‘Falam Ah Kir Saal Uhsi!’

‘Falam Ah Kir Saal Uhsi!’

– Timothy Thiante

Lungawithu:

Hruaitu Magazine ah cahram ngan dingih in duhsaktu upatzet mi Rev. Run Cung Mang, Pastor le Chief Editor hnenah siseh, kan ram, kan miphun le kan calai a tthanso sinsin theinak ding hrangih ro tling ca ttha a suahtu Lai Christian Fellowship (LCF) Malaysia, le tawlreltu Magazine Committee parah lungawithu ka sim hmaisa a si. A siartu hmuahhmuah hnenah hih Magazine in mit vannak in thlenh hram seh!

Thuhmaihruai:

Hih Magazine hrangih cahram ngan ve dingih duhsaknak ca ka hmuh veten, ‘Aw! ziang thu ka ngan pei?’ tiin thlacamnak thawn ka ruat. Pathian Thu le ahleice in, Mission lam thu thawn pehparmi ca ngan tla ka duhzet. Cu tiih timlamnak ka neih rero lai ah, Madalay–Hakha lamzin in, nulepa le sungte unau vehvai phah dingah Falam ah ka tlung ih, September 29, 2010 ni ah ka thleng. Motor zin kauzet, inn tthattha din liai-liainak, motorcycle kian awk supsonak khuapi, kan State Capital ihsin ‘amah kelte’ a simi, Falam ih ka va lut cu thinlung a kuai duh nasa. “Aw, Hakha! Missionary pawl ih lu phumnak, kan Chinland timawitu, kan State tizah-umtertu khua lipi na va zahpi um lo ve! A sungih um miphun duhdawttu unau pawl tla nan va fak um ve!” tiin ka lawm phah rero.

1993–94 tiang, Hakha ram ah Thuthangttha sim in ka rak um. Cun, 1996 tiang Camping, Crusade nei in ka feh phah ringring. 2010 ih Hakha khua dinhmun cu danglamzet a si. Hi tivek ih, tthansonak ka hmuh tikah ka lungawi ve ngaingai. Kan Chinland ih khuapi tinkim a tthanso tikah, kan Chin miphun le kan Chin ram hrangah thluasuahnak tumpi a si. Amahbelte, ‘Ziangruangah kan Falam tthansonak hmuh ding a maltuk?’ tiin thu ka ruat.

Hih cahram ih a tumtahmi cu: (1) Kan ‘Falam’ khua lipi kan sunlawih ih kan ceimawi sinsin theinak ding; (2) Kan pipu nulepa san ih kan tthatnak le Lairam hrangih kan ttuannak pawl thei ih porh awknak ah hmang men si loin, cuih an nun mawi a somsotu kan si vivonak ding; (3) Rem awk kan ttulnak tete tla thei tahrat in, rem awk duhnak le ngamnak kan neihnak ding; (4) Taksa, thinlung, thlarau lam ah cak sinsin ih hmai kan nawr theinak ding, (5) Ramsung ramleng um mi pawl tla tha thar thawh saal ih kan ram hrangah kan ttuan tlang sinsin theinak ding tla an si. Hih ca hi “Falam mi” pawl hrangah ahleice ih nganmi a si. Kan Chin Unau dang pawl ernak le zuamnak a si hrimhrim lo. “Falam mi” kan tthanso ih kan pitling a si ahcun, kan Chinland le kan Chin miphun cu cawisan in a um vivo ding.

Zo Kan Si?

Kan san a her vekin, san thar nonawn thuruat thei le mithiam tthattha tla kan suak rero. A lungawi umzet. Kum zabu 21 nak kan thlen tikah, “Zo kan si?” timi hi miphun kip ih buaipi reromi pakhat a si tiin ka hmu. October 7–11, 2010, Shillong ah Eastern Nagaland Students pawl ih khuakhaannak in, North East India sungih mino cathiam, College tlawngta mi 100 lenglo rual hrangah Rundamnak Camping kan nei. Mi tampi in rundamnak tla co in, Pathian hnattuan ding tiangih pe-aw mi tla 10 lenglo an um hngehnge. Kan lungawizet. Thuzirhnak hrangih thu-lu pakhat in hril sakmi cu Identity Crisis “Kan Sinak theihthiam harsat zia” a si. Tulai ah, kannih “Falam mi” pawl hi, ahleice in, “Zo kan si?” timi ah, dinhmun derthawm zik vekih kan lang caan tla a um pang maw ti ka ruat ttheu. Lairam sungih a ummi “Laimi” kan siih, Chin State sungih a ummi “Chinmi” le Laitlang peng tthen sungih “Falam mi” kan si. Ramleng kan thlen tikah, Burmese tiih kawh kan si. Burma ti cu ram hmin a siih, kan ram hmin cawi ih kawh kan si tinak a si. Cuvek in, “Falam” timi hi khua hmin asilole peng tthen hmin si hmansehla, hi hmin cawi in, a peng sungih um mi pawl cu “Falam mi” tiih kawh kan si ko. Curuangah, ‘Lairawn’, ‘Laitlang’ ‘Lai Christian Fellowship’, ‘Falam Baptist Church,’ tivek pawl hmin tla kan neihnak a si.

‘Falam Kir Saalnak Karbak Pathum’

1.   ‘Falam Khua’ sunlawih le ceimawi ding.

A tlunlam ih kan tarlang zo bangin, kan khuapi hmin cawi ih kawh mi kan si vekin, ‘Falam khua’ hi kan taansan thei lo. Kan ttumsuk le tthanso, mi ih in tahnak ding cu kan Falam Khua zoh in a si. ‘Mi ruah daan thlengh tum rero hnakin, mah le mah thlengh awk a ol sawn’. Kan Laitlang ih dinhmun harsatnak phunkim kan ton ruangah, ‘Kawlphai’ ah kan vai ciamco ih, tuni ahcun, ‘Lairawn’ tiih kawh thei ding khop in minung tla kan tam zo. A lungawi umzet. Amahbelte, ‘Falam’ hi kan hrampi a si ti hi hngilh siang hram hlah uhsi. Falam hi kan hamtthatnak ding (background) hrang men ah hmangtu si sawn loin, atak ih ceimawitu si cio uhsi. Sumpai nei deuh le ramleng thleng zo pawl in inn ttha, lo ttha din uhsi. “Kan hmun-hma in a zir lopi,” tiin suanlam kan nei tla a si men ding. Cumi tak cu, kan Falam `hansonak ding hrangih kan ttuan tlang a ttulnak a si sinsin lo maw? ‘Falam hmin in ziangmi ka hlawk thei pei?’ ti thinlung putu si loin, ‘Falam hrangah ziang ka tuah thei ve pei?’ titu si uhsi. Falam khua ih kum 2 ah vei 1 tal tlung dah si lo-ih (tlung thei lo dinhmun kan si lo ahcun), ‘Falam ka duhdawt’ ti cu ruah ding a tamzet ding.

Falam khua a cawisang saaltu ding cu kanmah kan si. Biaknaklam Office pawl siseh, NGO lam khal siseh, Office picang hrimhrim cu a tam thei tawkin Falam Khua sung rori ah a din a ttul. Lairawn lawnglawng ih kan burbun awk hi cu a dik thluh ciah lo ding. IT lam tla kan ticak a ttul. Pathian ih Ram in pekmi ‘Falam Ram’ hi upatnak thawn kilkhawi in, ceimawi uhsi! Indianapolis, USA ih um, U Piangte in, ‘Falam tthansonak dawnkhamtu pawl’ (September 13, 2010) tiih a nganmi sungah ‘Falam khua a rop’ tiih a nganmi kha a dikzet. Kan tthansonak ding hrangih thuronnak a pekmi kha thungai thlak ih kan ruah a ttul. Hi tiin a ngan, Falam tthansonak dingah kan ti cun, tthimnak ah thla khat ah mi pakhat nih $5, $10 ciar te hman thawh khawm sehla, Falam ah Library tthattha, Clinic, Computer Center, Meivangnak cet maw asilole khal inn rop tete pawl sii (paint) thuh saal in kan tuah ttha saal thei ding.” Mah le innsang cio in hram kan thok pei ih, culawng hman si loin, kan zate ttang tlang in kan ttuan fawn pei! ‘Falam Khua’ in mitthli te thawn in hngak hrih ko. Falam khua hmel kan thlengh a ttul!!!

2.   ‘Falam Huap Pawlkom’ ah Lungdam Thin thi te’n Um tlang Ding.

Kan Falam mi pawl ‘Nget vekin in ei rerotu’ hi ‘Hrin le Hnam tete ih kan um tamtuk’ mi a si tiin ka hmu. Himi hin, kan theih lo sungte ah (unconsciously & consciously) le thei cingcing khal in hrin pakhat le pakhat karlak ah a harhdam lomi zuam awknak a thlenh thei. A poituk! Hrin le hnam suahkehnak thei loin, aa zet in kan um mialmial ding tinaklam ka rel duhmi a si lo. Yangon khuapi dinhmun in, hih thu hi rel ka duh. “Kan fimthiamnak, thazaang le neihnak pawl hi ‘Falam huap’ ih tthansonak hrang hnakin, ‘Pawlkom Fate’ (ttul ve tho si) hrangah kan hmang tam sawn pang maw?” ti hi kan ruat saal cio a cu. Kum khat ah vei khat ‘Faang-er Puai’ bensan in Falam mipi ton awknak, a tlangpi thu in ‘Judson Hall’ ah neih `heu a si. Siat ni tthat ni khal ah kan topi aw ko. A lungawi umzet. Asinan, kan miphun Falam, kan calai le kan ttong tthansoter taktak kan duh a si ahcun, hi ramri kan kaan rori a ttul thlang.

Atak ih kan ttuan suak a ttul. Pawlkom phunphun – Sim pawlkom, Laizo pawlkom, Zahau pawlkom, Zaniat pawlkom, Khualsim pawlkom, Ngawn pawlkom, Tlaisun pawlkom…tvp hmuahhmuah hi kan cawlhsan ngam a ttul. Kan sinak pawl a hlo tinak a si hrimhrim lo. “Falam Pawlpi” timi ah kan um khawm pei ih, tahtthimnak ah, “Insein Falam Pawlpi, North Dagon Falam Pawlpi… tvp in, township tin ah Falam Pawlpi Hruaitu kan ruat mai ding. Kan hmnak khua le township cio ih Falam milesa pawl theih, hui khawm le tuamhlawm hna kan ttuan ding. Cun, “Falam Pawlpi” timi ah Palai/Executive Member ah township tin ih hruaitu pawl kha an tel ding. (Cipciar in ka ngan thei lo ding). Meeting pi neih a si tikah, kan Chin Tlang Ttong – Falam ttong hman a si ding. Cu hlei-ah, cangvaihnak lam ah leitek um loin, mai’ township ciar ah ttuanvo kan la ding. Township pakhat ih Falam Mino pawlkom hmin in cangvaihnak a phunphun siseh township pakhat le pakhat pawlkom awknak ti pawl tiangin kan nei thei. Cuti cun, kan Falam mino pawl kan ttong in an be-aw ding, kan nel aw ding, hrinhnam dangdang kan si khal le “Falam” ah kan luanglut thluh ding. Kanmah Falam milesa hmanin kan ttong kan hmang uar thiam lo ahcun, ‘Chinmi tlang ttong cu Falam ttong a si’ tiih kan au kio reromi cu thli lakih voih thawh men fang kan si pang pei! “Falam Pawlpi Yangon” tla cu acozah theihpimi pawlkom (registered) a si hngehnge. Unau, fim takin ruat cio saal uhsi.

Tuni ah ‘Falam Pawlkom Denmark’ tivek ih ramdang ih a dingmi tla hi a duh umzet mi a si. Asile, kan hrinhnam pawlkom pawl kan nei nawn lo ngaingai ding a si ahcun, kan unau naite pawl ziangtin kan bawm thei pei, kan Hrin Lam pawl teh ziangtin a si pei ti ih ruahnak tla a um thei. Khua hmin cawi ih siatni-tthatni ih theih awknak neih cu a sual tuk lemlo ding. Kan Hrin Lam cio khal kan zir sak awk pei ih kan thiam tlang ding.

Tahtthimnak ah, “Mizoram sungah hrinhnam tampi an um. Cu lakah, ‘Ralte’ pawl tla cu anmai’ ttong ca rori in an nei. A cabu hman tuni tiang hmuh ding a um. Asinan, an lal in, ‘Duhlian ttong’ kha ‘Tlang ttong’ ah a rak laak. Cucu dokalh hnuaihni loin, an pom tlang vialvo. ‘Ralte’ pawl tla cu an ttong le an ca an hloh rori a si ko. Ti nun tengteng khal an tum lo. Curuangah tuni ah, Mizoram cun lungrual te’n “Mizo ttong” tiin Tlang ttong an nei thei tariai. Cabinet tonak tiangin ttong khat an hmang.” Zohtthim tlak an si. Kan ram le miphun hrangah ‘Thil ttha’ kan duh a si ahcun ‘Sunralmi’ kan neih a ttul. Cu cu, Jesuh, in Rundamtu ih ti daan a si ih, Vanlam ti daan khal a si.

3.   Zirnaklam Ah Falam milesa kan Duh-thaw ding.

ChinlandToday (Website) thawn an kom awknak ah Dr. Hrin Nei Thiam, Director, Department of Meteorology & Hydrology, Ministry of Transport, Nay Pyi Daw cun, International ih pompi theimi Zirnak asilole Phunsang Tlawng ihsin zir thei cio ttentto hram sehla tiin san thar mino pawl thucahnak a nei ta. Cinken tlakzet a si men lawng si loin, cu tivek thleng thei ding rori ih kan zuam a ttul ngaingai a si. Zirnak in Fimnak taktak in pe thei lo. “Fimnak” taktak cu “Pathian ttihzahnak” lawng ihsin kan neih theimi a si. Cathiam hmuahhmuah mifim kan/an si cuang lo. “Fimnak (wisdom) timi cu kan theihmi (knowledge) pawl fimzet ih hman thiamnak a si” ti tla’n mihrek cun an sim. Sihmansehla, khatlam ah, zovek te kan si khal le, tangdornak thinlung thawn a zir mi kan si ahcun, cuih zirnak cun fimthiamnak lam ah nasazet in in hruai thei fawn.

Kannih Falam mi pawl khal zirnak lam ah kan mit a vang nasa ih, ram sung le ram leng tiangin zirnak kan hawl rero. A lungawi a umzet. “Zirnak ih a tumtahmi cu Degree neih lawng a si lo. Thiamnak hi a si sawn,” ti cu kan theih ciomi a si ko ding. Pathian Thu zirnak (Theological Education) siseh, Phunsang Tlawng zirnak (Secular) lamah siseh kan tthangsozet a bang. Ahleice in, Pathian Thu zirnak lam ah Ph.D le Doctorate Degree a phunphun a ngah mi tla siar ding kan um phah rero ko. Asinan, leitlun zirnak lam ih Cathiam sang Ph.D thleng mi, Siibawi, Engineer, le NGO lam tiangih hohatu ding mithiam tampi Falam mi in kan ttultuk lai. Asinan, “Thiamnak taktak hnakin Degree kan atcilhtuk pang ding” ti cu a phan umzet.

A tthangso cakzetmi kum zabu (21) nak ih a tlangleng mi kan si ih, “Degree ziangzat kan nei ti hnakin, ziangtluk kan thiam, kan degree neih vekin teh kan thiam ngaingai maw?” ti hi tahfung ah hman a si thlang. Curuangah, thiam tho si, khui tawk hmun kan thlen khal ih Certificate kan pholang ngamnak ding Tlawng ah zir ttentto thei a thupizet. Cu tivek ih zir thei ding khal in, nonawn pawl thazaang kan pek thiam le lamzin kan hawl sak khal a ttul ngaingai fawn. Culawng si loin, ziangtluk ih kan thluak a ttha ih, midang hnakih thiam cungcuang hleice kan va si hmanah, mi tlangpi ih kum 4/5 sungih an `heh thei mi zirnak (course) hi kum 2 hman kim lo tivek ih ttheh thei tivek le kum hnih-thum sungih Degree tampi neih thei tivek kha kan uar lo hram pei. Kum rei zir cingcing cu an daan a rak dang deuh ko. An thiamnak khal a fumfe deuh cingcing. “Pumpelh zin ih feh cu san tawinak” an ti ttheu bangin, a tawi zawng hlir ih feh cu rei a daih lo.

Ahleice in, Bible Tlawng lam zirnak ah, fimkhur thei sinsin sehla ti saduhthahnak ka nei. Tu hlan ahcun, farah retheihnak ruangah India ram ih tlawng kan kai khal asile, pompi mi (Accredited) tlawng pawl ah kan kai thei ve lo. Ca kan thiam thei lo ruangah si loin, sumpai harsatnak le lam hmuhtu kan neih lo ruangah a sibik ko. [Accredited Tlawng cu a tlangpi thu in 2 a si ko: Evangelical lam ah Asia Theological Association a si ih, Ecumenical lam ah Serampore Senate a si. Thurin (doctrine) kan duh lo ruangah kan kai lo a si ahcun thu dang pi a si ko.]

Asinan, 2000 hnulam ah, ramleng kan thleng ciamco tikah, bom awknak lamzin tete tla kan nei ve thlang a bang. Curuangah, Bible Tlawngta kan cawm ding a si ah maw, kanmah rori kan kai ding a si khal le, thlacamnak thawn thinlung felfaizet ih ruat hmaisa tahrat in, sumpai cem khal huam in Accredited Tlawng pawl ah khihhmuh awk le kai ttentto zuam uh cio hram uhsi!

Thukharnak

‘Falam mi’ kanmah rori in kan ram kan duhdawt lo-ih a rem tthat hna kan ttuan lo a si ahcun, zohman in, in ra ttuan sak lamlam lo ding. Pa raalttha le Mi ropi tampi suahnak khua a rak simi kan Falam Khua, hi tivek ih a ciam ruahro ding khal kan siang cio ding ka zum lo. Rem`hat salnak hna hi zo ih ttuanvo a si? “Keimah” le “Nangmah.” Hlan thuanthu relnak lawngah Falam Thuanthu hi si nawn loin, tu san rori ih mi zoh`himmi, dawt tlak, peng dang unau pawl khal ih rel khop thei lomi khua le ram, le miphun si dingin – kan fimthiamnak pawl tla kan ram tthansonak hrangah sup lo te’n, upa thuron hngilh loin, nonawn mithiam pawl ih hmuhnak thar (sunmang) ttawmpi le ttuanpi in, relsiat nautatnak phunkim karlah ah, pakhat le pakhat duhdawtnak le rinsan awknak thawn raaltthazet ih hmailam pan in feh tlang uhsi!

“Na sumsaw lennak na hloh asile zianghman na sungral hrih lo; Na harhdamnak a siat asile, sunralmi mallai na nei; Na nuncan ziazia na thlahthlam asile, Ziangkim na sungral a si” (If you lose your wealth, you lose nothing; if you lose your health, you lose something; but if you lose your Character, you lose Everything) timi thufim hi a dikzet. Kan nuncan ziaza in kan ram ah tlang-au thlang hram seh. Pathian ih lom tlak le midang ih zohtthim tlak nuncan ziaza dik cu ‘Khirh kan sungah a nun ih, kanmah khal Khrih sungih a nung mi kan sinak lawnglawng’ in kan neih theimi nun sunglawi a si.

Ngennak:

Hih cahram hin zo hman bulpak in tisanmi a nei lo. Ngan sual pangmi le ngan san vek si lo-ih, a duhsan theih sual pang theimi a um khal asile in ngaidam dingah siseh, cun, thuron ttha pawl tla in pe hram dingah casiartu pawl zaangfah kan lo dil hngai a si.

Phone:          +919085311351
Email:           timothythian@yahoo.com

%d bloggers like this: