THLALI SUNG HNATUAN ZOHSALNAK

THLA LI SUNG HNATUAN ZOHSALNAK

(APRIL – JULY, 2011)

Dr. No Than Kap

Theihnak a mal tikah mipi dinhmun a niam phah theiih tul lopiin buainak tiang a suah phah thei. Keimai Vuanzi hnatuan thu khalah mipi luzingter dingih thu umze nei lo (belhcian dawl lo) rak aupi rerotu an um ruangah hi thu hi ka ngan. A hmaisabikah Chin Taingzinta Vuanzi (ka dinhmun) tarlang sehla.

Taingzinta Vuanzi Zate: Kawlram pumpi sungah Taingzinta Vuanzi 29 lawng kan um,_ Bama (5), Karen (5), Shan (3), Chin (3), Zakhaing (2), Lishu (2), Pa-aing (2), Kachin (1), Mon (1), Ruang (1), Lahu (1), Inta (1), Akha (1) le Kayan-padaung (1) kan si. Taingzinta Vuanzi hi Chin State sung lawngah pakhat hman a um lo, a dang State (pyine) le Region (Taing) 13 ahcun an um thluh (Chin State sungah hnamdang mi 57,000 leng an um ve lo tinak a si).

Taingzinta Vuanzi Danglamnak: Taingzinta Vuanzi cu, Danhrampi ih ngan vekin, State/Region sungih miphun zate ih hril ding an si ruangah MP/MLA an sive ko nan anmah hrildan le an dinnak bial (constituent) le nomination tuahnak ding hmun (hminpeknak ding hmun) khal Pyituh/Amyota/Taing MP/MLA thawn a bangaw lo. An dinnak bial (constituent) cu State/Region pumpi a si. A hriltu ding mipi khal State/Region ih um anmai miphun pumpiin a si.

Cun, Taingzinta Vuanzi hrilnak ih lut ve pawl cun Myone le Khazaing Election Commission hnenah si lo in (thimnakah Kalemyo Election Commission hnenah si loin) Taing Election Commission hnenah hmin pek a tul. Curuangah kei khal Kalemyo, Tamu le Homalyn Election Commission hnenah si loin Taing khawpibik Mongywa ah ka hmin ka peknak a si. Khatlamah, Pyituh Hlutdaw, Amyotha Hlutdaw le Taing Hlutdaw MP/MLA pawl cu an bial (constituent) cu Taing pumpi (ramthen) si loin Myone asilole Khazaing pakhat lawng a siih anmah hriltu mipi khal Myone asilole Khazaing pakhat ih mipi lawng an si. Curuangah hrilnak ih luttu (nominate mi) cun Myone, lole Khazaing Election Commission hnenah a hmin a pek a tul (Taing E. Commission hennah a si lo). Hihi Taingzinta Palai (Vuanzi) thawn an danglamnak a si.

Nomination (hminpek) thu ah kei hi Sagaing Region (ramthen pumpi) ah cuh ding ka si ruangah Central CPP ihsin Sagaing ramthen hrangah nominate mi ka si (Hihi Kalemyo/Tamu CPP ihsin nominate thawn a bangaw. Party pakhat kan si ruangah). Curuangah, Lahe, Homalyn, Tamu le Kalemyo CPP pawl in ka dinnak dingah a hranten CPP sungin hmindang rak pek dan a si lo (party pakhat kan si ruangah).

Thimnakah, Kalemyo CPP in midang pakhat, Tamu CPP in midang pakhat tivekin ka dinnak dingah rak peve sehla, mi pakhat lawng cuhnak dingah CPP ihsin mi 3 lai kan um ding tinak a siih thil cang thei a si lo. Curuangah Central pek mi hmin (keimah) an rak pawm venak a si. Asinan, Myone pakhat lawngih hril theih Pyituh/Amyota/Taing palai (MP/MLA) cu Kalemyo/Tamu CPP pawl in anmai Myone sung in an duh mi an rak hril thei ih anmah Myone E. Commission hnenah hmin an rak pe (nominate). Curuangah mihrek in “Sagaing ramthen nomination ruangih tling a si lo, Kalay nomination ruangih tling a si” an timi hi nomination umzia le Party feh dan theih thiam lo ruangih an sim mi, umze nei lo, mipi lu zing tertu men a si.

Mihrek in an theihthiam hrih lo mi pakhat cu ka umnak Insein, Yangon ah vote pe loin Kalemyo ih ka peknak thu a si. Kawlram sung rammi zo khalin a duhnak hmun (bial, constituent) ah MP/MLA a cuh thei. Cuitlunah a duhnak hmun ah vote a pe thei fawn (Asinan hmun hnih hmun thum ah si loin hmun khat lawngah a pe thei). Curuangah Insein, Yangon ih ka umnak bial ah vote pe loin ka dinnak Kalemyo bial ah vote pe dingin Insein ihsin Kalemyo ah ka hmin ka thawn. Kalemyo si lo Sagaing ramthen ka duhduh nakah thawn khal sehla a ngah. Cun, hitin Kalemyo ah vote me pe dingin ka hmin thawn lo khal sehla Sagaing ramthen ah Chin Taingzinta Palai (Vuanzi) ka cuh thei thotho. Vote me pakhat tal thahnem tiah ka thawn mi a si.

Cun, State/Region ih um miphun pakhat in an hril tlin mi Taingzinta palai cu, Danhrampi ih ngan vekin, anmai miphun Vuanzi a si cih. Hihi Vuanzi dang hnakin Taingzinta Vuanzi a danglamnak a si. State/Region Vuanzi dang cu Vuanzi-chuk in a hril nan Taingzinta Vuanzi cu Vuanzi si dingin mipiin direct in an hril tinak a si. Hivek deuh in Security and Boder Vuanzi cu Ralkap lu bikin a hril ve. A tawizawngin, Taingzinta Vuanzi cu mipiin Vuanzi si dingin an hril ih Vuanzi-chuk le President in an nemhnget; Border and Security Vuanzi cu Ralkap lu bik in a hril ih Vuanzi-chuk le President in an nem hnget; Vuanzi dang cu Vuanzi-chuk in a hril ih President in a nemhnget.

Sagaing Region sungah Myone 37 a umih Myone 28 ah Chinmi kan um ruangah an zaten Chin Miphun Palai (Chin Taingzinta Kosale), lole Chin Vuanzi hi an hril. Tui tum ah keimah i hriltu lakah a tambik cu Kalemyo le Tamu ih CPP an siih Homalyn, Lahe, le hmundang dang ah party dang ihsin keimah vote me i petu khal an tam zet. Curuangah lungawithu ka sim tikah “mipiin in hril tling ka ti theunak a si”. Culo khalah, CPP lawngin vote me in pe hmansehla CPP khal mipi an sive ruangah “mipiin in hril” ka timi hi a dik lonak a um lo, ngai khal a nuam sawn. Hitin ka sim theu mi theithiam loin “Pu NTK in CPP in in hril tling lo” a ti tiih la pengtu an um ahcun thu umdan an thei fiang lo tinak a si.

Taingzinta Vuanzi ih Thuneihnak (Power): Danhrampi (Constitution) Art.15, 17 ah fiang zetin Taingzinta Vuanzi cun, a hleice in amai miphun hrangah, uknaklam (administration, uk-chuk-zi) tuanvo a la ding tin ngan a si. Cun, Art. 247, 248 ah Taingzinta Vuanzi cu State/Region cozah lakah a tel ve tiin ngan a si. Himi zoh tikah Taingzinta Vuanzi ih thuneihnak cu rel tam ?ul loin a fiang zet. Curuangah mihrek simmi “Taingzinta Vuanzi cu amai thuthu in zianghman tuah theinak power an pe lo” ti mi cu umze nei lo a si. Zohman ih pek tul loin Danhrampi ah ngan cia a siih Danhrampi kalh in zohman feh theih a si lo.

Vuanzi le Hlutdaw palai Thlahlawh: Vuanzi hlawh le Hlutdaw palai (MP/MLA) hlawh a bangaw lo. Pyituh/Amyota Hlutdaw MP pawlin thla khatah ting 3 an ngah. Taing/Pyine MLA pawlin thla khatah ting 2 an ngah. Central le Taing/Pyine Vuanzi pawl hlawh cu ting 10 in ting 30 karlak a si ding tin ngan lawk a sinan ti danglam hrih a si. Cuticing in MP le MLA hnakin a tam lai thotho. An thuneihnak le hnatuan khal a bangaw lo. Vuanzi cu Cozah (uknaklam) Executive ih hnatuan an siih Hlutdaw palai (MP/MLA) cu Dan tuahtu Legislature ih hnatuan an si. An hnatuan mi le thabang dan a bangawk lo ruangah Hlutdaw palai hnakin Vuanzi hlawh cu a tam sawnnak a si. Taingzinta Vuanzi khal Vuanzi a sive ti theih a tha. Curuangah mihrek simmi Vuanzi asinan Hlutdaw lakkha a ngah timi hi hnihsuakza a si.

CPP president, Vuanzi le Hlutdaw palai sinak: Taingzinta Vuanzi cu Taingzinta Hlutdaw Palai ti khalin kawh theih a si. Tu khalah Cozah ah Vuanzi dinhmun in ka um nan Hlutdaw ahcun Chin Taingzinta Hlutdaw Palai ka si thotho. Curuangah, thimnakah kan dung June thla New Light of Myanmar (Myanmah Alyn) Thuthangca sungah kei cu “Sagaing Ramthen Chin Miphun Palai (Chin Taingzinta Kosale)” tiin in ngannak a si. Taingzinta Vuanzi cu Taingzinta Palai ti khalin kawh theih a si ruangah ka Vuanzi sinak si loin Taingzinta palai ka sinak in an ngan mi a si ih Hlutdaw thu a si ruangah an ngandan a dik. Himi theithiam lo kan um hmang.

Chin Vuanzi ka si hnu khalah CPP president ka si lai thotho ruangah Vuanzi si phahin CPP hrang ka thei tawk ka tuan rero. Asinan party hnatuan le cozah ih vuanzi hnatuan hi rawi loin thleidan thiam a thupi zet. Hihi CPP zaten kan theihthiam a thupi.

Thimnakah mihrek duhdan le ruahdan bangin Vuanzi ka si hnu khalah CPP duh dan le CPP hrang lawngah tuan bang ningla, party dang ih tling vuanzi pawl cu mi tam sawn an si tikah an party duh dan le an mipi hrang lawngah an tuan ve a tul tinak tluk a si dingih umze nei lo ah a cang thluh ding. Hitin a si lonak dingah Danhrampi (Constitution) sungah Central Vuanzi cin tla cu Vuanzi an si veten MP sinak an bansan ding, party cangvaihnak ah an tel lo ding, tin ngan a si (Art. 232. [i], [k] siar aw). Vanthatah kan ti ding maw, Danhrampi ah State/Region Vuanzi cun a MP sinak le a Party hnatuan bansan a tul tiin ngan a si lo ruangah a ziaum.

KALEMYO BIAL DINHMUN: April-May sungih Kalemyo bial ka fan lai ah ka rak ruahnak hnakih ropi in mipiin in sunlawih, in sunsak, in duhdaw ti ka hmuh tikah ka tha a tho, ka hna a ngam ih thei tawkin mipi hrangih tuan sinsin duhnak lungthin ka nei bet.

Asinan neih sun sumsaw cem in sia le caw le vawk in thah tikah ka lung a awi zet nan “Keimai ruangah khawte lam mipiin sumsaw an cem ruangah an harsat phah ding” timi ruahnak in ka thin i nuam lo ter. Curuangah, lehhnu lam cu mipi hnenih ka feh tikah sim cia loin an hnenah thleng sehla a tha sawn ding tiin ka ruat. Khatlamah, ran thah awin kan sunlawihawk thiam hi kan Lai dan le nunphung kilhimnak le danglamnak a si fawn ruangah, “ran thahawk hi bansan uhsi” tiin thurawn pek ding cu tha in ka thei lo.

Chin lakih Thubuai: Hna ka tuan hnu rei lote sungah kanmah Chinmi lala sungah mah le mah Myone, Khazaing, Taing le Central lam tiangin thubuai an thlen (hek) ti thu ka theih tikah ka thin a nuam thei lo. Zumtu kan sinak theih hngilh tiang in Kawhhran pakhat le pakhat Cozah hnenih hekawknak thubuai a um ti ka hmuh bet tikah riahsiatza siin ka thei. Curuangah keimai term sungah Sagaing Chinmi lakih thubuai hrimhrim kanmah le kanmah sungah cemter dan ding hawl in hnamdang hnak in thubuai nei malbik si thei ka zuam ding timi tumtahnak hnget ka nei.

Bawmtu ding: Chinmi tam biknak Lairawn ah full time in ka um thei hrih lo ding ruangah, Kalemyo peng sungih Chin mipi harsatnak phunkim a rang bikih thei ngah thei dingin lamzin ka dap ih CPP ihsin kan Hlutdaw Palai si dingih hril mi pahnih (an tling lo nan) Pu Khaw Tin Thang le Pu Khaw Tuah Lal cun an thei tawkin in bawm hrih dingin ka sawm (Tamu ahcun Chin Calai le Nunphung Committee hlanpi ihsin an rak ding cia zo ih anmah in in bawm thei zo). Pu Khaw Tin Thang le Pu Khaw Tuah Lal an pahnih in mipi harsatnak thu tinkim an rak lakkhawm ih ka hnen an thlen ka duh mi a si. Ka rak ruahnak hnakin paisa pya khat hlawh mi nei loin thei tawk an zuam ruangah mipi le keimah khalin an hnenah kan lungawi thiam a tha. Annih pahnih hi Party president dinhmun in ka sawm mi si loin Chin Vuanzi dinhmun in ka sawm mi a si ruangah CPP dan kalhnak a um lo.

Asinan CPP sung lawngin anmah pahnih in tuanvo an lak a sile an bang tuk ding, an hnatuan khal a kau tawk lo ding ti ka ruatsal ruangah, a kau thei bik le hmual nei theibik si dingin party dangdang hrin dangdang umkhawm Chin Calai le Nunphung Committee (Chin Literature and Culture Committee, CLCC) timi din tha in ka thei. Cutin Falam/Tedim/Hakha Literature and Culture Committee timi din a siih a kau thei bik si dingin Lusei unaupawl khal telh an si. CLCC hi Party president dinhmun in ka dinter mi si loin Chin Vuanzi sinak in ka dinter mi a si ruangah CPP dan le thuken (wadah tabawtaya) kalhnak a um lo.

CLCC ih Lusei unau telh thu ah a duh lotu hnenin lungkim lonak le thusutnak a suak rero ruangah thu umdan ka ngan ding:

(i) Rampi acozah (Naing-ngandaw) in Lusei cu Chin lakih a telh tikah kannih in Chin an si ve lo ti men a theih lo. Cun, anmah Lusei lakah Chin kan si lo titu an rak um hmanah hlanlai deuh thu a si ding (Naingngandaw thusuak kalhtu an si fawn ding). Tu ahcun Chin kan si tiin an pawm ruangah Chin Calai le Nunphung Committee ah an tel zo.

(ii) Lusei le Chin cu thisen zawmnak nei lo mihranpi vekih ruattu an um. Khatlam khatlam in mai thisen zawmpi zo an si ti hman thei fiang hrih lo kan um hi Chinpawl kan tlakniam vivonak ding thil pakhat siin ka thei. Lusei le Chin cu thisen zawmpi unau an si ti cu hnamdang mi hmanin an pawm hnget laiah kanmah riangri in kan rak pawm thei lo ahcun mai miphun san thuanthu thei lo le hmailam khua saupi ruat thiam lo ah kan cang tengteng ding.

(iii) Vuanzi ka si hlan ihsin Tamu Myone ah CLCC hi reipi an rak din zo ih an president tla cu Pu D. Thangliana a si hngehnge (MLA a si hnuah a cawlhsan). Curuangah Lusei hi Kalemyo khalah an telve a that lonak umin ka thei lo. Lusei in Myanmar ram sungah Falam/Hakha/Tedim pawl bangin a hranten luah cin ram (inherited land) an nei lo, suahkehnak Myone hran khal Chin state ah an nei lo, tivekin CLCC ih Lusei an telve duh lotu pawlin an sim. An simmi a diknak lai a um ding nan hrinhnam pakhat dinhmun in “Lusei community” in thu khat keng lungkhat pu ten an um theizia zoh tikah inherited land an nei maw nei lo ti kherkher hi ruat sak lo khalin CLCC ah tel thei, tel tlak an si tin ka hmu.

(iv) Chin miphun (tlang mi/zomi) thawn pehpar in tu hlan ihsin ka dinpi mi cu telh-lo (exclusive policy) si loin telh-thluh (inclusive policy) a si. Lai, Zo, Lusei tivekin, ziang hmin kan hmang a si khalle, ziang tawng kan hmang a si khalle, thisen zawmpi kan sinak a hlo thei cuang lo ding. Curuangah Chin timi hruang kulh sungih kan um tlang thluh tluktu a um lo.

A can canah umdan kan thiam lo ruangah siseh, pakhat le pakhat parah awkam mawi lo kan thlah theu ruangah siseh, nautat le hmuhsuamawk kan hman theu ruangah siseh, lungkhat pu tei um thiam ih thupitnak taktak kan theih ban hrih lo ruangah siseh, pakhat le pakhat kan pawm damaw thei lo. Asinan duhdawtnak, ngaidamnak le pumkhatnak a takin kan lakah um thei dingin zuam cio uhsi. “Lusei in Chin hua, Chin in Lusei hua” timi hi kan Chin zate hrangah hlawknak hmu thei dingin ke kan kar vivonak ah dipdaltu ah a can thei ruangah harsa kan ti zet cing khalin rehter zuam hramhram uhsi.

Rei lote sungah CLCC cu, Kale Myone ih Chinmi thuhla phunphun (Khawhhran thubuai, tiangin), Cozah department dangdang le Chin Vuanzi hrangah kau zet le hmual nei zetih thurawn petu an rung si cih ih thathoza ngaingai a si. CLCC cu Chin hrin tinkim le party dangdang lungrualten umkhawmnak a si tikah hmual a nei cuang. CLCC hin Chinmi lakah remnak le daihnak le thansonak tiangin a tuansuah thei vivo ka zum.

Kei le Vuanzi-chuk: Sagaing Chief Minister U Ta Aye hi mifim, miding, mitaima, hotu tlak le rinsan tlak a si tin ka hmu ih ka upat. Amah vek Chief Minister Sagaing Region in kan nei hi kan vantha ka ti. U Ta Aye Vuanzi-chuk a tuan laiah Sagaing ramthen a thangso lo a sile a thangso nawn lo ding, tiin simtu an tampi ih hihi ka hmuhdan a sive. Hitin ka sim mi hi phundang in a lapengtu an um. Cutin lapengtu cun “Pu NTK cu U Ta Aye thaw khalin phundang in pehtlaihawknak an nei men thei” ti tiangin an sim ih an ngan. Hitin thil hmuh kawi le a selam ih rinhlelhawk hi riahsiatza zet a si.

Thuthangca le Chin: Tunai ah Laica ih ngan mi Thuthangca pakhat ah ka thu cu anmai hmuh dan men in a selam in an ngan. An ngan mi cu thudik tluansuak (whole truth) si lo, thudik hrek (half truth) le merhkawi mi thu (twisted facts) le rinthu men (presuppositions) an si tikah thufim ih “a hrek fang lawng theih hnakin theih lo lawlaw a tha deuh” timi cu an hrangah siin ka thei. An vanduainakah an thu ngan mi cu keimah bulpak thu lawng si nawn loin Party siatnak le Vuanzi le Chief Minister tiang mipiin hmusual dingin thangsiatnak a si ruangah an hrangah pawi ka ti sak zet.

Hi Thuthangca hi Cozah ah registered (hmatpungtin) a si lo tla ahcun a pawizet thei. Registered a si hmanah finfiah dawl lo bulpak thu a thangsiat zawngin ngan dan a si lo. Thuthangca zalennak (Media freedom) timi hi theih fiang a thupi. Cumi pa khami pa ih simmi kan ngan ti men a ngah lo. Thu a theihnak pa (source) in midang pakhat khat siatnak tumtah in thu a sim mi a si maw tit la fiah hmaisak a tul.

Cun thimnakah mi pakhat in mi a that, paisa a ru, tvk, thu um bang sehla a fiang mi a si ahcun cui thu cu “cumi khami hnenin theih fiang mi a si” tin ngan ding a si. A fiang lo mi thu a si ahcun “fiah hrih lo mi thuthang a si,” tiin ngan cih a tul. Democracy ram sin sinah Media (Thuthangca ngantu/suahtu) tazacuai hi a tam zet. A san cu bulpak thangsiat duhnak men ah a fiang lo mi thu ngan thiang a si lo (An ngan pang khalle ngaidam an dil. Ngaidam an dil duh lole Court an thleng ih paisa tampi an kuan phah theu).

Thuthangca zalennak (freedom) sungah mi siatsuah duhnak men thawn bulpak hminsiatnak le thatlonak ngan theinak a tel lo. News editors must aware of the fact that media does not have litmitless freedom. A journalist or news correspondent or editor of a news paper (or journal) should know where his freedom ends.

TAMU BIAL DINHMUN: Tamu hi Kalemyo thawn a bangawk lonak cu Khazaing (district) a sive nan a sungah Myone (township) dang a um lo. Kalemyo khazaing sungah Mingin, Kalewa le Kalemyo (myone 3) an um. Tamu cu khazaing a sinan Myone pakhat lawng nei a si ruangah “C” group ah ret a siih khah-zah-kah ti theu mi District Commissioner (DC) khal ralkap ihsin Captain cin ret a si. Kalemyo khazaing ah Myone 3 a um ruangah “B” group ah ret a siih DC khal Major rank ret a si. Falam khazaing ah myone 5 a um ruangah “A” group ah ret a siih DC khal Lt. Colonel cin ret a si.

Kuki, Lusei, Falam, Tedim, Hakha tiin Tamu Myone ah an um khawm nan an lakih rualremnak le hnatuan tlangnak cu thathoza a si. Hrin khat le hrin khat lakih hmuhsualawknak khal a mal deuh (hihi Kalemyo hnakin mipum an mal ruangah siin ka thei lo). Tamu CPP khal thathoza a si. An hotupawl cu mipi ih rinsan le duhdawt zet mi hlir an si, anmah khalin mipi duhdan thlun an thiam. An lakah lungrualnak thuk zet a um. Tamu CLCC (Calai le Nunphung Committee) cu tu hlanpi ihsin rak din mi a siih Lusei unau telin hrin an kim.

Tlangkawm: Thlali sung ka hnatuannak ah i hmuaktu, i sunlawihtu, thurawn thatha i petu, thlaza i camsaktu le i tantu tampi an um laiah hla phuah thiam Pu Nei Pum in sihte cangcel zawn lai hla a phuah mi “a dunglam cai bo lo len” ti bangin mi rak dokalh le dunglam ih mi dir hnohno an um ve. Hivek an rak um khal hi leitlun famkim tertu si menin ka thei.

Mipi hnenah a hnuaiih Tuluk thufimpawl hin fimvarnak le hlawknak lo pe hram seh!

1. Mifim in a tawng hlanah ziang ka tawng ding ti a ruat; mi aa in a tawng hnuah ziang ka tawng ti a ruat.
2. Na duh mi ruat aw, asinan na sim dingih mawi lawng sim aw.
3. Thu tha sim aw, asilole daiten um sawn aw.
4. Relsiatnak le thuphanper cu an kawpaw ringring.
5. Na ral (na huat mi) hrangih na nawkkang mi meisa in na ral hnakin nangmah a lo kang na sawn thei.