Sakhuanak hnuaiih Calai – S. Kei Lian Uk/Klirlungz

Sanzul calai thuhla vun ruah tinten kan calai in rual a rak pawl ban lo zia fiangzetin mitthlam sungah a lang puppi mai ttheu.

Hnam picangpawl in santhar (modern) le santharluan (postmodern) men hman si lo, santharluan hnu (after postmodern) tiih calai an buaipi thok rero laiah, kannih cu kezungpi zik ihsi hrawhso hnohno kan ttul hrih lai thotho a si bik hi maw! Vansiat le malmak ngelcelih kan calai uico in a rak ei ngah awkhek; doksang zet cingin mi’ dung kan thlun hnemhno men hrih a si kei cu.

Hlanlai vekin Laica hi phunli tiang, tuini tiang tal, tlawnginn ah zir ngerngo thei sehla cu kan calai hi karbak ziangmawzat tal kaiso in a hnunhnang ve deuh mahna. Biakbairok khuatlai zo khaw, rel rero khalah a sawtpawt nawn lo. Tlawnginn ih Laica zir kham a si tak ahcun kan Calai thi lo dingih a rak dinpi ngerngo tu cu kawhhran pawlkom ti theih a si. Ahleicein, Presbyterian le kawhhran hrekkhat Lusei thu le hla hnuaiih kan kur duaido rero laiah, kan calai thizik corhnawm, sazaw tawsem ih a rak sem-nung hramhram tu cu Baptist pawl an si ti sehla a sual tam lo zet ding. Kandung kum hra rei hrawng fangin kan calai sihte sa zawnin kan zawn hlerhlo ih a dunglam cai bolo kan si culci hrih. Cuti’ kawhhran hnuaiih hung tthang liailo ti fam cu tuini tiang kan calai hmaihruai ih a hram kaitu khal hi kawhhran le a rianttuantupawl vun ti theih mai a si. Hihi kan calai thuanthu khalah a lang ringring dingmi a si ko.

Hi zawnte ah sakhuanak hnuaiih a ummi calai hi kutke kim le hmuihmel dik neiin teh a tthangso thei ngai kei maw timi vun ruah ding a um. Ziangahtile, sakhaw minungpawl cun calai hi calai tlangtluan ihsi thlir mai loih Kalvary tlang lam ihsi an thlir sawn a ttul ttheu ruangah a si. Cutikah, vanlam hoi fawrhfialawknak le kaihhruaiawknak lam pawl khi calai laimu ceiin kan ceibawl ih, leitlun in a ngaisan zetmi le calai sungmuril ngaingai a simi calai tthiahvar (pure literature – biazai, lemcan, nunthuleng) sawn riangri hi ttukmawttak thil men ah kan ret deuh in a lang. Kan calai mi le sa pawl lakah hmin hmaiih Rev. retmi hmuh ding a tam zetih, calai muril (biazai, lemcan le nunthuleng) pawl hun buaipi ih luhcilh ngaingai  ding cu an hrangah thil remcang lo vek a bang fawn; Pathian thu le fawrhfialawknak lamtluan ih in hruai lo a si ahcun mawhthluk lole hmuhkawih an ton thei mai ding ruangah thil ol-ai lo zet a si cek ding.

Hiti’ calai sungmuril ah lut hmaisa loih, kan mithiampawl in, a pawnlangtei’ in rak herpi men ruangah a si pang pei maw, kan calai satiluan in arte hnap cuk a hluan timi ruahnak khal um thei ve a si. Cuihleiah, biazai le nunthuleng tivek siar rero cu thilsual le sakhuanak thawi remawlo ih ruahnak khal casiartui’ thinlung sungah a um thei fawn. Kawl pawl khal ir-awm suak nunthuleng an rak neih thok lamah nunthuleng siar rero cu suahsualnak menih ruattu nu le pa a tor le seng an rak si ve zo kha.

Katsadeu le zung le za ti men bangin Mirang ram lamah va kat duado lawk sehla: khawhhran (sakhuanak) vok lal lenih a rak len lai caan, kumzabi 16, 17, 18 hrawnghrang ahkhin phunsangtlawngpawl nasa zetin an tlaniam ti a si. Asan cu, phunsangtlawngpawl kawhhran thuneihnak hnuaiih an um tikah sakhuanak thawi’ a remaw lo deuhmi subject pawl cu zir sian a rak si lo. Hi laifang hi Renaissance (Tharthawhsan) caan khal a siih, Humanist pawl le kawhhran pawl nasa zetih an zuamawk caan a si. England ih hlun bik le huham nei ropi bik Oxbridge tiih an kawhkom ttheumi Oxford le Cambridge phunsangtlawng pi rori hman 1854 tiang sakhuanak thawi’ a peharaw mi thusuhnak entrance phi ta loin kai a rak theih mai lo. Cuihleiah, 1872 tiang Mathematics le Sii subject tilo, science subject dang hmuahhmuah cu ttukmawttak menih zir fangfang an rak si.

Kai man a khung siih, thiam ngaingai duh ruangah si loin uarawknak men fangah milian fa pawl deuh hlirin an rak zir ti a si fawn. Sakhuanak cu a ramri a fiak ih serh le sang phunphun a neih ruangah a khuahkhir mi phunsangtlawng sungin mi ropi hung suak an mal zet ti a siih a suak sun pawl khal tlawng an ttheh hnuih an zirnak le an hliakhlainak ihsi kutsuak ropi nei an si deuh tlangpi. Tthimnak ah, Sir Thomas Moore, Harvey, Isaac Newton.. pawl hi phunsangtlawng an kai nak ihsi thiam hleice suak an si loih alengih an hliakhlainak ihsi hung ropi so an si. Hilai san ih Mirang calai ti ropitu Shakespeare le Francis Bacon tla lephei cu phunsangtlawng hman rak thleng dah riai lo an si hmang. Galileo, Pascal, Leonardo le Micheal Angelo pawl khal cuti thotho. ( Hiti ka ti ruangah zirnak le phunsangtlawng ka ngainepnak si loin, santhuanthu ih thil umtudan ka rel duhnak sawn a si.)

Hiti’ kawhhran thuneihnak ruangih phunsangtlawng a tlaksiat laiah club le pawlkom a phunphun in ttan an rak la ih, Oxbridge phunsangtlawng pi pahnih hnakin club le pawlkom a phunphun sung ihsin khawruahnak thar tthattha a suak tam sawn ti a si. Sakhuanak zawn in kan zoh a si ahcun, kawhhran thuneihnak a rung cem ruangro cu riahsiatza ngaingai a si  ko nan santhuanthu zawngin kan thlir a si le mipi hrang fimvarnak le tthansoh hramthoknak a si riangri.

Kan calai khal khawhhran le a rianttuantupawl lak ihsi’ tthangso deuh a si vekin kan cabu suak zo pawl kan zoh a si le van lam hoi deuh lawnglawng an si ih megazine le journal pawl khal kawhhran ta thotho an si deuh tlangpi. Hiti a si ruangah kan calai cu kum zabi 18 hrawng tiang ih calai an timi – nunsimnak, forhfialnak le kaihhruaiawknak lam a hoi lo thei lo. Hi hnak hmanin tui’ kan calai dinhmun cu a nepnawi hrihlai ti theih a si. Kan cangantu le casiartu pawl lakah cafangkom, O & AW le nganca poh poh calai zet fahran ah ruat ih thothe hmafem ih fem kan um culci hrih khal a si thei men. Kum zabi 19 hnu lam ih calai – biazai, lemcan, nunthuleng le thutluang (essay, criticism, biography,….) lam cu kan buaipi ban lo a si hrih hi teh!!! Asinan Laimi khal fimvar san kan thleng ve thlang ih mipi zatlang lak ihsi calai sungmuril luhcilh rumro ngam kan suah vivo mai ding beisei in ka sathudurum mallai ka hun khekkhuai hnelhno ve su a si hi.

(Visited 62 times, 1 visits today)
%d bloggers like this: