ZUMNAK: Pa Cong Kham ih a Hmuh Daan

Revd Anthony Thawng Hlei

 

Pa Cong Kham  in zumnak hi ziangtin a rak hmu ti hi tuihtumah a tlangpi thu ih hliakhlai kan tum bik mi a si. Pa Cong Kham ih zumnak thu theifiang deuh dingah cun a mah Pa Cong Kham san lai ih thil um tu daan, nuntu khawsak leh biaknak an rak hmuh daan ti pawl hi kan thinlungah kan cinken a tul ding. Ziangah tile Khristian biaknak hi kan leilung par a ra thlen tikah mah le ram, phun le hnam nunphung thawn rak hngetkhoh zo mi minung pawl lakah a ra suak ve mi asi. Curuangah a nungmi Pathian kan hun zum tikah kan kiangkap thil umtu daan, kan khawruah daan, nuntu khawsak daan, le thu neihnak a silole  kan rak uk-awk daan, serh le sang ti pawl hi “Ti le Nga bangin” then theih loih a ngerh aw fetfet mi pawl an si.

 

Khristian biaknak kan Chinram a hung thlen hlanah mi-uk, khaw-lal, puithiam pawlin thu neihnak sangzet an rak nei. Cuih thu neihnak cun biaknak lam le uknak lam a huap thluh.  A rammi pawlih thihnak le nunnak cu an kut sungah a um ti sehla kan uar luarkai tuk deuh pang pei maw. Hih an thu neihnak hi Khawzing Pathian, Khawhrum, Khawsia le Khuavang ti pawl an rak biaknak parah tampi a hngat aw mi a si kan ti thei ding. An mai biak lomi cu ramdang pathian ah an ruatih cucun khawsungah natnak, pulhnak, thil thalo a thlen ter tin an zum. Sim duh mi cu biaknak (sakhua) le thuneihnak (mi-uknak/lalnak) hi rak thenhran lo in an nuncilhpi thluh tinak a si.

 

Cuti a si ruangah ziangkim ah thu neitu sangbik le lal bik mi-uk, khaw-lal pawlih thu-el cu “a zarh” taktakah an rak ruat. Hih a zarh timi awih lo cu Khawzing Pathian ih thu ngai lo, luh-lul thawn a cuaithlai an bang awk ter ti theih a si. Hivek a “zarh” timi thih le nun thu karlakah Pa Cong Kham in an rak biak kel dah lo mi, Pa Thang Tsin ih rak sim mi Pathian cu a rak zum ngam mai ih a rak thlun vukvi thei hi mangbangza ngaingai asi. Khawruah har pakhat a si[1]   taktak. Tulai mino kannih pawl hrangah cun “ka za a si men” tivek fangah ruah a ol te. Kan theih thiam ding khal a ol ngai lo. Asinan ralkap uknak hnuai ah meithal thawn hrinhro rero mi dinhmun thawn na vun tahthim thiamah cun Pa Cong Kham ih sanlai thawn tampi na hla aw tuk lem zik lo tiah ka ruat.

 

Ziang a va si khal le, Pa Cong Kham ih si-nak, nun pumhlum hi a “zumnak” parah fekzetin hram a bun mi a si ti cu zohman in kan el thei lo ding. A si ah cun, cuih “zumnak” cu Pa Cong Kham in ziangtin a hmu ih ziangvek mit thawn a rak thlir tihi theih hiarzazet a si ko lo pei maw. Ziangruangah tile mi pakhat ih nitin nuncan ziaza cu a thil hmuh daan, pom daan le thlirdaan parah thuk zetin a hngat aw mi a si. Hih a thu pom le hmuh daan in Pathian thawn an dawr awknak ah siseh, a minungpi pawl thawn an pehtlaihnak ah siseh, nun duhnung le mawi a suahter thei vekin mitkem le a siava mi nuncan a neih ter thei ve. Cuvek thotho in, nun dawngdah a neih ter thei vekin khatlamah rin-um zetih nun a neih ter thei lala fawn. Curuangah, Pa Cong Kham ih zumnak a hmuh daan hi a thupit tuk ruangah a mah Pa Cong Kham rori kan kiangte ah to terin thu kan sut (interview) hnik pei.

 

Fa:   : Papa Cong Kham, thlanmual in liamsan hnu kum 100 a kim thlangih na fa le pawlin ‘zumnak’ thu hi kan thei zet a bang nan kan fiang ngaingai thei lo ee. Minung in Pathian kan zum thei maw zum thei lo ti vek siseh, nangih zumnak cu a thi tivekin zirh awknak a tam hnuaihni ih Pathian na rak awi pek lai ihsin na tarkun tiang ‘zumnak’ na rak hmuh daan mal lai tal ii hlawm thei pei maw?

 

Pa:   : Cu kel tete. Ka salawm tlak si maw. Hivek ih Pa le pawl thusuh le thuron hna na thiam hi ka lungawituk aw. Tulai fale pawl vekin zirnak le thiamnak  ka rak nei si loih, ka thu sim mi teh na ngai paih ngaingai pei maw ziang hen ha. Hitin lo relpi hnik sehla ka ti deuh. Zumnak thu hi zanthing hram vek a si ih himi hi a hram dik tak bik a si hmang kan tile a dang hram tete hmuh ding a um cingcing, a cem thei dah lo. Cuvek in zumnak timi thu cu a huapkau tuk mi a si ruangah then-li ah kan then dingih tawi tete in ka lo titi pi ke aw.

 

Fa:   ; Papa, kan nih nan fa le pawlih san cu “buai san” le ‘man lo san” a si hi! Tawi deuh in ii sim hluat hlo aw la maw. Culo le a rei tuk pang ding. Fehnak ding dang ka nei lai ho khaw.

 

Pa:   : Si lawn ee. Kan ni sanlai khalah sunzan kan man ce cuangah tla na ruat pang kei. Mah tawkten sankhat nunah kan rak buai ceci ve ho ngei. A sinan a laih ka thei ve si maw tiah zia. A sile tha ten ii ngai keuki aw hen.

 

A pakhatnak, zumnak timi cu thu-awi hi asi ko ka ti. Hihi midang simsawng mi le mi hnenih ka cawncop mi siloin keimai nun taktak ih ka sar suak mi a si. Pa in a fa a kawhih a fa in a Pai aw a theih ve ten  ‘awi’ tiah a rak ti-ih a kotu a pan vurvo vek khi a si bik ko. Tulai cu tlawngkai lawnglawng nan si deuhih hitin lo sim hnik sehla nan thei thiam deuh pei maw. Zumnak timi cu ‘tlawngta tha’ tinak a si ko. Tlawngta tha cun a saya thu a ngaiih a tuahding mi caa felfai zet le zuamzetin a tuah ringring. Cu bang tuk cun, Jesuh kawhnak ‘aw’ kan theih veten ‘awi’ kan ti ih a fial mi pohpoh tuah dingah ka tia-ri ho khaw tiah a hnen kan pan vurvo ciah khi Jesuh tlawngta kan si taktak nak cu a si.

 

Thu awi timi cu thu thlun tinak a si ko. Kan ni san ah tulai vekin piangthar, thangphawk, crusade, camping, kekkuai nun, thutak nan ti-ih nan buaipi rero vek kan rak thei lo. A theih khal kan rak tum dah lo. A nunih rak nunpi hi kan rak zuam sawn mi le duh sawn mi a si ringring. Pathian awi kan rak ti ih khawvel (khawsia, khuavang) biaknak ih kan serh le sang, in le ei, nomnak hmuahhmuah taanta in a nung Pathian kan rak awi a si ta mai. Kan rak theih sun mi cu “Jesuh cu a nung mi Pathian fapa a si ih Leilung Runndamtu Messiah a si. A thi ih ni thum hnu ah a thosal ih thuthen dingin a rung tumsal ding. A zumtu cu thi loin kumkhua a nung ding” tihi a si. Fale pawl, nan nih vek cun kan thei tam lo nan kan theih sun mi kan nunpi taktak. Theih lawng siloin theih mi rak nunpi ngaingai cu zumnak tiah ka ti mi a si.  

 

Pahnihnak, zumnak cu tuarnak hi a si. A tlunih ka sim mi “thu-awi” timi le hi tawkih ‘tuarnak’ ka ti mi hi ‘nupi-pasal’ vekih thenhran theih lomi a si. Hiti ih ka nun pumpuhlum pe aw ih Pa Thang Tsin ih Pathian ka rak awi ve tikah ka nun rori ah rah a suahpi mi cu kaa ih lo simfiang thiam a har ding. Nun ih ton tul pawl a si. Ruat hnik hman! Ka kaikua thi pawt curco ko in vuakih ding thei nawn lo in ka tlu, ka nupi, ka inn ka lo in lon thluh tlunah sal tiang ka tuan. Hi  pawl hi minung tisa sinak cun ruah ngam le theih ngam ci khal a si lo. A sinan, a mak ka ti, kha tlukih ka tuarnak parah Pathian ka thangthat. Ziangruangah tile  ka Bawipa Jesuh Khrih zumtu taktak ka sinak cu khawsung mizapi theih hngan ah tuarnak in phuan (tet-ti khan) nak can tha remcangah ka ruatih ka lungawi ce nak a si. [2] Tuarnak, huatnak, mualphonak, namnehnak ti pawl hi ‘a tik cuu can’ te ih rah in suah tertu hmanrua an si ko lo pei maw. Cuih ka nun cun ruahsannak ii pe ringringih vanlam ii thlir ter vekin ka khawpi pawl zawnruahnak khal ii neih ter. Hihi zumnak nung ka timi cu a si ko.

 

Pathumnak, zumnak cu rin-umnak hi a si. Tulai mino sungah nan sim mi ka theih theu mi cu kan thinlung sungih Pathian kan zum hi a thupi ko. ‘Thah le hrem kan tuar ding hnak cun milem hmai khalah kan kun le a poi lo, kan thinlung sungih Pathian kan phatsan lo takah a tawk ko’ tivek thu zuangzam ka thei phahphah. Hihi nan thu ngai a si maw. Ka aw-lok nan ti song thluh. Daniel le a rualpi pawl nan theih hngilh maw si? Kan Baibal in zokhal a ‘cemnet tiang a tuar suaktu cu nunnak lukhum an co ding’ a ti kha (Thup. 2:10).

 

Kei cu ka thinlung sungih ka zumnak le ka taksa ih ka tuarnak hi pakhat a si ko ka ti. Ka zum vekin ka sim ih ka sim vekin ka nung. Ka nun vekin mi senpi hmai ah tuarnak in tet-ti ka khan. Ka zum ngam mi cu ka thih tiang rin-um in ka nun cilh pi ve. Cuti ka ti tikah, ka biak ka Pathian hnenih zumtlak ka sinak cu ka khawpi unau pawl par khalah ka rin-um ka ti ngamnak a si. Cuih ka rin-um nak cu ka nunnak tiangin ka thlenghuam mi cu a si ko. ‘Kiosa in hrampi a ei dah lo’ vekin kei khal Pa Thang Tsin ih ii sim mi ka rak pom hnget mi ‘Pathian thu nung” cu ka thih tiang ka phatsan lo lawlaw. Cucun ka nunah nun thianghlim  duh nungza a run suahpi ti nan theih thluh zo kha. Ka zumnak cu tangka ah siseh, thu neihnak ah siseh, hminlarnak ah siseh zuar thlai ka tum dah fawn lo. Zum tlak ka sinak cu thlanmual tiang ka liampi ngurngo a si kha. Kan pupa pawl Khristian an rak si lo nan cuih nun an rak nei ho khaw. Nangteh na zumnak hi vancung ah maw na langter leh ding. Fale pawl nan ruah that a cu ngaingai thlang.

 

Neta bikah, zumnak cu thildang pi ciamco silo in a NUN rori hi a si ko. Tulai ah nan hmuhnak a tam tuk. Nan theihnak simcawk ding khal a si nawn lo, a zim pe-pe-lek nan thleng tuk zo. Hivek dinhmun ah zumnak cu ziangvek in hmel kan cuang ter ding tihi ruah tlak ngaingai a si. Pa Thang Tsin ih ii rak sim mi in siseh, American siangbawi pawlih in rak zirh mi in siseh, Baibal siarnak in siseh zumnak timi ka nun rori ah ka rak zir so vivo daan hi a mak nan ti cio ding. Keimah khal mak ka ti awk can a tam. Khawpi vantlang thawn kan biak awk le pawlkom danah siseh, mifarah harsa ka seherh daan ah siseh, mi hmuh ah maw hmuh lo ah maw ziang hmuahhmuah ka ti thei tawk fel zetih ka tuah-tuan mi siseh, nupi fanau ka khur awm mi siseh, mit-thli tla kuahko ih harsat ka tuar mi tla siseh, thinlung thianghlim le tluangtlam zetih beidong lole ruahsannak thawn ka rak nun rero mi pawl hmuahhmuah kha zumnak hlirih rak nung rero ka si ta riai. Paul in ‘tui ka nun cu zumnak ih nung ka si’ a ti vek rori kha a si mai. Thildang sim bet ding le rel bet ding a um nawn lo. A sim ih simfiang awk ciamco le zirh awk tluttlo hi ziang mawzat in bawm thei men ding nan a taktak ah cun zumnak dik tak kan timi cu “nitin ih kan NUN rero mi hi a si” thotho ko

 

Fa:  : A si ngai, Papa, kum zakhat sungih kan sulhnu ka vun thlir sal tikah “lungawi-riahsiatnak” in ka khat. Tipi leng siangbawi pawlin kan peng kan ram sungah umhmun sirin in cencilh lo khal hai sehla, Pa Thang Tsin, Papa Tsong Kham nanmah pawlin a nung Khawzing Pathian taktak nan rak awi-ih thih tiang rin-um zetin nan NUN rori ih nan rak phuansuah mi nan “zumnak” cu sandeng tiang a thi dah lo ding mi nan fale hrangah “Vankau Arsi tleu mawite” a si ringring ko ding.

 

  

 


[1] Hih thu hi midang in tawkfang an rak ngan cio dingih a mah Pa Cong Kham thu rori khal an ngan ding ruangah cu pawl ka tarlang nawn lo.

[2] Robert Johnson ih ngan mi History of  the American Baptist Chin Mission, vol.1, pp.154-156 siar cih aw.

%d bloggers like this: