Ziangruangah calai kan sunsak? (Why do we care for literature?) By Kianghrol

Ziangruangah calai kan sunsak?

(Why do we care for literature?)

Chin miphun nu le pa hrekkhat in, kan fanau pawl calai (a hleice in biazai, nunthuleng, le thuathu cawn/ drama) an siar, an ngaihven, an zir, an buaipi le an phuah an ngan tikah, Pathian thutak ihsin lamzin sualih pialtertu, hnatuan paih lo mize ih can tertu, nu la pai’ tyhu el-dan thiamtertu, falat tlangval thiam-ol tertu, lerle hlo thlau ter tu, a lakih sumpai heu khautertu ti vek I ruahdan a phunphun kan nei. Kan fa le pawl kan khap, kan kham tivek ih kan ruah, kan pom khal le a ngah ko ee…….. mah le bulpak zalennak cio a si. Hmansehla theih lo ruangih ruahnak peng parang rak nei tla kan um pangah ti-n hi mi cahram hi ka run ngan. Ka theihsun mallai ka run ausuahpi ve a si hi.

Santhuanthu lamtluan ka zohkirsal a si le Khristian biaknak in Europe khawmual a hrutphei thok lai ahcun calai cu dodal a rak tuar nasa ti kan hmu. St.Augustine le phei cun Greek calai sungih an khuavang pathian pawl umtu daan cu minung rong a kaituk ruangah Pathian zahumnak siatsuahtu ah ruatin leitlun huap kawhhran mipi pawl siarlo digi a forh. St. Jerome le phei cun biaknak lam hruaitu pawl thuanthu cawn siar a khap lawlaw. Puritan ( biaknak thianhlim uarpawl) pawl khal I calai an run dokalh nasa lawk fawn. Thuanthu cawn zohtu pawl tla cu thuthennak hmun an thlen phah theu. A netkhawt ahcun England ram pumpi ih thuanthu cawn suahnak innpi hmuahmuah an khar thluh.

Hmanseh cuvek bansa I calai ih thupitzia, sunlawizia, ropitzia an run hmuh suak ih a poimawhza thei in an run ngainatsalank hi kum zathum-zali-zanga lai a ri zo. Professor George Gerden in, “Kan miphun tungdingtu ding cu calai a si,” a timi run hnu thlurh in an calai an thuammawi, an sunsaknak hi a rei tuk zo. Tufang ah le phei cun phunsang tlawngih departmet hmuahhmuah lakah calai department hi a hotbik a si. Calai dodal ti vek kha cu hnawmbawm sungah an hlon zo. Kan lakah miphun dang pawl hnawmbawm sungih khawruahnak toihhnok rak ngaina lengleg hrihtu paziat um tak kung maw!

Calai kan sunsaknak san cu, William H./Hudson ih tong vun sang sehla, “ A hmaisabikah , minung hrignun umzia thukzet le redaihzet ih a kenkawh ruangah a si. Cabu ropi pakhat timi cu hringnun sung ihsi dairek in a rung hanglian, a rung keuhsuakmi a si; kan siar tikah hring nun ka thlir dan a kau vivo, hringnun thaw ka nai-aw sinsin ih,hringnun thaw kan tharhlamzet in kan pehtlaih aw thei; cutawk zaw ciah ah calai ih huham umzia a lag theu. Calaicu minung in ziag an rak hmu, ziang an rak tong, ziag an rak ruatih, tui kanmah pawl khal in kan ton thue mi pawl a rak to canah ziang tin an rak tong tuar (felt) timi hminsin ngankhawmnak thupizet a si.”

William J.Long khal in calai cu, Santhuanthu pakhat minung sungril thlarau ih santhuanthu umsun a si,” a rak ti kha. Cui minung sungril thlarau ih sathuanthu cu nganrel tong (language) pakhat khat thawn, ruang-am pakhat khat sungah, ceibawl ngan khum asi theu.Curuangah calai cu ziagvek ngareltong n, ziangvek calai ruang-am thawn, ziangvek miphun/ minung/miburkhat thu kha, ziangvek miphun/zo hrangah ngan a si timi khal a thupizet.Calai kutsuak ropi pakhat khat sung talih a lang ban lo mi miphun, calai sersuahnak ih hmalo mi nganrettong, calai a  sersuak lo tu miphun tivek pawl cu hloralnak lamzin an zawh rero.An duh khalah duhlo khalah….an ni’ ti lam a si lo; hun ti lo roriah.

William H.Hudson thotho in hitin a ti. “ Ram pakhat khat ih calai santhuanthu ti mi cu, pholang daan ruang-am thupibik thaw, cui ram mipi ih thluak rimnak (genius) le an nuntu khawsak dan ziaza pawl kau zet ih hminsinnak a si…Santhuathu cun minung pawl nunphung ih a leg lam piahmag a tar lang, a lenglam hmuihmel a pholang ih an tuansuahdah zo mi lole an tluksiat dahnak khawvelah in hruai thleng.Hmansehla an calai kan zoh a si le an lungput le sugrilnun mi zia pawl kan thei fiang ding, an nunmuril cangvaihnak khawvel ah ziang an hawl in an ngah timi in hmuter ih, a hualvan thleng daglamawkdan a dotdot ih zir I an suangtuahnak thahram cawmdawltu, an fimthiamnak le thlarau lam nun ruang-am a neiter tu ( thil thleg/ thuhla) pawl in khihhmuh vivo.”

Ka bet hrih ding. Calai cu kan thinlung piakem le tfimthiamnak ro lungdawl disuahnak ding bungrua phunphun funkhawmawknak ro innpi a si. Hringnun relbawldan in simfiangtu, miphun zakip ih sungril nun khawvel ah in hruaithleg tu, zatlawg nun herkualdan in hmu fiangtertu, thinlung taksa thlarau hmuihmel in laihsuahsaktu a si. Miphun pakhat  ih nunphung lungphun umnak hmun cu calai asivekin, sankhat hnu sankhat an nunphung hnenih a thleng tam, a thlegcak bikmi nganca (writing) a si ruangah…..thlahdah me a ngah hrimhrim lo.

Calai in miphun a tundin rualrual n calai kutsuak ropi pawl cun miphun, ram le biaknak ramri pahtlag I leitlun huap mipi hrangah duhdawtnak ih hmuihmel an karhzai ter.Calai ropi cu miphun pakhat, ram pakhat tivek meah a tawp dah lo. Mi hmuah hrangah thuthatha a phur ringring. Curaungah Henry Eardsworth Longfellow cun, “ Bezai phuah tui’ hrangih thupibik cu ram mi sinak (citizenship) a si lo, vandumkulh minung asinak kha a si sawn.’ A rak ti.calai ropi neitu miphun cun an tuan suak mi kha mi phun za kip hnenah an hlawm vivo thei tinak a si. Cuhnak ih sunglawi a um cuang kem! Greek calai kutsuak Iliad cu English pawl in an sawrbawkzet rualrual in English calai minung Shakesphere khal Japan ramah a nep cuang riailo.

Thu dang deuhah W.R Goodman cun, “calai ih kenkawh tum tahmi ngaingai pakhat a um. Cumi cu lainatnak (compassion/ karuna) a si,” a ti. Minung cu a bur khawm ih um theu thil (social animal) kan si.

Curuangah khat le khat kar lakah a tha si she a sia si seh thu hla phunkim a um theu. Ziang vek thuhla va si hmanah lainatnak mit thawn kan thlir zohawk, lainatak thinlung thawn ka neih niam awk ahcun a nuam zet mi leilung, hring nun kan  ngah thei ding.Lainatnak cirhti cu calai ropi sung ihsin a put suak theu.

Cun, Calai cu ngan rel tong ti fam kim tu, pungzai tertu le tlam tling tertu khal a si fawn. Curuangah calai tha a nei tam tu mi phun cun an lungsung tawn tuarnak, an ngaih veng zawng thuhla tivek an ngan, an rel tikah taawng fang lo le tongkam bung rua hniang hnal zet mawi hnai zet le kim cang zet in an hmang, an cen thei. Curuangah an mai’ an aan ka teah an lung a leng tawk, an mai’ nun phung ah an di a riam tawk ih phun hnam dang rong ngai na lo in lawng cawlhnak hmun lei pial ralah an leng dialdial men asi. Cu lai lakih tong thlum tong al ser suah bet cu rel lo mai’ neihcia hman bawm rang thawi’ ti dai khai bangih fuanhlo ter cupco, mai miphun lung put le sung ril nun hman phorh suak thei lo kan si pang ahcun kan nun phung le bul pak cio identity ah hnget a lut ding ih nunkhua sa tei lo’n van sang tiril kan tawk leh ding a si.

Calai hmuansungih
Kianghrol.

(Visited 87 times, 1 visits today)
%d bloggers like this: