CHINRAM THANGSO DINGAH

Chinram Thangso Dingah

By: Dr.No Than Kap

Chinram thangso dingah vun ti hnuhnu cun a thangso hrih lo  tinak tluk a si. Chinram thangso vivo/sinsin dingah ti sehla cu a thangso  rero zo tinak a si. Cucu tanta hrihin, thanso thu kan rel tikah zirnak, sumdawn, ei-in le nuntu hawsakdan  zate huap thluhin rel a si bik. Chinram thanso thu kan sim tikah ziangbik tahfungah hmangin kan thanso le thanso lo thu kan sim ti a thupi. A san cu kanmah hnakih thangso lo ram le miphun le hlanlai pupa san tahfung ah mangin tui niih kan dinhmun kan rel asile kan thangso ti theih a si ding.  Khatlamah kanmah hnakih thangso ram le miphun tahfung ah hmangin kan thanso  thu kan rel asile niam zet (thangso lo) kan si thei fawn. Tahfung hmanmi ih  zirin sang lole niam tiih sim theih kan si.

A hmaisain pupa san kan dung kum zakhat luan laiih kan  dinhmun le nuntukhawsakdan thawi tahthim cun tui san kan dinhmun cu thangso ti theih a si. Khua le ram  dinhmun zoh tikah pupa sanih an rak hmuh dah lomi le an rak ruat ban lomi mawtaw le mawtaw lamzin,  concrete innpi, electric, cazirnak tlawng, telephone le computer tiangin a hung um. A ram sungih um mipi nuntu khawsakdan zoh tik khalah zirnak le fimthiamnak lamah siseh, pursum leilawn lamah siseh, biaknak lamah siseh, miphun dang tluk ban ziangmawzat an hung um. Kan umnak Kawlram sungih phunhnam dang Shan, Kachin, Karen, Zakhaing, Kawl tivekpawl thawi tahthim khalin ziang zawn khalah kan niam ce lo (mipum tam le mal ruangih ra cangmi thil hrekkhat cu thuhran).

ASINAN, ram thangso tiih pawm ciomi rampawl cu sim lo, kan ramhnen Tuluk, Thailand le India tivek thawi vun thahthimawk cun kan Chinram cu zianglam khalah a thangso lo lawlaw ti theih a si.

Ziangruang bikah a thangso lo? Kan rampi (Kawlram kan timi)a thanso lo ruangah a sungih um Chinram khal a thangso ve lo tin a tawizawngin sim theih a si. Rampi a  thangso maw thangso lo ti cu ukawknakah thimnakah Democracy maw, Communism maw, Theocracy maw Military rule tivek kan  hman le hman lo hnak hmanin uktu thuneitupawl in thansonak phunphun an fehpidan a dik maw dik lo ti le leitlun ramdangpawl thawn ziangvek pehtlaihawknak an nei timi parah a thumaw deuh. Ukawkdan (governing system) cu a duh Communist dan hman va si aw sehla ramdang thawn pehtlaihnak tha neih hnu-ah thansonak lamah lamzin dik zawh thiam a si ahcun tui ni ih Tuluk ram vekin thanso theih thotho a si. South Korea khalah ralkap uknak in an rak feh laiah an thangso thotho. Hiruangah ukawkdan a thupi lo tinak a si lo. Democracy a thupi lo tinak khal a si lo. Ukawkdan ziangvek khalah a dan hnakin cui dan fehpitu, hmangtu le nunpitu an thupi sawn tinak a si.

An pupa siangpahrangpawl san ihsin lalnak rori atcilh le khua le ram thansonak tuah thiam dah lo milaipawl kan kawp tlunah an kut hnuaiah ar kho khuhmi bangin cang thei loin kan um ruangah kan saduhthah Chinram thansonak timi cu kan thinlung suangtuahnak le mitthlam lawngah a umih a takin tuah thei le hmu thei kan si lo. 1947-1948 laiah Kawlram sungah lut ve loin Mirang uknak hnuaiah rak um vivo sawnin, asilole a hranten West-Chinland (Mizoram) thawn awpawin independence rak la sawn sehla tui kan dinhmun hnakin kan sang sawn tengteng ding ti cu rel ngam a si. Milaipawl kan kawpih anmah thawn independence kan ngah tlang kan ti veten Chinram thansonak ding lamzinpi cu kan khampit thawk zo. Kan duhdawt zetmi kan Chinram cun zalennak a ngah kan tinak kum 60 leng lo a si nan thansonak lamzin a zawhmi cu lam khat can fang a si. Mirang uknak ihsin kan talsuak ih  hnamdang uknak sungah kan lut lala ruangah thirbel sa  sungih butlak a sa tukaw tin a zuang suakih  a hnakih sa deuh meipi sungah a tla riangri an timi kan hluan men.

Hi thangso lamih ke kar thiam lo uknak hnuaiah kannih Chinmi pawlin ziang thansonak kan tuah thei ve ding? Kanmahte zalennak ngah dingin kan zuam hmaisa ding maw, lole kan umnak rampi kawkdan thlengaw thei dingin kan zuam ve ding, lole tui kan dinhmun te ah kan thei tawkin thansonak lamzin kan hawlding?

1. Chinram zalennak ngah thei dingih zuam cu thisen, thlan le mitthli nasa zet luan a tulih cu hnak hmanin tuarfai le thinsau zet a tul. Cuitlunah pupasan san a pehpeh ih rak nuncilh zomi in thendarh biktu ‘a bi zawng hrin-lungput’ ihsin kan talsuah hmaisak a tul. Asinan tu tiangah kan talsuak thei hrih lo. Talsuak zo ih ruatawpawl lakah ‘a bi zawng hrin-lungput’ hmuh ding a tam sawn men lai. Hivek tumsuk hrin-lungput’ hi mino sanah a reh zo hmang tiih ka rak ruat ruangah Chinram zalennak sual ingin 1988 laiah ka rak hohanak a si. Asinan a rak reh lamlam lo. Hi lungput ruangah thisen suak  lo ding tampi a suah phah, duhdaw aw zomi khal sa le ral vekah kan can phah. Kan hlanih Chinram zalennak rak sual tum Col. Son Khaw Pau san lai khalah cu thotho. Curuangah Chinram hrangah zalennak sual tlak kan si hrih lo. Leitlun  san thlengaw reromi in can tha a run hersuahpi a sile cui can rak hman thiam tum sehla kan tawk fang.

2. Kannih Chin pawlin kan umnak rampi (Kawlram) ukawkdan thlengaw dingin kan zuam ve ding maw timi thu-ah kan zuam ve asile zawng lakih ngau kang vek fang kan si thei.

3. Tui kan dinhmunte ah kan thei tawkin thansonak kan hawl ding maw timi thu-ah sim le fialawk rero hman tul loin bulpak le mai innsang hrang thansonak tiang cu kan hawl rero zoin ka thei. A tang laimi cu kan Chinram thansonak ding tiangih ziangkim tuah paih le tuan thiam a si. Mah le innsang le sungkhat nunnak le thansonak ruatin a harbik kan tuar reroih a hlabik khua le ram tiang kan feh suak ngam rero dan zoh tikah nasa zetin thansonak lamzin kan zawh thawk ti a lang. Hitin kan hnakih ram nuam ramdang feh kan tam hi thansonak phunkhatah a cang thei ko. Asinan, kan ralrin lo a sile  ram
nuam dang thlen hi thangso ih kan ruat laiah hnam-hlo ih kan cannak le Chinram kan theihhngilh lantanakah a cang thei.

Curuangah kan tul zetmi cu khui hmun khui ram kan thleng a si khalle, mah le nunnak cio men le mah le innsang thansonak lawngah lungkim tawk loin kan Chinram pumpi thansonak ding tiang thlengban ruahnak le tuahnak nei cio thei dingih zirhawk le lamzin khihhmuhawk a si.

Ram sungih zirsang le cozah hnatuan sangpi pi tuan ban lak khalah cozah parih “riantu fel le rinum” si ban kan um ruri nan Chinram hrangih thinlung nei kan mal. Sumdawnnak lam khalah cu thotho. Curuangah ram hrang ruatin duhsaknak sangpi thawn zirhawk le simawk rero kan tulnak a si.

Thimnakah kan rampi a that lo ruangih ramdang kan feh thei ciamco hi kap khatih zoh cun kan miphun hrangah dinhmun khaisannak le thansonak pakhat (a blessing in disguise) ti theih asinan kap khat lamih vun zoh cun kan mino cahnak le thluak fim le thluak tha siar cawk lo kan ram ihsin ramdangih luangliam (brain drain) a siih thil pawi zet le riahsiatza ngaingai a si. Ni ni khatah ramdangih an va hmuh tharmi le thiam tharmi kan Chinram hrangah hman an thiam nawn lo pang tla ahcun kan cem. Curuangah zirhtu le simawtu kan tulnak a si.

Hizawnah, kan miphun lakih bulpak maw innsang maw thangso kan um asile kan miphun thangso tluk a si thotho ti theih a si. Asinan cu hnakih sangsin ruatih tuanih feh a theih.

Kan ram thanngso thei dingah bulpak le innsang kipin kan ram hrang tiang lungput nei thei dingin lamzin in khihhmuhtu an um a tul. Cutin lamzin khihhmuhtu ding cu ngaingai ahcun mipi aiawh ih hrilmi uktu kumpi/cozah an si nan cuvek kan neih thei hrih lo ruangah kanmah lakih khawruat thiam upapawl le zirnak le ruahnak sang nei minopawl kawmkhawm in nem-zet khoh-zet, imzet-thinsauzet in lamzin in khihhmuh ringring a tul. Mi senpiin kan Chinram thansonak hrangah bulpak cioin mawhphurhnak le tuanvo kan nei thluh timi thei fiang dingin in kaitho ih in zirh ringring a tul. Hihi tui kan dinhmunih kan tuah thei tawk le kan tulmi ‘Chinram thansonak ding’ a si.

%d bloggers like this: