tuk ruangah Chin party lawng si loin Tlangparmi Party cu an talbuai thluh. Arakan National Party lawng an cak. AND cun State, Amyota le Pyituh tiangin an cak thluh.

Hi ca ngan laiah result an phuang thluh hrih lo nan Karen, Mon, Kachin, Chin le Kayah miphun party pawl cu vuakpherh thluh an si. Pahnih khatte vek fang an tling. Shan khal party tumbik pahnih SNDP le SNLD an kawmawk thei lo ruangah an tuar ve nasa. Rakhine hlawhtlinnak cu an kawmaw thei ih Shan cu an kawmaw thei lo. SNLD hi 1990 hrilawknak ah NLD sangtu MP tampi ngahtu a si nan tu cu 10 kiangkap hleilo a ngah lo ding a bang. SNDP lephei cu pakhat hman a ngah hrih lo. Parliment ah Seat 40% (200) hrawng ngah zumaw emem Nationalities Brotherhood Federation timi party 22 telnak cu MP an ngah mumal hrih lo. Zum hnakin thlipi a na ti cu zawi el theih hman a si lo.

Culawng si loin Kawl party tumpipi  Seat thawng khat zikte cuhtu Ne Win dungthlun National Unity Party, Seat 400 lenglo cuhtu President Thein Sein thurawn upa Nay Zin Latt ih National Develpment Party, NLD ihsi suak National Democratic Force le National Farmer Development Party pawl khal seat khat hman an ngah lo. Culawng si loin MP lar zet U Thein Nyunt le Independent ih cuhtu dan thiam hminthang Dr. Nyo Nyo Thinn pawl khal an tla thluh. USDP hruaitu le Minister pawl khal an sung thluh deuhthaw. Pahnih khat cun vote dik lo deuh thawn an tlingsal. Mipi lam ttang zettu Thura Shwe Mann khal a tla riai. Vice President Dr. Sai Mauk Kham ih cuhnak Lashio ah vote siar ttheh hnu, Polling Station khar hnu ah khawi ita ti theih lo dip thawn 10000 lenglo a ra thleng ih cutin a tlingsal ti a si.

 

(7)

Chinram ah NLD in nehnak a co hi lungawiza ngaingai a si. NLD in acozah tuah in in hruai ve sehla timi hi Kawlram mipi tlangpi vek thotho in cangantu hin hmuh a cak ve. Kan ram hi eihawlnak ah a tthangso deuh ding ih bulpak zalennak le thutthennak dik deuh tla a um ding ti cu a beisei in a zum ve rori. Cun Chinram ih NLD MP pawl khal hi Chinmi thotho an si ruangah le mifim mithiam an si ruangah Kawl party kan hei ti tak nain an rinsan um nasa ti lo theih an si lo.

Asinan Chinmi hrangih zahumnak cu Chin party in Chinram ah nehnak coin rorel sehla ti hi a si. Thimnak ah AND cun Rakhine ramah 70% hrawngin nehnak an co tikah an zahum nasa. Cutin NLD an ttuanpi thotho fawn, an ttha ta rori a si. Tu cu kan Kawl pulepawl ih khabe khawng zoh attul thlang ding.

Ziangruangah Chin party vote loin Central party kan vote tling timi hi ruah tlak ngaingai a si. Thlengawk kan duh tuk ruangah ti zik sehla Chin Party thawn khalin Parliment ah thlengawknak a um thei tho si…Rakhine vekin. Mipi mawh ha hruaitupawl ih mawh sawn ti cu ruah tlak zet a si.

Hitin Chin party-pawl tlaksiatnak san vun zoh sehla;

  1. Ralkap uknak mipi in an nin tuk zo ruangah anmah runsuak thei dingih an ruah Pi Aung San Suu Kyi le NLD at-in an atcilh. Hi hi rampi huap in a si.
  2. Chin Party-pawl an kawmaw thei lo. Asilobik ah CPP, CNDP le CLD tal kawmaw sehla an cak tengteng ding. Tu vek dinhmun cun 2020 khalah boruak a ttha cuang lo ding. Mipi in Township based party vek ah an tthumawngam ngaingai lo. Chinmi hruaitu party le Chin huap hruaitu kan nei lo. Curuangah Party kawmawk lam thu tawlrel lohli a tul ding. Hngal thawhih cu e, kha e ti loin kawmawk phawt cu Chin Party-pawlih ti ding hmaisabik a si.
  3. Falam peng party ih ruah mi CPP cu sawhhngehawknak lamah a tlasam zet. 2010 nehtu si cingin 2012-2014 karlak hrawngah ttiakvai zik vekin thu a thang ciamco. Cun party cangvaihnak a um lo. Party sung ihsin suak le party dangih tlan an tam.

 

(8)

Hi hi Nationalist mitkharh thawn kan thlir ruangah a si. Ngaingai cun kan hriltlin mipawl hi rintlak zetzet an si. Falam pengih kan hril mi Pyituh Hluttaw MP Dr. Salai Riang Vel hi midik le rintlak cathiam a si. Hminsiatnak nei dah lo a si. Cun Amyota Hluttaw MP Pu Louis Zung Hlei Thang tla hi miralttha thurel thei a si. Tu term ah tla MP lakih thurel tambik 4 lakah a tel. Chinmi mithmai ngahtertu a si. MLA Pu Lian Luai tla hi danthiam a si hleiah ram le miphun hrangih a tthahnemngaidan tla cu mipi theih a si. Vanzam ttumhmun hrang siseh, Rih zin hrang siseh a cangvai nasa ti kan thei cio. MLA Pu Ral Hnin khal mirintlak le miphun duhdawttu a si. NLD Falam ih an pabik pakhat Pu Run Bik khal midik, mittha le miphun duhdawttu a si ih cupawlin kum 5 sung ram an hruai ding cu tha a tho zet.

Kalay ih hotunubik Pi Lal Than Siami (Aye Aye Mu) khal Pu Do Thwangih fanu a sinak lawng a si lo Central tiangih an rinsan mi a si ih, Central Excutive Committee, Central Campaign Committee for 2015 Election, Kalay Chairwoman a si. Rinsan tlak a si ti a fiang. Pyidaungsuh Hluttaw ah Chinmi pakhat le Kawl pakhat, Sagaing Assembly khalah Chinmi pakhat le Kawl pakhat an si ruangah Chinmi hrang a hnangam thlak zet.

Kan Chin Affairs Minister thar ding Pu Lal Thawm Thang khal hi hminsiatnak nei dah lo, mittha a si. NLD acozah hnuaiah Lairawn mipi in hruai ding hi a phurum zet. Minung timi cu mi dangdang, mithar tla hin ruahnak thar le ttha taktak an suah ttheu sawn a si.

 

(9)

CPP cu Parliment sungah a lut lo nan miphun an duhdawt ih ttuan an duh a si ahcun hnattuan theih ding tampi an nei ding. Pi Cheery Zahau in Chin Tv interview ih a sim mi, “Hluttaw ka luh khalah luh ngah lo khalah Chinmipawl sumlut tthangsoter dingin ramdang hawipipawl thawn Laitlang ah hnattuan sersuahdan kan ruat zo” a ti mi kha thazang ngahza ngaingai a si. Tu hlanah khalah MP a rak si lo nan mipi hrang a ttuan zo vekin ttuan peh ding tampi a um. CAM ttuan lai Pu No Than Kap khal Party president dinhmun in hna tampi a ttuan thei lai ko ding. Cun MP cuhtu siseh, cuhlotu party hruaitupawl khalin hna an ttuan peh vivo ding ti beisei a si. Thimnak 2010 hrilawknak ah CPP cu Kalay ah an cak lo nan Hluttaw Speaker ra tlawn ttumah CPP Kalay Chairman Pu Ma Tuah in dilnak a rak tuah ruangah Laimi umnak ah High School pahnih pek a rak si dah a si.

Comments

comments

Comments

%d bloggers like this: