Pu Zung Luai Thuanthu Tawi

Pu Zung Luai Thuanthu Tawi

Chinram lal hminthang Tlaisun khua Pu Con Bik ih tupa Pu Sai Luai  le Falam peng Khrifa hmaisabik Lumbang khua Rev. Thang Cin ih fanu Mary tei’ fapa Pu Zung Luai cu November 20, 1930 ah Lumbang khua ah a piang ih January 16, 2010 ah a leitlun nun a cem.

Pu Zung Luai hi Chinram phun hra awng hmaisabikpawl lak ih pakhat, Chinram ih JAT hmaisabik a si (1953 ah Junior Assistant Teachership [JAT] a theh).

            Kum hnih sung JAT a zir laiah a taimaknak ruangah JAT tlunah lo-thlawhdan (agriculture) zirhtu tlawng saya tuan theinak certificate pek bet a si. JAT a zirpi 170 lakah amah le midang pahnih lawng in lo-thlawhdan zirhtu certificate an ngah. Annih pathum cu final exam hman tuah hlanah State Teachers Training School pawlah “Assistant Lecturer in Agriculture” tuan dingin hril an si. A rualpi pahnih lakih Aung Ye cu Moulmein ah, Kyawsein cu Patein ah, Pu Zung Luai cu Ciohphyo ah hnatuan an pe. JAT hlawh cu Ks. 110 in 200 tiang, Assistant Lecturer hlawh cu Ks. 200 in 300 tiang a rak si. Culai ih Ks. 100 cu tulai ting 150,000 [tingkhat le thawng sawmnga] tluk a si.

            Lecturer hnatuan an pek mi cu Pu Zung Luai in a el. A el ruangah duhsakzet ih hnatuan petu an principal cu a parah a thinheng. A elnak san a sut tikah, Pu Zung Luai cun, “Zakhaing ram ah ka feh a sile ka sinak khal a sang deuh, ka hlawh man khal a tam deuh ding ti ka thei. Asinan hlawh man khal mal deuh in Laitlang ah tlawng saya ka tuan duh sawn,“ tin a sang.

An principal mangbang le thinheng in, “Na â maw? Na dam sungah Lecturer hlawh 200 – 300 hi na ngah dah lo ding, thaten ruataw” tin a sim.  Asinan Pu Zung Luai cun, “Zakhaing ramah hlawh sang deuhin tuan duh an tampi ding nan Lairam ah hlawh malte in tuan duh an um lo ding. Ka hrangah Lairam cu ka suahnak ram a si ruangah hlawh mal sawn khalin ka tuan duh thotho,” tin a simbet.

Principal cun, “Laimi lawng maw minung ah na ret?” ti phah in a mehtawk in a hmaiah khih phahin aw-hrâng zetin a kawk ih, “suak aw!” tin a zung sungin a dawi. Amah duhsak zettu a principal in hitin nasa zetin a kawk ruangah Pu Zung Luai cu ninghang le thinna in a mitthli a tla. Asinan a suahnak Lairam ah hna a tuan thei ding ti a theih ruangah a lungmuril sungah a diriamzet a lungawizet fawn. 

            1953 in 1991 tiang kum 38 sung Laitlang hmun 11 ah tlawng saya le Assistant Township Education Officer (ATEO) a tuan. A hnatuannak hmun kipah tlawng cazirh lawng si loin khawtlang le mipi hrangah thansonak phunkim zirh in a tuan cih ruangah a theitu a tlawngta le a tuannak khua nulepa zaten a parah lungawi lo an um lo. Mi farah le rethei parih ngilnei le zungna ruat thiam a si ruangah an lainazet fawn.

            Cozah hnatuan si lo, mipi le Falam peng hrangih atuan mi hrekkhat cu a hleice in thangthar mino hrangah theih tlak le zir tlak zet an si:

            # 1960 kum ih Cozah in Kawlram pumpi biak mi (state religion) cu Bhudism si dingin thu a um tikah, duh lonak aupi dingin Falam mipi rak kaitho hmaisabiktu a si. Amai zuamnak ruangah Falam peng sung mipi pawlin lamzin zawh in “Ramkulh biaknak kan duh lo,” tin an rak au.

            # 1965 laiah Falam ihsin Hakha ah khawpi sinak thawn a si thu a theih veten Falam khawsung ih Pu Kiamsii inn hmai zawnin zin phit in Falam mipiin duh lonak langter dingin thu a rawt nan upa lamin khawipi sinak cu a thawn suak lo ding, Zipeng (DC) zung khal a ra kirsal ding an ti ruangah a tumtah vekin tuah suak loin a um.  Hilaiah anih cu Lumte khua ah tlawng saya ?uan in a um lai a si.

            # 1976 – 1982 lai Matupi ih ATEO a tuan laiah, Kawlca ruangih Laimi tlawngtapawl nasa tukin hnukthlak kan tuarzia, Laimi thansonak nasa tukih in khamzia le Laitlang khawte kipah a malbik phun (2) tiangtal tlawng ret a tulzia research a tuah ih Myanmar Education Research Committee hnenah a kuat. U Myat Naing, Research Officer in a research tuah mi a lungkimzia le a research ruangih Laitlang ih tlawng tamsin an ret tumnak langter phahin Pingia Tasaung, Vol. 46, No. 3 ah “Open Letter to U Zung Luai” tin a suah.

            # 1988 buai laiah tlawngta minopawl nasaten rak dinpitu le thurawn rak petu a si. Ramhnuai tiang feh dingin Lairal tlang Thipcang khua tiang a fehsuak zo nan, Falam ah um sawn dingin upa lamin an kawh ruangah a kirsal. 

            # 1996 kum January 4 sun ih Independent ni lawm dingin Cinmual, Falam ih phun mi zalennak lungphun kiangih Falam mipi kawh khawm an si laiah, culaiih Falam innsang tin hnenih Electric Meter Box pakhat ciar Cozah in an leiter mi cu thil hleifuan siin a theih ruangah (a umcia mi tlunih leiter mi a si ruangah) a duh lonak thu Falam ih um ralkap bawipawl hmaiah raltha zetin a sim. Mipi tonak le bawi upa tonak karlakah Cozah in mipi an lei ter mi Meter Box thingkuang pi cu pawm lenlen phahin a dingih ralbawi hnenah Meter Box an neih cia zo thu le a dang leibet a tul lo thu a sim.

Falam Myone Chairman Ralbawi cu a thin heng ih aw ring zetin, “Hi pa hi buainak tuah tumtu a si, kai uh,” tin thu a pe. Pu Zung Luai cun  tih duh cuang loin ralbawi hnakih aw ring deuh in a au ih, “Buainak tuah tum ka si lo, Independent ni ah mipi in nan duhnak nan phuangsuak thei tin Gen. Aungsan in a sim ruangah nangmah hnenah ka duh mi lo sim mi a si,” tin a sim ve. Ralbawi cun, “Ziangtikah Aungsan in cutin a ti?” tin a sutsal ih, “Bandolla Garden, Yangon ih Zalennak Lungphun parah an ngan,” tin a sang. “Ziangtikah na siar?” tin ralbawi cun a sut lala ih, “Yangon ka thlen tinten ka siar,” tin Pu Zung Luai cun a sang lala. Pu Zung Luai dungih rak to mipi cu an thinphangzet. A dungih to Pu Van Kyi tla cun, “A tawk thlang, a tawk thlang,” tin a va kham nan duh loin Pu Zung Luai cun a sim bet thotho. A netnakah District Chairman (Khazaing Ukathah) cun, “Thin hnangamten um aw,” tin a simih an cawl. Himi hnuah, Meter Box cu Falam mipi hnenah Cozah lamin a man dil khal a um nawn lo, rel khal a um nawn lo, tu tiang a reh lanta.

# Cinmual Bualrawn Thu:  Falam khua Cinmual bualrawn ah Kut thiam zirnak inn cozah in sak an tum mi an duh lonak Falam Khawnu Khawpa pawlin cozah hnenah ca thawn ngan in an sim nan cozah lamin duh loin sak thotho an tumih leikhur khal an laiter zo, tlakrawh khal phurter in an dawl thawk zo. Khawnu khawpa dilnak duh loin sak thotho an tum ruangah Pu Zung Luai cun a theih ih July 8, 2004 sun ah culaifang ih a inn ih ra leng Pu Sat Zam cu a hruaiih a duh lozia DC (U Khin Mang Tint) hnenah a va sim. Hi ?um ah nasaten DC thawn thu an elaw.

Pu Zung Luai ih mizia makzet, hnih lamlam tla suakter cu a dik tiih a theih fiang mi parah fate hman dungsip a tum lozia le a hnakih upa in nautat in kawk ih an hro tikah anmah hnakih aw ring in a sanlet theu mi a si. Hi tum khalah DC in thinheng in, “Foundation hrang lei hman kan laiter zo, cozah thusuak a si, nangin ti buai tum hlah, ka zung le keimah I hmuhsuam a si” tin aw ring zetin a au veten Pu Zung Luai cun DC hnakih aw ring deuh in, “Na zung le nangmah ka lo hmuhsuam lo, ka lo zah le upat ruangah ka neih mi lakih thuamhnaw thabik Coat le Bawngbi thar a suit in ka ra sisi,” tin a sangih DC cun mak ti zetin a aw a thumih thu a relpi.

“ Upat le Sunlawih tlak Pu Zung Luai”

Pu Zung Luai thluntu Pu Sat Zam khalin a thei tawkin a rak sim ve. DC cun Pu Sat Zam in politics lam hawi zawng deuh in a rak tawng ve cu a ngaih lo ih an kiangih rak to Vuanthawk (Tedim pa) hnenah “A sim mi hi record tuah/ngan aw,” tin a fial. Pu Zung Luai in “Tuah hlah” tin a rak kham. DC in “Tuah aw“ a ti lala. Tedim pa vuanthawk cu Pu Zung Luai theitu a si ruangah Record tuah ngam loin laklawh zetin a um. Pu Zung Luai cun, “Ngan hlah, anih hi politics ziang hman thei mi a si lo,“  tin a sim. DC cun, “Mitu ah Mah-Sah-Lah tla ah ka tuan tiin amah in a sim ko ual. Politics cu a thei pei cu,” a ti. Cule Pu Zung Luai cun Pu Sat Zam run in “Anih cu tu hlanah Council le party lamah hna upa tuan hmansehla a tlin ruangah a si lo, hrin zoh in a zemin zemawk a si ruangah a rak tling ve men mi a si, ngaidam aw,” tin a simsak. Cui hnu lawngah DC cu a thindai theiih record ngan ding fial sal loin a um. A lehhnu ah Pu Zung Luai cun cutin Pu Sat Zam thu a simnak san hitin a sim, “Pu Sat Zam cu ka hmaisawng zet nan cutin ka sim lawngah DC in a parih a thinheng a dem deuh ding tin ka ruat.” 

Hi hnu-ah Falam khawnu khawpa meeting DC in a ko ih hi thu a relpi. Pu Zung Luai cu khawnu khawpa lakah a tel ve lo ruangah DC cun a ko tel lo. Hi thu a theih veten amai thu in meeting nakah a va kai ve. A va tawng ciamco tikah DC cun a kiangih bawipawl hnenah “Anih hi zoin nan ko?” tin a sut. Pu Zung Luai in “Zo hmanin in ko lo, bualrawn ih inn sak ding thu rel dingin meeting na ko ti ka theiih hi thu rel ve ka duh ruangah keimahte ka ra” a tiih a hmuhdan a sim lala. 

DC cun “Falam khua ah hivek kut hnatuan zirnak inn kan lo pek hman nan vantha, a saknak ding hmunah nan buai lai sapbai” tin a sim. Pu Zung Luai in, “Kut hnatuan zirhnak tlawng in pek ruangah kan lung a awi. Asinan himi saknak dingah a um cia mi bualrawn siatter cu tha kan ti lo. Thuanthu sungih sui bel maw na fapa na hril sawn tiih an sut mi pa pakhat in ‘ka fapa cu sui bel khum in ka hmu duh’ a ti bangin, bualrawn thawn kut hnatuanak inn thawn a pahnih in kan hmu duh, kei hi thuneitu sisehla bualrawn thawn kut hnatuan zirnak tlawng thawn ka umter ding!” tin a sang.

 Himi hnuailam ah Cinmual bualrawn ah inn sak tum mi cu thulh sal a si. Himi hnu lamah DC le Pu Zung Luai cu rualpitha ah an cang lanta. Lamzin tawnawk tik khalah DC cun a be hmaisa ringring ih Lumbang bualrawn laih ding khalah ka thei tawk ka lo bawm ding tin DC cun a tiam hngehnge. 

NLD: Falam peng NLD chairman Pu No Zam a thih hnuah Pu Zung Luai cu Chairman dingah hril a si. Chairman a tuan hnuah a inn ah vei tam ralkap MI pawl an va lengih thu tinkim an sut.

2004 kum Aungsan Sukyi in Laitlang a tlawn lai ah, Pu Zung Luai inn ah thleng ding a si ruangah a thlen hlanah MI pawl an va ih “Na inn kan check ding!” tin an sim. Anih in, “Nanmah in in rinhlel hnakin nanmah hi ka lo ringhlel sawn, ka inn ah bomb a puak pang a sile keimai puah mi a si ding,” a tiih a inn ah a lutter siang lo. Aungsan Sukyi ei dingih an suan mi rawl khal MI pawlin kan tep ta ding an uman a tepter duh lo. Cutin inn sung lut ngah loin an kir. Sukyi cu a inn ah a thleng ih ziang hman buainak um loten a tlung.

Veikhat khal Sukyi birth day a inn ah an tuah ih MI pawlin “Sukyi birth day nan tuah maw si?” tin an va sut. “Kan tuah ko. Kan tuah mi hi Sukyi kan upat ruang lawngah a si lo, ralkap uknak kan duh lo tuk ti langter duh ruangah kan tuah mi a si, “ tin a rak sim. Ti ngaihnak thei loin MI pawl cu an tlungsal.

A thufim duh zetmi: Mi ih sunlawih na duh ruangah thiltha tuah hlah, thiltha cu thiltha a si ruangah tuah sawn aw.

A hnenah MI an feh ringring ih a va lengpawl hnenah vei khat hman ralkap cozah upat le tan zawngin a sim dah lo. Vei khat cu a ning deuh haiih, “Nannih ralkappawl in ralkap thenawtertu cu kan ral a uman ti. Tu ah ralkap nan thenawknak ding thu ka sim ding. Tui ka hnenih ra nannih hin paisa ting 3 the nan nei maw?” tin a sut ih “Kan nei lo” tin an sang. “Ting 3 nan nei lo, bulpak inn khal nan nei lo ding. Asinan nan tlunlam ralbawlpawl cun inn luah cawk loin an nei. An fate tla tlawng thabik ah an ret. Curuangah mipi hrang le nanmah fate hrang tiang ruatin hna kan tuan reronak a si. Hi thupawl hi nan hnatuan a si vekin nan tlunlam upa hnenah va sim uh,” tin thu a cah. A inn ih leng MI pawl cun, “Cuti lawmam cu a si lo ee, ka pu”  tin an sang.

Vei khat cu a inn ih NLD cahnah laksak thluh tumin an feh ih, “Ka cahnah cu nan la thei, zung khal in kharsak thei, asinan ka thinlung cu nan la thei cuang lo ding. Kan uman thlangih mei kang khi vun zoh hnik uh. Nannih cun ziangah nan rel lem lo ding. Asinan kei cun ka ram a si ruangah khitin a kang khi ka riah a sia. Kan khua le ram in ziangtin kan tuar rero ti thei lotu nannih pawl in nan duhnak lawng zoh in kan parah thu nan nei rero cu ka tuar thei lo. Kan mipi le khua le ram hrangah a thabik ding ka timi tuan ka duh ruangah NLD hotu ka tuan. Tu ah in kham nan ka tuan sinsin ding” tin a rak sim hai.

                                                                                           +++

Mihrek in “Pu Zung Luai in cozah a duh lonak a duhduh in raltha zetin a tawng nan putar zo a si ruangah an kai lo,” ti’n simtu an um. Ngaingai ahcun thudik le a hmuhdan diktak ralthazet in a sim ngam ruangah uktupawl in an thinlung in an upat ih an kai duh lo si sawn a bang. Mi tihhrut le awkam lawngih mi fak “Lengnâl sung thû” pawl khi uktu lam khalin an thei tuk ve.

A mak zet le amah khalin mak a ti zet mi pakhat cu, hivek in ralkap hotu lam thawn thu elaw in an um can ah, a tawng ding hi simtu nei vekin el neh theih loin a tawng fuh theu. Amah khalin, “Ka ruat cia lo nan a cante ah ka thinlung ah a suak men” tin a sim.

Ralkap le Kawl uktu lam upa hnenah hivek in raltha zetin thu a el theu ruangah Pu Zung Luai hi mi hrothak zet le mi thintawi zet si hmang ti pangnak a si. Asinan mipi, a hleice in mi farah rethei le a hnatuanpipawl hnenah mi nunnem le mi phahniamaw pit tawp a si lala. Mi farah zawnzai a zangfah theizia cu amah theitu zo khalin theih thluh a si.

Riahsiatzazet cu Pu Zung Luai hi khua le ram hrang ruatin a tlin tawkten a zuam rero ve nan, khua le ram thu ah thurelpi ngam ngaingai an um lem lo. Falam khua ah a thih tiang a to fetfet nan, Falam khawnu khawpa khalah an hril dah lo.

Khua le ram hrangih raltha zetih tuantu hi mipi in an thinlungten an uar in an upat zet hmanah, Laimi upa lam cun an hrial duh zet a bang. Hiti a si ruangah kan lu parih to duh le thunei ngam khal an um ringring lai ding a si hi teh! 

Pu Zung Luai ih a duhzet mi le a takih a nunpi mi THUFIM: 

Mi ih sunlawih na duh ruangah thiltha tuah hlah, thiltha cu thiltha a si ruangah tuah sawn aw.