Kumthar Thucah

Kumthar Thucah

hmun: Lion City Hall, Yangon

By Dr. No Than Kap

A ra suak u le nau nu le pa nan zate hnenah kan Lai kumthar lungawinak um hram seh. A hmaisabikah tuvekin mipi hnenih thusimnak can i petu Falam Pawlpi EC upapawl hnenah lungawi thu ka sim. Tui sunah ka ir-awm sungah mipi hnenih sim duhmi a tam zet nan kan Lai kumthar thu malte le thanso lamih lungrual kan thiam sinsin theidan ding thu lawng ka sim ding.

Hi hmunah ra suakkhawm men si loin Lai kumthar lawm tlang dingih ra suak kan si ruangah phunhnam pakhat kan sive ti leitlun theihin kan langternak khal a siih a ropiin a sunglawi hleice.

ASINAN, tui ni ih ra suak mipi pakhat ciar hnenah, kan Lai kum thar ni cu ziang tik a si tin in suttu um bang sehla, cumi ni cumi thla a si tin fiang fukfin sim thei lotu cu mi tam sawn kan si men ding. Tui ni October 14 hi kan kum thar ni cu a si ko lo maw titu khal kan um thei men. Ngaingai ah a rak si fawn lo. Tui ni cu kumthar ni si loin kumthar “lawm ni” lawng a si. Ziangahtile October thla ah Lai kum a thar ve lo, August thla ah a thar zo. Asinan a lak le November, a lak le October, a lak le September ah Kawl nithla siarih tadincut lahpih senden in kumthar kan tuah tikah kan minopawl hrang tla ahcun kan kumthar can ni le thla hi khui bik a si tin buai reronak tlak a si ko. Pupa sanah Lairam ah rawl ngaiih kan rin bikmi fangngai thar lakluh thluh can khi kumpi kum khat a cem can a si. Cui can cu Mirang nithla siarin August thla thawn a dengaw. Cui can cu kum hlun thlah liam can le kum thar hmuak can khal a si. October thla ih fanger/tho/dawngpi/ lohawt, kan hman thawknak san cu 1906 hnulam ah Lairam ah tlawng a hungum tikah October thla ah tlawng a pit theu. Cuisin tlawng pih can senden in kumthar cu October ah run hman lanta a si.

ZIANGRUANGAH kan kumthar ni le thla thei fiang lo kan tam sawnnak san? A san cu ni thla siardan le kum thar tivek khal thupi ih retnak cang kan thiam lo ruangah a si. Felfai zet nithla siar dan neih hi phunhnam upa kan sinak langtertu a sizia kan theih a tul. Phunhnam ding hnget tertu cu hnam dan hi a si ti khal kan theih tengteng a tul. Kan dan kan kilhim thiamih kan cawisan thiam lawngah phunhnam dang lakah upat tlak le zah tlak kan si thei ding.

Tui ni hi Chinram pumpi huapih tuahmi kumthar lawm ni a si lo, Falampawl lawngih tuahmi a si. Curuangah Falam pi dinhmun malte sim ka duh. Falam thansonak thu rel tinten ka theih theu mi cu, “Falam cu hrin le hnam kan tam tuk, hrin 11 lai kan um ruangah kan thu a rual thei lo a than khal kan thangso thei lo ding,” ti a si. ASINAN kei cun cutin ka hmu ve lo. Hrinhnam kan tamnak hi a tha lamih fehpi kan thiam ahcun thazang cahnak nasa zetah a cang thei tin ka hmu. Falam in mawi tertu a si tin ka hmu fawn. Pangpar hmuanah pangpar phunkhat lawng si loin phun dangdang, a sen, a hring, a rang, aire tin an um khawm tikah cui pangpar hmuan cu a mawi cuang bangin Falam ah hrindang dang kan um tikah kan mawi sinsin thei.

## Theih awl dingah Falam cu kuttum vek a siih hrin 11 cu kutzung vek kan si. Kutzung 5 hi a bangaw an um lo nan pakhat ciar an thupi thluh. A khuibik hman um lo sehla kuttum cu a cah ding zat a cak thei nawn lo ding, a mawi ding zat a mawi thei lo ding. Kuttum le kutzung thenawk a theih lo bangin hrin 11 le Falam thenawk a theih lo. Zangiat cu Falam a siih Falam cu Zangiat a si, Hualngo cu Falam a siih Falam cu Hualngo a si. Zahau cu Falam a siih Falam cu Zahau a si. Cutivekin hrin zaten kan si thluh. Zovek hrin khal huat bul, do bul le eltai bul mi neih lo ding. Hrin khat tlin lonak a um asile hrindang in kan khuh mawi ding, kan tuam mawi ding. Hrin khat thangsiat cu Falam pi thangsia thawn a bangaw, hrin khat hminthat khal Falam hminthat thawn an bangaw ti theih ringring ding.

Curuangah, kan danglamnak hi in ceimawitu le in famkimtertu le in caktertu ah hmang thiam sisehla cu hrin 11 kan um hi Falampawl tumsuk lam in pantertu a si cuang lo ding. Asinan tumsuk lam lawngih lungrual kan thiam ahcun, a dik, hrin 11 kan um hi in caklotertu, in thangsolotertu, in mawilotertu a si tengteng ding. Asile tumsuk lamih lungrual timi cu ziang a si?

Mai hrin cio uar le cawisan hi a pawinak a um lo. Asinan mai hrin cawisan tiang lawng thiamin hrin zate kawm (hrin 11) Falam timi cawisan lamih lungrual le tuan tlang kan thiam nawn lo ahcun, cucu tumsuk lamih lungrual lawng thiam, thanso lamih lungrual thiam lo ti theih a si. Mah le hrin cio kan cawisan le kan cahter mi cu a hnakih tum le sang deuh Falampi timi caktertu ah kan hman thiam a thupi, a tul khal a tul. Falam cahter khalah cawl cuang loin Chinram pumpi caktertu si ding tiangin kan tuan a tul.

[Kumtin hrin 11 in a hranten kumthar lawmnak kan tuah khal hi a pawinak a um lo. Asinan, mai hrin kumthar tuah lawngah neih thingnung suah duhin Falam kumthar tuah tikah phur nawn lo le paih nawn lo kan si ahcun, thil dik lo le tumsuk lam panih feh a si. A cang thei a sile, zawi hrin hmanin a hranten kumthar tuah loin Falam ah sungkhawmaw thei thluh sehla a tluktu a um lo. Innsang pakhat ciarih sumpai kan hmanmi a mal phah deuh ding, pumkhatnak thinlung khal in neiter sinsin ding.]

Mizia: Hrin 11 lakah kan mizia za ah za a bangaw thei lo, nu khat pa khat hrinmi hmanah mizia le pianhmang a bangaw thluh thei lo. Mi thinnem zet kan um ding, mi thin tawi zet khal kan um ding. Cak deuh kan um ding, cak lo deuh kan um ding. Kan mipum khal a bangaw thei lo, a tam kan um ding a mal deuh kan um ding. Hihi leitlun dan a si. Asinan hi kan bangawk lonak khal hi eltaiawknak, nautatawknak, hmuhsualawknak, uarawknak, le huatawknakih kan hman pang ahcun, cu khal cu tumsuk lamih lungrual a si.

T’awng: Falam peng sungah hrin dangdang kan um bangin kan t’awng khal a bangaw lo. Mah le tappi t’awng cio kan nei. Mai tappi t’awng cio kan hman khal a pawinak a um lo. Asinan kan zaten kan theih tlang cio mi le Lairam pumhuap tiangih tlang t’awngih kan hman reromi Laizo (Falam) t’awng hi lungrualten hman tlang le cawisan thiam nawn loin mai hrin t’awng uar tiang lawngih kan tawp pang ahcun, cu khal cu tumsuk lamih lungrual a si.

Falampawl kan ihthat sungah Lairam khawpibik sinakin tlang hra danah in vaih san. Ziangtitha maw! Falam khawsungah Regional college um ding rori um loah a cang sal. Ziangtitha maw! Falam khawkiang Surbung tlangah vanzam tumnak um zik rori um loah a cang sal. Ziangtitha maw! Falam peng sung Laiva ah Falam khawsung daih neknek hydro electric a um nan Falam khua in electric phiang kumah vei hnih khat fang a ngah. Ziangtitha maw!

ASINAN ziangtitha maw!! ti tul lo thil mankung pakhat kan nei. Cucu kan Falam tlang t’awng Laizo hi a si. Khuanui remruahin hi kan Falam tlang t’awng hi Chinram tlang t’awng khal a si cih. Hihi uanawk ding cu a si lo nan, lungawinak tlak cu a si ve hrimhrim. Asinan kan kilkimih kan cawisan thiam lo ahcun hi Laizo t’awng khal hi “ziangtitha maw” timi lakah a tel ve leh ding. Ziang tlukin hi kan t’awng hi kilhim le cawisan vivo a tul ti malte sim ka duh.

Keimai ka theih fiang rori mi hmanah, kan dung 2003 June thla hrawngah Radio Laican ih hmanmi Laizo cu Laimi zapi theihmi a si lo ruangah thleng a tul tin tlunlam thuneitu hnenah ca thawn nasaten peng dang unau hrekkhatin thu an thehlut. Hi thu hi kan Falam Pawlpi Secretary hlun Salai Tuan Ling Thang in a rak theih ngahih kan Falam Pawlpi calai le nunphung hotu hlun Saya Phun Kar Thang a sim. Anih in kei I sim sawng. Cuisin thu thawn ca thawn tlun lamah thil umdan nasaten kan sim. Laizo (Falam) tawng cu thleng loin tui ni tiang amah kelin a feh. Hi lawng a si lo, nan theih cio mi ram pawn Radio ih suahmi khalah Laizo cu hman ringring a sinan, tui kum June – July thla ah a hran kel thlisia a hrang lala ih Laizo tawng hman siang loin zarh thum sung rori Laican khal a tawp. Kan theih vek asile Washington lamih thuneitu hnenah Laizo tawng cu Laimi mi malte lawng theihmi a si, mi tam sawn theihmi a si lo. Cuitlunah tui ralkap cozah in a hmanter menmi a si tin ca tampi a lut. Cutikah hotulam mangbangin Laizo tawng cu hmang nawn lo dingin zarh thum sung an cawlh ter. Hi thu kan theih veten Washington ih tuanvo neipawl hnenah ca kan kuat. Email le internet zohtupawl cun cui ca khal nan rak hmu ko ding. Tu ah Laican cu peh sal a siih Laizo tawng khal hman sal a si. Tui ni khalah hi thu ah, nan u le pa le pawlin itthat loin kan hna kan thawng ringringih a tul danih humhim vivo dingin kan ralring ti lo sim ka duh.

Hi thupawl ka lo simnak san cu kan neih ciami khal kilhim le cawisan kan thiam lo ruangah an rak hlo dah zo, lehhnu lam khalah an hlo thei ti kan theih ka duh ruangah a si.

Hitin kilhim lawng khal a tawk lo, kanmah Falammi lalain nasa zetin Laizo t’awng hi kan hman tamih kan cawisan a tul. Curuangah (1) Ziangvek tappi tawng nei kan si hmanah kan fa le pawl cu Laizo tawng hi thiam tengteng dingin zirh ding an si. (2) Bible tlawng le Biak inn khawmnak khalah kan Laizo tawng hi hman hramhram ding a si. Kan palh zet theumi cu hnamdang mi, thimnakah Kawl maw, Shan maw Karen maw pahnih khat kan khawmnakih an um asile kan tawng an theih lo phangin aw pai le paiin Kawl tawng kan hmang ciamco. Tlawngah siseh khawmnakah siseh a tam sawn Laimi kan si ahcun cui pahnih khat hnamdangmi cun kan tawng zir ve mai hai seh. Kan tawng an zirih an thiam ruangah an hrangah sunnak fate hman a um lo, an tawng bakah tawngdang pakhat an thiam bet a si maiih cucu an hrangah hlawknak ngaingai a si.

Kan calai thu ah, Mirang sanlai 1922 lai ihsin Lairam tlawng hmuahhmuah ah hman dingih an rak hrilmi Laizo ca neitu kan si. Asinan Laizo ca hmangin ca nganmi cabu ti tham a um hrih lo. Tuvekin a feh vivo asile kan ca khal kanmai peng sung hmanih hman mumal lo ah a cang leh ding. Ca timi cu ziang tlukin famkimin tha khal sehla cui ca hmangih nganmi thu le hla a mal vivo ahcun rei hlanah a hlo tengteng ding. Khatlamah ziang tlukin ca nganmi tam khal sehla a siartu an um lo ahcun umzia a nei cuang lo. Curuangah ca ngan thiam cin cun nasaten ca phunphun ngan vivo ding. Ca ngan lo mipi khalin Kawl le Mirang tivek phunhnam dang ca hman mit cat thla zik ko kan siar ih kan bih paih rero ahcun, kanmai ca te thawi nganmi cu ziangvek thu a si khalle siar tengteng ding. Ca siar thiam lo hi atnak a si bangin, ca siar thiam nacingin ca siar tam lo hi mi bang lonak a si ve ti hi theih ringring ding.

[Kan MINOpawlin nan lungawinak le lunglennak thu le hla nan langternak cu kan Lai anka niakno si sinsin aw sehla, nan uarmi cu kan ca te thawi thu tinkim t’ial thiam si hramseh. Tlangval pawlin nan uarmi Lai fala cu kan phunhnam lainattu le zahpilotu, kan ankate thawn a lungawinak le lunglennak thu tinkim langter thiam lengnu si hram seh. Fala pawlin nan uar dingmi tlangval cu kan Laidan upat le cawimawi thiam, hnamdang ca men si lo Laica le biazai te thawn ca a lo kuattu valpa si thlang hram seh. Minopawl lungput parah hmailam kan fehdan ding a thumaw ti thei ringring hram uh.]

Kan Laizo cafang kawm dan (orthography) ah 1980 hnu lam ihsin hitin si sawn ding a bang timi thu a suak. Cucu ngaihsak a rak si lem lo nan kum 2000 hnu lamin ngaihsak vivo a si. Tu tla ahcun kan ngaihsak tuk lamih nang cu O nang cu AW ti tiangin ti aw hman kan um. Tuvekin O le AW thu ih kan buai paih vutvo hi kei cun “calai ih harhtharnak ropi” a si tin a tha zawngin ka hmu. Hitin kan buai hlanah cahmai pakhat hman siar paih lo kan tam zet nan kan buai hnu cun tlar hnih khat nganmi ca te le rualpi hnenih kuatmi ca rori hman, O maw a hman, AW maw a hman tin kan bih paih rero ih hi tlukin kan ca ngandan ih kan thinlung in la luttertu, Calai in duhtertu O le AW hi kan CIZUSIN ti tlak an si ko. Ngaingai khalah tui ni tiang kan ca nganmi zoh rero tikah cahmai pakhat hman O tel loin nganmi a um lo ruangah O hi kan ca famkimtertu a si. AW khal cu thotho. Ca in tuahsaktu JH Cope khalin O le AW hi a rak hmang veve zo. Curuangah an pahnihin an thupi veve, hlawn bul le lak bul um thei a si lo.

Amah lawngte, ca siar sakawk duh nawn lo tiangin kan um phah, ca ngan khal paih nawn lo tiangin kan um phahih pakhat le pakhat huatawknak tiangih kan hman ahcun thil tha lo le thil atthlak ngaingai a si ding. Cucu tumsuk lamih khawruat le ke kar a si. O uar deuhih nganmi khal kan ca, AW uar deuhih nganmi khal kan ca ti thinlung kan neih ahcun, O le AW ih kan buainak hi kan calai sungih thuk sinih in lut tertu a si tengteng ding. A thupibik cu ziangvek lungput thawn ziangkim hi kan zoh ti miparah a thumaw. Tumsuklam si loin thangso lam mit thawn ziangkim hi zoh thiam hram uhsi, a se lam si loin a thalam mit thawn ziangkim hi zoh thiam uhsi. Cun kan duhdan tantain midang duhdan kan thlun ngam can khal a um a tul. Kanmai duhdan lawnglawng midang thlunter tum ringring ci a si lo. Lungrual taktaknak ding a si ahcun keimah rori khalin ka duhdan vek duh lotu midang duhdan thlun ka hreh hrimhrim lo.

Cun, ka phan theumi cu Kawhhran thu ah siseh, Calai thu ah siseh, Hrinhnam thu khalah, Falam pawlin “Mi tamsawn duhdan” timi hi luan tukin kan fehpi pang theu maw ti a si. Thimnakah Zahau hi Falam hrinhnam lakah kan tambik tiin kan thu khal lalter tum ringring sehla thil dik a si thei lo ding. Khawhhran thu khalah cu thotho. A can canah annih cu kawhhran tenau timi awkam dik lo zet theih ding a um theu. Kawhhran cu Jesuh Khrih taksa a si ruangah a tenau le a tum (picang) timi a um thei lo. Pawl kan timi denomination lawngah sungtelpawl zohin mipum tam cu Pawl tum mipum mal cu Pawl te/mal ti theih a si (Hi zawn khalah tenau timi tawngfang kherkher hman cu a dik lo ding). Can tampi ah a thu ih zirin mi tamsawn duhdan cu lalter ding a si ko. Asinan kan ralrin lo asile mi tamsawn thuneihnak timi “Majority dictatorship” hi tihnung zet ah a cang thei. Tam sawn sinak in mi kan nauneh ih kan nambet tum ringring asile thudik le thutha in hmunram nei loin a um thei. Ziangahtile mi tam sawn duhdan hi a dik can tam hmansehla a dik ringring lo, mi mal sawn duhdan khal a sual ringring fawn lo ti leitlun san thuanthu ah vei tam kan hmu.

Kan unau Pengdang mi hrekkhatin Pu No Than Kap ih policy cu Falam peng cawisan lawng a si, a tumtahbikmi cu Chinram capital Falam ih thawn sal a si an ti. Ca thaw rorin nganin suahmi khal an nei. A dik, Falam peng cawisan cu ka thih tiangin ka tum ding. Asinan Falam peng cawisan lawngin ka tawpter tum lo, ka tawpter dah fawn lo. Chinram hrangah tling le tling loin ka mitthli, ka thlan le ka thisen luang tiangin ka rak tuan dah, ka tuan reroih ka tuan vivo fawn ding. A dik, Chinram capital khal Mirang san lai ihsin Falam ih um zo a si ruangah Falam ihsin Hakha ih a thawn hi tul ka ti lo, hmansehla Hakha ih a um zo ahcun Falam ih thawn sal khal tul ka ti lo. Hihi thil thupibik ah ka ret fawn lo. Asinan ka duh lomi le ka duh dah lo dingmi cu iksiknak ruang menih a um cia mi laksakawk le thawnsakawk hi a si. Peng pakhat thansonak cu pengdang pakhatin a va ti buai a tul lo. Falam hi Lairam khawpibik si lo khalin nasa zetin thansoter a theih. Tu khalah cement factory a um ding, surbung tlang khalah vanzam a tum leh ding, rihzin khal tuah that a si dingih Kalay le Falam karlak zin khal a kau sinsin ding.

Kan khua le ram thanso thu ah: Falam sungih um hrinhnam 11 an thanso cio asile Falam pi khal a thangso ve dingih Falam a thanso le Lairam pumpi a thangso cih ding. Cuvek thothoin peng dang Mindat maw Matupi maw Thantlang maw Tedim maw an thanso le Lairam (Chinram) pumpi a thang so cih ding tin za ah za ka zum.

**Curuangah kannih Falam pawl khalin kan Falampi thangso sinsin dingin zuam vivo hram uhsi. Hihi kan liang parih thumaw “phur” a si. Falampi hi kuttum hngetkhoh vek si dingin tel hngetaw sinsin uhsi. Cutin Falampi hi sialso duaini kan nei lo ni bang sum awng ee.. tin hla sak sinsin uhsi!

**Miphun ropi kan sizia leitlunah langter thei vivo dingah LAI KUMTHAR khal kumtin ten hmang vivo uhsi!

Ka thusim in ngaisak ruangah ka lung a awi!
%d bloggers like this: