Globalization Sungih Kan Laimi

Globalization Sungih Kan Laimi

Salai J.Khum

A) Globalization: Leitlun pehtlaihawknak phun phun ruangih theih tlangawk le hmuhawk thei thluhnak le a hnuthlurh pawl hi globalization cu a si mai. Leilungtlun hmun dangdangih thil thleng pawl khawte pakhat khawtaw ih thil thleng cu khawlu lam khalin an rak thei vek ih leilung tlun kan theihawk thluhnak hi a si  bik mai ti khal sehla a kim tho tho. A hram a phun phun ruangin globalization a rak cang thei. Hi vekin

  • Globalziation by media
  • Globalization by trading
  • Globalization by diplomacy (inter-country relationship)

B) Globalization by media hin hna a tuan nasa bik kan ti thei.  Telephone, fax, Television, Satellite TV, email, internet ti pawl hi leilung tlun tuamtetu in ti globalise tu cu an si bik mai. Global Village hi a hlan ihsin global village a rak si cia nain kan rak thei lo ruangah a si. Hmuanthlang pa’I kuhsi pho cun an mai in lawng si lo’n veng hmuah hmuah a ti namse thluh vekin kan ramih thil le boruak kan ti siatih kan tihnawm a sihah cun kan ram lawng si loin ramdang cu lawng si loin leilungtlun pumpi kan rak ti hnawm a si, ti le environment pakhat kan rak tawmaw ti an theih fel hnuin globalization ti hi a lar sin sin.

C) Globalization from Above ti le Globalization from Below tiin then theih a si. Ram pakhatin a thil tuahsuah mi zuar a tlaknak ding hrangah le a hlawk zawngih ramdang a dawrnak dingah Globalization from Above a hmang ding ih. Kan nih ram pawl cun pehtlaihawk awlnak cu hmang tangkai tiaw tahratin bawmnak phun phun dilnakah kan rak hmang ih, cu cu Globalization from Below kan rak hmang ve kan ti thei. Asinan cumi bawmnak phun phun cu a sinak ih hmang loih kan mai hlawknak men ih kan rak hman theu ruangah Globalization from Below chu Globalization from Above-ah kan suah.

NGO tampi kan ramah um an siang dah lo lawk. Asinan ram pakhat le pakhat pehtlaihawknak globalization by diplomacy ruangih nelawknak cu la tahratin ramdang cozah tampi leh cupawlthawi a tuankhawmaw mi NGO  tampi a run thlah ih hlawknak ngah tum lo tuamhlawm le bawmbawi NGO tampi (humanitarian NGO, Non-profit oriented NGO) a ra um ih, cupawl cun kan ram mipi pawl a phun phunin in tuamhlawm ih kan zia phah nasa. Cu cu Globalization from Above cu Globalization from Below ah a cangter tinak a si, kan ti thei.

D) Globalizatio in hi pawl hi a khawih nasa.

  1. Globalization cun culture a khawih nasa.  Media lamih a cak cak cu mai culture thehdarhtu tha an si mai. Korea hi media an cak ih, kan sam le kan hnipuan pawl tla Korea thluh koin in tuah. Mai Lai hla thiam suah nei hrut lawi Vai hla, Kawl hla leh Mirang hla ti maw lo le Korea hla ti maw thiam sawn in umawter hnuaihni. Culture imperialism a si ti thei in le zohduhmi cu zoh thoin insiatsuah thei lo nak ding ih inkilven ding a si.
  1. Globalization cun life esteem (nundan tumtah) a ti sang. Kan hmuh mi a san tikah ka tumtah tla a sang cih. Asinan a tuih kan dinhmun umdan le kan hmuh mi a tanaw tuk tikah shock a umter. Mai dinhmun tlansan ih a zuan ih zuan duhnak thinlung in pe ih, thatpi malte kan um ih siatpi tampi kan um ding. Sangpi tumtah ding cu a tha. Asinan kan tui dinhmun ihsi ban thei mi a si a tul. Culole beiseinak le tumtahnak khal cu a cangthei lo mi a si cun a hlo cih mai threu.
  2. Globalization cun ceiawkdan a tilamdang thluh. Mitu ih Korea design kan la thluh kan timi kha cu culture lam va si ta seh la, a tu cu kan ceiawk dan ih ramcangkang dang zuknung ih kan hmuh theu mi in in tuamhlawm (influence) dan hi a si. Fala pawl a kawngpi tum le tet langhter lo an phang tuk ih a lang thei ding bikin an phoaw thlang. Kawr pa te te le a fun pawng petpi thei ding zawng hlirin an sinfengaw thlang.

Dawrkai pahnih an beaw aw.

Dawrkai 1-nak, “Kei cu ka hni zuar mi ka khawng thei nawn lo ih ka mang a bang nasa, ziangti ti thra ha si, kha thei nawn hlang,mipi hin tangka kan nei nawn lo ha, ti sehla kan pawn ihmi bawngbi tluan patete a fan thei mi zuar hmuah a khawng nasa si,” tiah a ti.

Dawrkai 2-nakin, “Ai e, ka rual, nang khal na thil zuarmi san a man nawn lo ti aw la. Mi tla cu tusan lawng si law’n hmaisan (tuhnu kumhnihkhat te mai ih fala pawl uar ding mi tak lawng thluh ih ret ih hmun thum hrawng lawng ih anakat plaster tia hrawngih ben thekthi mai ding mi inpehthluh bawksi khi a thar tawlrel dan ding ka ruat rero thlang ho ngei,” a ti.

Ceiawkdan cu uluk ding a si ih, cun fashion hi a phun phun a um ding lo sawm? Concert fehnak ding fashion cu Biak inn fehnak ding fashion thawi bangawkter a civa kem aw? Cun phunpi ni le phunhnam ni tivekah mai phunhnam hnipuan hruk zahpit um ti ding khawpin thil ziang hman kan ti lo pei. A thupi bik cu a nghet mi lungput, a huapkau mi nunphung le a zalen mi ruahdan hi a si. Kan worldview a kauh ruangih kan sakhuanak a nep sutsi ah cun a fuh lo ding ih, kan huapkauh ruangih kan zia a tial thluh a si le mi lungput nghet lo mi kan si tinak a si ding. Inclusive zet siin mai miphun leh hnam leh ram identity thei ring ring le langter ring ringih kan um ding hi a si. Co-existence ti mi hi kan nunpi a si le Globalization in himi zawnah insiatsuah thei lo ding.

  1. Zirnak lamih infehpitdan: Zirnak lamah Globalization hin infehpit mal nasa ka ti ih. Thil dangih inthuat nasat ruahin. Caphun lawng lawngah kan feh tuk ka ti duh a si. Compulsory Edcuation hi kan ram hin vun ti fukfi ding a nei h lem loh ruangah ha ka ti ih. Ramdang cangkang sawn ih an fehpit dan cun compulsory education a threhzotu 100% ih 50% hin university an kai lo ih, mah le hna cio ding training lain hnaah an lut thluh ih, service leh experience thawn a sang bik tiang an feh ko thei ko. Academic line in ei ka hawl ding ti lawngin university an kai ih, cui siih a ongtha pawl hmuah hmuah hmanin master an kai cuang lo. Academic line ih a sangsawn deuhin professional ka tuah ding ti pawl lawngin master an kai. An compulsory cu phun 12 a si. Phun 10 an onin +1 le +2 vek deuh college an ti mi an kai ih, diploma an ngah. Cumi threh hnu cun 50% cun hna lam hawiin an thawt zawng hna lut thei dingin training an la ih hnaah an feh. Kan ni pawl cu compulsory hi master degree maw a si khal ka thei lo. A si dan takah cun B.A./B.Sc.  si awm tak a si. Academic in ei ka hawl ding ti tumtahnak nei cuang lem lo khalin Qualified luh ruangin master kan kai ciamco ih kan tumtah ngai ngai mi a si loh ruang lawng si loin kuan liam tam le thiamnak fumfe ngah ngai ngai loh thawn a man lo deuh threu. Compulsory education hi kan ram hrangah cun phun 10 ong hi si seh la, phun hra on hnu cun an thawt mi line-ah feh thei dingin vocational training lakter thei sehla cucun an lamzinah caan lolak ih cemter a mal dingin an line-ah an si ding vek tuantein si thei in miphun le ram hrang an tangkai thei zang zang sawn ding, tin ka ruat. Mai hna tuannak lamih feh hnu pi mah le mah cawmawk thei hnuah khal academic degree pakhat tal ngah kan duh ih thil thar theih tla ka duhsal a si len university cu kai sal mai sawn ding a si. Ramdang khal cuti vek hlir an si. Cucun university kai lai can cu thil khawruah thuk thei hnu a si ding ih university ihsi thil thar hmuhsuah (invention) ngai ngai leh fimnak ngai ngai puaksuah a si sawn ding tiin ka hmu. +1 +2 kai lo’n university kan kai thei ciih ih kum 16 ah university kan kai thei. International standard a si lo nasa. Ramdangih university lut thei fang kum 18 kan kim tha tih hrawngah degree kan ngah men ih, zianghman thei kupkap loin kan suak cu a si bik.

Kan ram dinhmun a tha so zik ih, kan tangka thleng tla a tlo thlang nasa. Cozah sector si threu tampi (contract ih a thupte ih private ih lak threu mi) kha private sector ah a feh law law ih, thilri man pawl a kelin reipi kan ring thlang ding. Cutikah kan tangkain mi rin a hlawh ding ih, kan tangka man a khung sin sin ding ih, cutikah mai kuanliamih ramdang tlawngkai tla kan hnai thlang nasa. Tu Can dollar 700 hrawng a si thlang ih, HongKong ih kum khat tlawngkai man ting 70 hrawn si theu kha ting 40 hrawngah a tla niam. Cuvekin Can dollar 400 hrawng a si tikah cun kan ram paisa ting 20 hrawngin ramdangah Asia ah ca kan zir supso leh mai ding ih, cutikah cun globalization in kan zirnak in khawih dan a lang deuh cee ding.

  1. Sumhawlnak lamih in tham dan: Sum hawlin kan hmanhlap thlang nasa. A rethei tapoh Bawih Jesui dungthlun an si ih Vanram an kai ding ti threuin a rethei le mise ta poh Bawi Jesui dungthlun an si cuang lo ti kan vun hmusuak ih kan hmusuak leh lutuk ih a lianlian Bawi Jesui dungthlun a si ti zikzik ve tiangin kan tlan thlang ih thuphan per khal pawisa nawn hlah hai, minung hrang a tha lo mi thil ti khal hreh nawn hlah haiin kan mumin kan phek ciam co lala. Tubaiteih civilized ve mi hnam cun hlan khuapiih civilized a si mi hnam phun upa pawl Globalization ruangin dawt le awrawt hna kan thiam thlang ih vuk ti vun rualban ve kan tum, ih kan shock deuh cu a bang. Nan tampiin kan thatpi. Zuam cu zuam cing cing.  Asinan Laimi hi ram 20 hrawngin sem darh kan si hnu le kan fale kan tute pawl ih nuam an ti hnu tlunkirsal a theih nawn lo tikah cun ziangtikah leilungtlunah ram kan nei ve thei ding ti tiang cu ruahnak a vavai nasa. Cui hleiah len tumtuk nak phun hnam nauhak tein kan vun neih cun mai cenpi cio cio khal sumsaw nei le nei lo deuh tanaw tukin kan zohaw la la. Class kan thenaw deuh thlang a bang. Hi teh Christiannakin a duhdan a si maw?

Kan fapa pawl lawng si lo’n kan fanu le pawl tiang mi in um dingin kan fial hlo thluh. Degree ngah ve si thiamnak nei ngai ngai si lo pawl kan tam sawn tikah B.A. fala B.Sc. tlangval pawl khal mi puan an sawp. Hna timicu ziang vek khal a tha thluh ko nan humaility a niam tuk theu. Ih value kan nei mal hlei cee a bang kan phunhnam hin. Len tum tukin kan fale khal cu cumi khamiah kan tul tuk sum inra kuataw tiin an mai hrang pawihai te te hmanih an hlawhsuahmi hmang man lo ko kan pawisam kan sim ring ring. Hnatuantu caw hmang maw kan neih? Human right cu kan mah tlain kan siatbal rero ko cu teh?

Hi ti lutuk lo deuhin tlan nung na, kan shock mal deuh pei maw?

  1. Pathian thu ih in tham dan: Pathian thuah hin Globalization hin in tham mal hle mai. Theological Seminary pawlah cun globalization sullam lang rero koin subject tla an thlak ve rero nan a mipiah a tlakthat lo ruangah a muang tho tho. Mipi huap Pathian thu ngaidan-ah cun Globalization cun in tuam mal nasa. Thlarau mi sinak cu kohhran sungah lawng. Christian fellowship sungah lawng ti vek khi a si lai. Kawhhran hi Forhawknak hmun pi a si nan a tuansuahnak ding hmun kan cenpi minungah a si. Vanlam hawi boruakah si loin. Bawi Jesuh ih mission hi Vanlam Vertical ah si loin Horizontal ah a si. Vanram cu Vanih kan ngaih khi a sang piah a rak um a si hmanah mission theh hnu kan thihhnu ih kan umnak ding lawng a si. A tuannak ding sung khalih tuantheh ih umnak ding thu lawng lawng sim pawl cu ziangvek sungtel le hnatuantu na an si ke? Vanram le Hremhmun ruangih Pathian duh zawng tuahih Pathian duhlo zawng lakin inkilaw pawl hi an hram a va nghet khoh lo ve aw, ka ti threu. Vanram le hremhmun hi um lo khal sehla ka ti dingmi a kel ko, ti thei kan si a tul. John Wesley in Thaisunah Bawi Jesuh rung ding khal sehla tuisunih ka thilti ding mi hi thrawn tul a um cuang lo, a tivek kan si a tul. Kan fate le kan vuak an phan ruangih ti lo ding kan ti mi an ti loh hnakin kan vuah lo ding hman ih kan duh lo zawng a si ti an theih ruangih an ti loh khan an duhumsawn lo maw? Laksawng ngah ding ruangih zuam maw zuamsan khoh ke laksawng um lo khal sehla zuam a tul a si ti thei ih a zuam tui zuamnak ha khoh sawn ke? Pathian thu kan ti mihin leilungtlun huap thluh sehla a tha. Hi khawvel hi Pathian tuah a si. A sung ih mi pawl hmuah hmuah hi a ta kan si. Curuangah Kawhhran sum kil tik lawngih rinum ih sorkar leh khawtlang sum kawl tik hmuah ih hlepru thiam viau si cun a Pathian thu hmuh dan a thrawn a tul. Kohhran ih mi lawng kha Pathian ta an si lo, leilung tlunih um hmuah hmuah lawng hman si hrih lo, universe leh multiverse hmuah hmuah hi amai ta a si.

Spiritual camping kan uar kan ti ih, a tha ko nain. Himi camping khawvel ihsin kan luat thei dah kem aw, tla ka ti threu. Tih zel tho khal a tha ih, cu lo deuh mino Career Guide Camping ti pawl tla ti uar ve nung na a tha. Human resource tha mi tampi kan hrin thei cun Pathian ih mission mihrang thil a tuahsak theitu tampi kan hring suak thei ding. Hruk ding neilo ih a umtu hnenah, “Kha Pathian hminin Hlumten vung um aw,” ziang hman a pe lotu si loin, “Kha hite hi hruk aw la, hite hin vung ei puar aw,” ti theitu Zumtu tampi kan hringsuak ding ih, cui’sin, “Hitivek thiamnak hi ka lo zirh ding ih si maw hi tangka te hin a taw vung thawkin tangka hawl tum ve aw le,” ti theitu kan tam thlang ding.

E) Globalization cu ziangtin ciah maw kan hmasawn ding? Bawi Jesuh kha Leilung tlun sung lawng si lo Van ram leh Leilung tlun khal globalize tu a si ih, cu hmanah tangdawr ten a run tuahsuak. Curuangah Globalization hi a khawvel thil lam lam lo, amah te men cun. A Pathian thu lutuk lam sawn. Bawi Jesuh rori hman ih a liamcia kum 2000 hrawng ih a rak tuah zo mi a si. Tangka nei le nei lo, ca thiam le thiam lo, mi ngo leh ngo lo deuh ti pawlin a hnen ihsin covo an nei tum in an nei te hlei cuang lo. Bangrepin covo a pe ih a mahah zokhal an bangaw threh. Globalization from Below a hmang a si, kan ti thei. Curuangah a dungthluntu kan si cun globalization sanah kan hlo lo ding ih, kan hloh loh ih hleiah Globalization from Above kha Globalization From Below ih thlengih Pathian mission, minung cenkhawm pawl hrang thiltha tih kan thok thlang ding.

Nunphung huapkau, ruahnak zalen asinan lungput hnget neihin globalization ih minung a insiatsuah theinak zawn kian zelin le a thatnak le tangkai nak zel lawng lalutin Bawi Jesuh dung thlunin kan globalization zel ding lo sawm? Amah globalization hrim hirm hi cu cangkannak ho khaw, a se zawngin in tham le in khawih kan sian loh phawt cun, kan thatpi ving vo ding.

%d bloggers like this: